لیست روستاهای شهرستان کامیاران

لیست روستاهای شهرستان کامیاران 

ردیف	نام روستا	ردیف	نام روستا	ردیف	نام روستا
شاهو		ژاورود		بيلوار
1	ماراب	58	افريان سفلي	109	وندرني سفلي
2	الك	59	افريان عليا	110	وندرني عليا
3	دره ويان سفلي	60	سرشيلانه	111	چشمه كبود
4	نيجه قوي	61	سيويه	112	خانم اباد
5	اهنگران	62	شاهيني	113	شيروانه
6	بلان	63	كاوانه شريف	114	گرگ ابي
7	پشته	64	كوبگار	115	يغواسي
8	توبره ريز	65	كره گل	116	حاجي شوره
9	حسين اباد	66	گشكي	117	اعظم اباد
10	دره ويان عليا	67	لون سادات	118	بيار
11	طيانه	68	پشاباد	119	چقابراله
12	ورمهنگ	69	تيلكوه	120	زرين جوب
13	الك كهنه	70	گازرخاني	121	مامن
14	توانكش	71	پلنگان	122	بلوچه
15	خان اباد	72	بزوش	123	بوانه
16	سرابكام	73	كوره دره سفلي	124	دربندعزيز
17	سرچم	74	يوزيدر	125	پرتاله
18	هيئت اباد	75	سرريز	126	مرواريد
19	گنبده عليا	76	تخت زنگي	127	يخته خان
اميرآباد		77	دژن	128	دارتوت
20	پنيران	78	كاشتر	129	ساكنه
21	قورق	79	كلاتي	130	هشلي
22	مارنج	80	ميسوراب	131	باخله
23	احمداباد	81	تنگي ور	132	علي اباد
24	نصرت اباد	82	چرسانه	133	كره پوان
25	اميراباد	83	زيويه	134	گرم اب
26	رمشت	84	عصراباد	135	كاظم اباد
27	صوفي اباد	85	كاوانه حسين	136	كاني هنگه
28	گائيدر	86	كوره دره عليا	سورسور
29	محمدابادكريان	87	لون كهنه	137	لاين
30	هوارپان	88	ماويان	138	ميدانه
31	خيراباد	89	گليان	139	باخرم كهنه
32	سرپنبه دول	90	ميرگسار	140	خامسان
33	قلعه گاه	عوالان		141	سرجمال
34	گرگرعليا	91	ابراهيم اباد	142	اساوله
35	اشكفتان	92	دولاب	143	ترازوله
36	دگن	93	سردشت ابراهيم اباد	144	كچله
37	قوري در	94	عباس اباد	145	باخرم عليا
38	كيله گلان	95	نشورسفلي	146	بان سعيدعليا
39	گرگرسفلي	96	نشورعليا	147	پيرمقدار
40	ورمكان	97	يمينان سفلي	148	شيخ رش
41	كاني سواران	98	تازه اباددول كرو	149	كومايين
42	اسمان دره	99	فقيه سليمان	150	گاوشان
43	محمودگزگ	100	دانان	151	نيدر
گاورود		101	سياناو	152	پشت تنگ
44	سربناو	102	كوييك	153	سرخه توت
45	سموريدر	103	مجيداباد	154	سيمين دره
46	طاي	104	ديرمولي	155	صالح اباد
47	نزاز	105	طاينه	156	كاني گشه
48	پيرباغ	106	نشوروسطي	157	يوسف اباد
49	فارس اباد	107	يمينان عليا	158	وامسانه
50	تنگي سر	108	دولكرو	159	وزمانه سفلي
51	ماسان			160	وزمانه عليا
52	سرچي			161	هلتوشان
53	فرج اباد			162	بان سعيدسفلي
54	نير			163	تازه اباد
55	كوله ساره			164	خشكه دول
56	نجف اباد			165	دارامرود
57	هنديمن			166	سركاريز
				167	سنگ سفيد
				168	چال اباد
				169	شترمل
				170	قلعه كومائين
				171	كاني ليلي

 

لیست روستاهای شهرستان مریوان

لیست روستاهای شهرستان مریوان 

ردیف	نام روستا	ردیف	نام روستا	ردیف	نام روستا
گلچيدر		سرشيو		خاووميراباد
1	تازه ابادصوفي بله	69	دره سفيد	116	خانم كن
2	تنگباغ	70	دويسه	117	ده كهنه
3	دره وزان	71	گله	118	رسول اباد
4	دره هرد	72	گماره لنگ	119	ساوجي
5	ده بنياد	73	گويله	120	سردوش
6	صوفي بله	74	گيلي كران	121	سيف عليا
7	گلچيدر	75	ماسيدرسفلي	122	انجيران
8	گوريچه	76	وشكلان	123	بيلو
9	ناوكلان	77	ولينان	124	گاگل
10	هواره گرمه	78	تازه ده	125	هانه شيخان
11	عبدالصمدي	79	گوگجه	126	برده رشه
12	پلوره	80	باغان	127	خاو
13	جانوره	81	برده رش كوچك	128	دره وران
14	جانوره خوارگ	82	تراق تپه	129	سعداباد
15	بابا	83	چالي سور	130	شرگه
16	پلياندر	84	دره پنبه دان	131	قلقله
17	شيخ شربتي	85	دوپلوره	132	مرانه
18	شيخ عطار	86	زويران	133	پيرصفا
19	سعدوسليمان	87	قاميشله	134	سيف سفلي
20	بيدرشان	88	كوليت	135	ينگيجه
21	جليله	89	ويله	136	اسن اوا
22	شانشين	90	عيسولي	137	باشماق
23	طينال	91	بلكر	138	بايوه
24	ميدول	92	توت سرخان	139	جشني اباد
25	الي همدان	93	شهسوار	140	چالاب
26	چاولكان وزير	94	قمچيان	141	خانم شيخان
27	كاكوذكريا	95	كوليت حسين اباد	142	دولابي
28	ول	96	اگجه	143	قلانجه
29	حسن قره	97	كاني تمرخان	144	كاني ميران
30	سيور	زريوار		145	كهريزه
31	قطوند	98	اسكل عليا	146	كيكن
32	قادراباد	99	پيران شاه	147	ليوسفلي
سركل		100	پيران كهنه	148	ليوعليا
33	چور	101	دره مر	149	ميراباد
34	عصرابادكهنه /سفلي	102	كاني چنار	150	ميرگه دريژ
35	گويزه كوره	103	كاني كبود	151	نچي
36	نژمار	104	دره تفي	152	بناوچله
37	دريله	105	ني	153	كاني سفيد
38	ژيژوان	106	كال عليا	154	محمده
39	بالك	107	وله ژير	كوماسي
40	برقلعه	108	كاني سانان	155	سوركول
41	درگاه شيخان	109	اسكل سفلي	156	شاهيدر
42	دري	110	كال سفلي	157	لاويسان
43	رشه ده	111	كلكه جان	158	تازه ابادشترمل
44	شاراني	112	احمداباد	159	گليه
45	كاني دينار	113	سياناو	160	نيزل
46	شهرك هجرت	114	كولان	161	بلچه سور
47	پيله	115	ويسه	162	پيرخضران
48	بيله			163	كوره دره
49	خيراباد			164	ونينه سفلي
50	سرنژمار			165	ونينه عليا
51	ننه			166	هليزاباد
52	تازه اباد			167	بيددره
53	لنج اباد			168	چوئين
54	توتوندره			169	گلان
55	درزيان			170	ماموله
56	سلسي عليا			171	مولينان
57	شيخه كوره			172	ورو
58	عصرابادتازه /عليا			173	هنگ ژاله
59	كله يونجه
60	چاوك
61	مرگ
62	حسن اوله
63	ريخلان
64	سركل
65	سلسي سفلي
66	كاني كوزله
67	نشكاش
68	وسنه

لیست روستاهای شهرستان سروآباد

لیست روستاهای شهرستان سروآباد 

ردیف	نام روستا	ردیف	نام روستا	ردیف	نام روستا
ژريژه		بيساران		اورامان تخت
1	كوليچ	28	بيساران	54	اورامان تخت
2	دشت قلبي	29	ژان	55	ري وري
3	دل	30	نسنار	56	سرپير
4	دله مرز	31	هرسين	57	كماله
5	دهكانان	32	يوژنان	58	مرچلم
6	ژريژه	پايگلان		59	ويسيان
7	سوره تو	33	پايگلان	شاليار
8	سرومال	34	ژنين	60	ژيوار
9	فقيه كان	35	شايبر	61	گيجه ناو
10	ديوزناو	36	چشميدر	62	نوين
11	زوم	37	گواز	63	بلبر
12	تفين	38	اريان	64	سلين
13	دزوندعليا	39	بوري در	65	عباس اباد
14	دزوندسفلي	رزاب		66	ورگه وير
15	كاني حسين بگ	40	احمدابادتفلي	67	اسپه ريز
16	ككليك آباد	41	دگاگاه	68	كلجي
17	جولانده	42	گوشخاني	69	ناو
18	روار	43	محموداباد	كوسالان
19	ديور	44	رزاب	70	انجمنه
دزلي		45	كراباد	71	تفلي
20	دزلي	46	ماضي بن	72	گلانه
21	ذلكه	47	نسل	73	دركي
22	خشكين	48	ترخان اباد	74	المانه
23	دميو	49	خانقاه رزاب	75	قلعه جي
24	بندول	50	دورود	76	قلعه گاه
25	دره ناخي	51	ابراهيم اباد	77	هالوژان
26	ذكريان	52	ني اباد	78	هزارخاني
27	حسين اباد	53		79	بهرام اباد
				80	تازه ابادتفلي
				81	تخان
				82	مبارك اباد سپيدار

لیست روستاهای شهرستان سقز

لیست روستاهای شهرستان سقز 

ردیف	نام روستا	ردیف	نام روستا	ردیف	نام روستا
خورخوره		تيلكوه		امام
1	جعفرخان	99	باشماق	178	تمبربيگ
2	درويان سفلي	100	تيلكوه	179	جنيان
3	دره قبله	101	شمسه	180	قاضي خان
4	دولت قلعه	102	علي مرده	181	رستمان
5	رستم كر	103	كاني ملا	182	سنته
6	ماهيدرعليا	104	گاوقران	183	گلزارسفلي
7	مولان اباد	105	ناصراباد	184	گلزارعليا
8	نوين	106	احمدمرده	185	ايراب
9	خورخوره	107	ايلو	186	پارسانيان
10	درويان عليا	108	تخت	187	چاپان سفلي
11	سرخ موسي	109	شريف اباد	188	چاپان عليا
12	قشلاق اقاگوره	110	قادراباد	189	خانه ميران
13	قهرابادسليمان	111	قلعه جقه	190	سياه دره
14	گاوكج عليا	112	كاني سرخ	191	سيف اباد
15	ماهيدرسفلي	113	ملاسالار	192	ضامن اباد
16	مله	114	ميراباد	193	قوخ
17	موسم اباد	115	ايوب	194	كندولان
18	چنارتو	116	برده رشه	195	اينچكه
19	خوشينان	117	تازه اباد	196	تيكانلو
20	سرنجداخ	118	تيمان قلعه	197	چناره
21	سوله	119	چالگاه	198	قلعه گاه كوركور
22	قاميشله	120	دوله سير	199	نوراباد
23	قتلو	121	سردره	200	شيخله
24	قره بغره	122	سيداباد	201	قره گل
25	قشلاق مله	123	صالح اباد	گل تپه
26	كاني سيد	124	علي اباد	202	اصحاب
27	گاوكج سفلي	125	قلعه گاه خليفه	203	چول ملو
صاحب		126	قلعه گاه شريف	204	عباس رقه
28	درگاه سليمان	127	كاني سيدشكره	205	قپلانتو
29	چاغرلو	ترجان		206	گل تپه
30	اسلام اباد	128	بغده كندي	207	خوش قشلاق
31	قلعه كهنه	129	بيگ اويسي	208	زيويه
32	لگزي	130	ترجان	209	طومارقاميش
33	كاكه سياب	131	زنبيل	210	فيض اباد
34	دره اسمعيله	132	قره گويز	211	يورقل
35	قلعه جقه	133	باغلوجه	212	باشبلاغ
36	كمنتو	134	قاقل اباد	213	دره پنبه دان
37	ادينان	135	قلقله	214	برچم
38	خوشه دره	136	قهرابادسفلي	215	حاجي حسن
39	علي اباد	137	قهرابادعليا	216	رحيم اباد
40	كريم اباد	138	كهريزه ايوبي	217	قره ناو
41	يازي بلاغي	139	گرديگلان	218	كاني سفيد
42	دره وزان سفلي	140	اينچكه	219	كردكند
43	دره وزان عليا	141	غلامعلي	220	كريم اباداياغچي
44	تيزاباد	142	جميان	221	كوچه طلا
45	چيچي خوار	143	سيدابادجميان	222	ميرسعيد
46	خانقاه شيخ	144	شقويف	223	ابوالمومن
47	سيداباد	145	شيلان اباد	224	اخضراباد
48	قشلاق رضا	146	قازانتا	225	اليار
49	كيسلان	تموغه		226	اياغچي
50	محموداباد	147	ايچي	227	بالاقلو
51	نمدينه	148	تموغه	228	پچه سور
52	ياپشخان	149	قهرمان	229	حسن ابادقاشق
سرا		150	كندلان	230	دالو
53	سرچشمه	151	قباغلو	231	سولاكان
54	التون عليا	152	هيجانان	232	قاشق
55	حسن ابادگودرز	153	بوبكتان	233	كروز
56	داش الوجه	154	شيخ چوپان	234	كوپه قران
57	كنه كبوتر	155	قشلاق افغانان	ميرده
58	اخكند	156	قشلاق صالح بيگ	235	باباحسين
59	سيداباد	157	كويره گويز	236	بله جر
60	مرخز	158	ملقرني	237	پيرعمران
61	سرا	159	خيدر	238	حمزه قرنيان
62	تاوه قران	160	اسلام اباد	239	سياهدرعليا
63	قلندر	161	طاهربغده	240	قبغلوچه
64	كهريزه	162	علي اباد	241	قلقله
65	گاوشله	163	ميتو	242	كيله شين
66	يازي بلاغي	چهل چشمه غربي		243	ميرده
67	الكلو	164	اسحاق اباد	244	دارابي
68	قلعه گاه گودرز	165	بايدرسفلي	245	شيوه تو
69	قهراباد	166	بايدرعليا	246	كاني بند
70	قيلسون	167	بردمه	247	گويزه
71	كاني نياز	168	بسطام	248	ميرگه نقشينه
72	احمدابادسونج	169	حاجي ممدان	249	وزمله
73	شهرك سرچشمه	170	خوشه دره	250	چراغ ويس
74	احمدابادسرا	171	دگاگاه	251	خاپوره ده
75	كوچك سفلي	172	سوته	252	سياه دركهنه
76	هبكي	173	سيف	253	قره چر
77	التون سفلي	174	كانعمت	254	قوره دره
78	زلفيله	175	بوخلو	255	كرويان
79	سليمان كندي	176	قزل ويل	256	كنده سوره
80	عرب اوغلوي سفلي	177	كاومله	257	مازوجدار
81	عرب اوغلوي عليا			ذوالفقار(سرشيو)
82	نوبهار			258	جوشن
83	سركل			259	خورده لوكي
84	قوچاق			260	سراجگاه
85	كوچك عليا			261	سه كچكه
86	منديل بسر			262	عاقل اباد
87	اق تپه			263	كچل منگان
88	بدراباد			264	كس نزان
89	پيريونس			265	گوره قلعه
90	دره پنبه دان			266	ميشاوسفلي
91	دوزخ دره			267	وره ناني
92	عصراباد			268	حاجي عبدل
93	قبله بلاغي			269	رنگه ريژان
94	كاني جشني			270	سماقلو
95	موكه			271	عرب لنگ
96	چكشه			272	مزره
97	سونج			273	ميك
98	هرميله			274	هرميدول
				275	هنگ چينه
				276	حسن سالاران
				277	خرمتا
				278	سرتكلتو
				279	سردره
				280	سيانزار
				281	طاله جار
				282	قشلاق پل
				283	باغچله
				284	بهرام
				285	دره وزان جديد
				286	سرسيف
				287	سيف طاله
				288	شيپانجو
				289	طابيشه
				290	قاميشله
				291	كاني كبود
				292	كمره سياوه
				293	مام سيف الدين
				294	مازوجدار
				295	ميشاوعليا
				296	قشلاق قاضي
				297	قشلاق ملا

آمار روستاهای بخش کلاترزان شهرستان سنندج

آمار روستاهای بخش کلاترزان در سال ۱۳۸۵

	ردیف	نام روستا	بخش	دهستان	جمعیت	تعداد خانوار
	1	تازآباد حاج کیخسرو	کلاترزان	کلاترزان	56	11
	2	کرگینه	کلاترزان	کلاترزان	138	38
	3	خانقا حسن گاوگیر	کلاترزان	کلاترزان	43	11
	4	زنوری	کلاترزان	کلاترزان	162	45
	5	خشکین	کلاترزان	کلاترزان	277	59
	6	طاله وران	کلاترزان	کلاترزان	203	51
	7	گزردره	کلاترزان	کلاترزان	546	129
	8	عیسی آباد	کلاترزان	کلاترزان	1056	273
	9	تازه آباد عیسی آباد	کلاترزان	کلاترزان	334	82
	10	تودار روته	کلاترزان	کلاترزان	640	154
	11	تودار ملا	کلاترزان	کلاترزان	649	135
	12	علی آباد	کلاترزان	کلاترزان	697	146
	13	سوره بان	کلاترزان	کلاترزان	170	38
	14	تازه آباد قلعه جوق	کلاترزان	کلاترزان	134	27
	15	چاولکان حاجی	کلاترزان	کلاترزان	373	77
	16	درخشکه	کلاترزان	کلاترزان	214	40
	17	قلعه شیخان	کلاترزان	کلاترزان	221	52
	18	خوشاب	کلاترزان	کلاترزان	258	65
	19	جنت بو	کلاترزان	کلاترزان	561	119
	20	تیژ تیژ	کلاترزان	کلاترزان	282	66
	21	برو در	کلاترزان	کلاترزان	216	43
	22	قلعه جوق	کلاترزان	کلاترزان	212	53
	23	خروسه	کلاترزان	کلاترزان	608	147
	24	نگل	کلاترزان	نگل	1697	414
	25	میانه	کلاترزان	نگل	1440	379
	26	زونج	کلاترزان	نگل	741	179
	27	دانیکش	کلاترزان	نگل	557	126
	28	برقرو	کلاترزان	نگل	759	189
	29	دادانه کمانگر	کلاترزان	نگل	341	81
	30	باقل آباد	کلاترزان	نگل	205	50
	31	خانقاه جوجو	کلاترزان	نگل	80	23
	32	لنگریز	کلاترزان	نگل	243	71
	33	بنیدر	کلاترزان	نگل	175	40
	34	دریله	کلاترزان	نگل	151	42
	35	رشنش	کلاترزان	نگل	236	60
	36	پیچون	کلاترزان	کلاترزان	232	64
	37	فطره زمین	کلاترزان	ژاورود غربی	85	18
	38	ویسر	کلاترزان	ژاورود غربی	470	121
	39	خواشت	کلاترزان	ژاورود غربی	186	39
	40	سفیدبن	کلاترزان	ژاورود غربی	168	48
	41	نجی	کلاترزان	ژاورود غربی	310	70
	42	سالیان	کلاترزان	ژاورود غربی	343	82
	43	سرهویه	کلاترزان	ژاورود غربی	1066	260
	44	هویه	کلاترزان	ژاورود غربی	1149	290
	45	آویهنگ	کلاترزان	ژاورود غربی	1886	497
	46	کلاتی	کلاترزان	ژاورود غربی	621	152
	47	سپهران	کلاترزان	ژاورود غربی	376	80
	48	بزان	کلاترزان	ژاورود غربی	162	39

 

Province of Kurdistan

Province of Kurdistan

The province of Kurdistan is 28,817 km2 in the west of Iran. It is bound by Iraq on its west, province of west Azerbaijan to its north, Zanjan to its northwest, and Kermanshah to its south

 The capital of this province is Sanandaj, and its other major cities are: Baneh, Bijar, Divandarreh, Ghorveh, Kamyaran, Marivan and Saqqez

The last census, carried out in 1996, revealed the population of this province to be, 1,346,383 a good number or whom were engaged in rearing livestock mainly sheep and goats, as nomed tribes. The local language is the Kurdish dialect. The other major activities of the inhabitants are agriculture and modern livestock farming. Wheat, barley, grains and fruits are the major agricultural products. The chemical, metal, textile, leather and food industries are the main industrial activities in this province. Kurdistan is a predominantly mountainous region with mild spring and summers, offering ideal conditions for recreation

Major natural features

Kurdistan province, being predominantly covered by mountains and hills, has many rivers, lakes, natural ice-stores and caves which render it rather picturesque. Consequently, Kurdistan has always attracted a large number of tourists and fans of mountaineering, ski, and water-sports

Zarrinehrood, 302 km long, is one of the longest rivers of this province. Its banks offer great opportunities for recreation and the river's plentiful water renders itself ideal for water sports. This river runs northwards and ultimately pours into lake Urumieh

Sirvan river is another prominent river in this province. It runs over a long distance, eventually to join the Tigris in Iraq. The banks of this river, too are remarkably attractive and pleasing. Ghezel Ozoon and Saminerhrood are two other important rivers in this province. A large number of marine species and birds live on the banks of the province's numerous rivers which they seem to find ideal habitats

Lake Zarivar is the most beautiful waters of the province which lies at the feet to high mountains, providing a delightfully picturesque sight. Its water is sparkingly fresh. The lake has a maximum depth of 50 m and an average depth of 3 m. It is surrounded by think forests. The whole collection of the lake, the mountains and forests a fascinating panorama. This lake, which has a length of 5 km and a maximum which width of 1.7 km, lies to the west of Marivan. Lake Vahdat's dam, to the north of Sanandaj, provides excellent opportunities for fishing and water-sports

The City of Sanandaj

This township is located in the center of the Kurdistan province. It is limited to Divandareh from the north and to Kamyaran from the south, to the east are Bijar and Qorveh, and to the west are the townships of Marivan and Saqez. Sanandaj is the provincial capital of Kurdistan and lies at a distance of 500 km. from Tehran. The population of Sanandaj is mainly Kurdish, with an Armenian, Assyrian and Jewish minority

People of Sanandaj speak a variation of Sorani Kurdish.This city has a beautiful natural environment and pleasant climate especially in autumn and spring

Soleiman Khan Ardalan the governor of Kurdistan constructed the Sahneh Dej (castle) during the Shah Safi period (1038-1052 AH.). In the past, there was the Seer city instead of present Sanandaj. Sanandaj was under the control of the Ardalan household for duration of four centuries. The said are descendant of the Sassanids. In the war between Iran and Ottomans in Safavid period, this family sometimes sided Iran and sometimes the Ottomans. In 1146 AH. Karim Khan Zand destroyed Sanandaj

After a period of chaos, Khosrow Khan Ardalan took over the power. From 1214 to 1240 AH. Eman Allah Khan, son of Khosrow Khan governed in Sanandaj and to some extent he worked for the sake of improvement of Sanandaj. In 1284 AH. Due to the dissatisfaction of the inhabitants, Haj Mirza Mo'tamed-o-Doleh the uncle of Naseredin Shah governed in Kurdistan till the year 1291 AH. Now a day Sanandaj is one of the beautiful townships of Iran and Kurdistan province

Handicrafts

As in most other parts of Iran, carpet weaving is one of the most significant handicrafts of the region, especially in Bijar and Sanandaj. Shaw, kilim and jajim weaving. Wood work and jewelry and ornaments are among other main handicrafts of this province

Attractions

Dense forests of the region

Negel historical village on Sanandaj-Marivan road, (and its historic Quran)

Salavat Abad village

Hajar Khatoon Mosque

Edifices of Khosro Abad, Salar Saeed Sanandaj (Museum of anthropology and contemporary arts) and Moshir which have been constructed in Qajar time

The old houses of Moshiri, Vakil, Asef Vaziri and Sadegh Vaziri

Several historical bridges belonging to the Safavid era

Historical hills

Old public bathes

Old bazaars of Sanandaj and Asef belonging to the Safavid era

Several Mosques and Imamzadehs

 

 

 

رازيانه «داروئي»

رازيانه «داروئي»

 

رازیانه گیاهی است معطر ، علفی و دوساله که ارتفاع آن تا 2 متر می رسد.بوته رازیانه کوچک و بطول حدود 8 میلیمتر و عرض 3 میلیمتر بوده و دارای بوئی معطر و طعمی شیرین می باشد .

کلیات گیاه شناسی

 رازیانه گیاهی است معطر ، علفی و دوساله که ارتفاع آن تا 2 متر می رسد ساقه آن دارای شیارهای هم دریف و موازی می باشد برگهای آن نازک و نخی مانند شود است .گلهای رازیانه زرد وبصورت خوشه در انتهای ساقه ظاهر می شود . یوته رازیانه کوچک و بطول حدود 8 میلیمتر و عرض 3 میلیمتر بوده و دارای بوئی معطر و طعمی شیرین می باشد .

رازیانه درمناطق مدیترانه ای بخوبی رشد می کند و در ایران در مناطق شمالی کشور دردامنه های کوههای البرز بطور خود رو می روید .

رازیانه دارای حدود 10% روغن ، کمی مواد قندی و مس ویلاژ و حدود 4% اسانس می باشد . روغن رازیانه دریا 4% اسید پال میتیک ، 22% اسید اولیئک ، 14% اسید لینوئیک و 60% اسید پتروسلینیک می باشد.

اسانس رازیانه که از تقطیر میوه آن بوسیله بخار بدست می آید مایعی است زرد .

 

در صد گرم برگ رازیانه تازه مواد زیر موجود است :

آب    90 گرم

پروتیئن    2/5 گرم

چربی    0/4 گرم

مواد نشاسته ای     ا4/5 گرم

کلسیم    100 میلی گرم

فسفر    50 میلی گرم

آهن    2/5 میلی گرم

پتاسیم    400 میلی گرم

ویتامین آ    3500 واحد

ویتامین ث    30 میلی گرم

 

خواص دارویی

 

رازیانه از نظر طب قدیم ایران گرم و خشک است . ریشه رازیانه گرمتر از بقیه قسمت های گیاه است .

 

   1. رازیانه اثر زیاد کنده شیر را در زنان شیر ده دارد و بدین منظور می توان از دم کرده رازیانه استفاده کرد .

   2. اشتها آور و مقوی است .

   3. نفخ و گاز معده رااز بین می بر د .

   4. قاعده آور است .

   5. برگهای رازیانه ادرار آور است .

   6. جوشانده ریشه رازیانه ملین و مسهل است .

   7. روغن تخم رازیانه کرم روده را از بین یم برد .

   8. حالت تهوع رابر طرف می کند .

   9. برای برطرف کردن آُسم ، سرفه و تنگی نفس از دم کرده تخم رازیانه بمقدار سه فنجان در روز استفاده کنید .

  10. برای رفع اسهال رازیانه را با زیره سبز به نسبت مساوی دم کرده و به مریض بدهید .

  11. میتوان از رازیانه به عنوان داروی ضد نفخ بصورت زیر استفاده کرد :5 گرم پودر انیسون و 5 گرم پودر زیره کرمان ، 5 گرم پودر تخم گشنیز و 5 گرم پودر رازیانه رابا هم مخلوط کرده در یک لیتر آب جوش بریزید و آنرا بمدت 10 دقیقه دم کنید سپس آنرا صاف کرده و کم کم بنوشید.

  12. رازیانه بعلت داشتن هورمون زنانه رشد دخترها را جلو می اندازد .

  13. رازیانه مغز را فعال می کند .

  14. ریشه رازیانه دارای کومارین Coumarin می باشد . چون این ماده رقیق کننده خون است بنابراین آنهایی که مبتلا به تصلب شرائین یا انسداد رگها هستند می توانند از جوشانده ریشه رازیانه استفاده کنند .

  15. دردهای مفاصل را برطرف می کند .

  16. اشتها را زیاد می کند .

  17. برای از بین بردن درد آرتروز روغن رازیانه را در محل درد بمالید .

 

طرز استفاده:

 

   1. دم کرده رازیانه : مقدار یک قاشق چایخوری رازیانه را کوبیده و در یک لیوان آب جوش بریزید و آنرا بمدت 10 دقیقه دم کنید .

   2. دم کرده برگ رازیانه : 30 گرم برگ رازیانه را در یک لیتر آب جوش ریخته و بمدت ده دقیقه دم کنید . این دم کرده مقوی اعصاب بوده و هضم غذا را سریع می کند .

 

 

مضرات:رازیانه چون گرم است بنابراین برای گرم مزاجها خوب نیست و اینگونه افراد باید آنرا با سکنجبین بخورند . زیاده روی در مصرف رازیانه معده راسست کرده و تشنج می آورد .

 

 

 

معرفي درخت کيوي

معرفي درخت کيوي

 

درخت کیوی گیاهی نیمه گرمسیری و خزان کننده است . ولی به سرما مقاوم بوده و تا دمای 18 درجه زیر صفر را تحمل می کند . این گیاه دوپایه ، خزنده ، بسیار پر شد بوده و در صورتی که قیم نداشته باشد به صورت بوته ای قرار می گیرد . استان مازندران و گیلان در ایران تنها مکان هایی هستند که تمام شرایط آب و هوایی رشد این درخت را دارند .

 

نام انگلیسی :                   kiwifruit       فارسی : کیوی

نام علمی     :      Actiniadia deliciosa      خانواده : Actiniadiaceae

 

معرفی درخت کیوی : درخت کیوی گیاهی نیمه گرمسیری و خزان کننده است . ولی به سرما مقاوم بوده و تا دمای 18 درجه زیر صفر را تحمل می کند .  این گیاه دوپایه ، خزنده ، بسیار پر شد بوده و در صورتی که قیم نداشته باشد به صورت بوته ای قرار می گیرد . استان مازندران و گیلان در ایران تنها مکان هایی هستند که تمام شرایط آب و هوایی رشد این درخت را دارند .

کیوی یک گیاه دوپایه بوده و گرده افشانی آن توسط باد و حشرات انجام می شود ولی زنبور عسل به عنوان حشره ای ویژه برای گرده افشانی گل های کیوی می باشد که باید بسیار مورد توجه قرار گیرد . ریشه های کیوی بزرگ و گوشتی می باشند . برگ های کیوی دارای پرزهایی است که بر روی تبخیر و تعرق ، آفات و بیماری ها و تبادل گازی گیاه تاثیر می گذارند . برگ ها در کیوی مهم می باشند ، چرا که نسبت بین سطح برگ بر اندازه نهایی میوه تاثیر مستقیم دارد . رشد جوانه ها در درخت کیوی همانند درخت انگور می باشد و گل های آن بر روی شاخه های فصل جاری تشکیل می شوند . کیوی از درختانی است که سال آوری دارد و ازدیاد محصول در یک سال سبب کاهش محصول در سال های آینده می گردد . دوره نونهالی درخت کیوی 3 الی 4 سال می باشد .

تکثیر درخت کیوی : افزایش به وسیله بذر ، قلمه ، پیوند و کشت بافت صورت می گیرد . در افزایش توسط بذر جنسیت کیوی را تا زمان به گل رفتن یعنی 7 سالگی نمی توان تشخیص داد به همین دلیل خیلی مفید نمی باشد . در افزایش توسط قلمه ، قلمه چوب نیمه سخت آن را اواخر بهار تا اواسط تابستان گرفته و در سیستم مه افشان قرار می دهند .

گل در کیوی : گل های کیوی سفید رنگ بوده که در نهایت به زرد طلایی تغییر رنگ می دهند و هیچگونه شهدی ندارند اما رایحه خوشبویی را تولید می کنند . البته به دلیل نداشتن شهد برای زنبورهای عسل جذاب نیستند و به همین دلیل گرده افشانی درخت کیوی با مشکل مواجه می گردد .  بایستی توجه داشت که گل ها در پایه نر زودتر از پایه ماده باز می شوند و این یکی از روش های تشخیص گیاه نر می باشد .

هرس درخت کیوی :  برای گلدهی بیشتر بایستی درخت کیوی را هرس کرد ، که هرس تابستانه و استفاده از کند کننده های رشد سبب تحریک گیاه برای گلدهی بیشتر می شود . البته از پاهنگ برداری نیز استفاده می گردد .

تولید میوه : تعداد گل در کیوی بسیار زیاد است ولی تعداد کمی از آنها به میوه تبدیل می گردند . از عوامل آن عدم گرده افشانی ، سقط جوانه گل ، عدم تامین نیاز سرمایی ، متعادل نبودن نسبت بین برگ و میوه می باشند .

شاید مهمترین مسئله در پرورش کیوی گرده افشانی گل های آن باشد چرا که رابطه مستقیم با تعداد و اندازه نهایی میوه دارد . برای گرده افشانی بیشتر هم راههای زیادی است که از جمله مبارزه با علف های هرز به دلیل داشتن گل های جذاب تر از گل های کیوی ، رعایت اصول فاصله درختان گرده دهنده و گرده پذیر و راههایی برای جذب حشرات و بویژه زنبور عسل به باغ خود . البته فراموش نکنید برای افزایش میوه در کیوی گرده افشانی به صورت مصنوعی هم انجام می گردد .

ارزش غذایی کیوی : این میوه سبز رنگ با پوستی کرکدار دارای مقادیر زیادی ویتامین ث است . ویتامین A ، E و پتاسیم ، فولیک اسید ، آهن نیز دارد . به دلیل وجود آنزیم هایی که در کیوی وجود دارد از آن برای نرم کردن گوشت استفاده می کنند که در اثر حرارت به سرعت از بین می رود . (دوستداران آشپزی حتما از این روش برای نرم و ترد کردن گوشت استفاده کرده اند ) . سعی کنید کیوی را به همراه لبنیات مصرف نکنید

تاریخچه کیوی : کیوی نیز که چند دهه ‌ای است وارد ایران شده است و سطح زیر کشت مناسبی از باغ‌های استان مازندران را به خود اختصاص داده است، از جمله میوه‌هایی است که از لحاظ تغذیه‌ ای و خواص درمانی دارای ارزش بالایی است، نام علمی این میوه Actinidia deliciosa است که بومی مناطق شرقی و شمال شرقی کشور چین است و نام محلی آن ینگ‌تااو (Yang Tao) است. این میوه در اوایل قرن بیستم به نیوزلند وارد شد و به‌تدریج در این منطقه از جهان مورد کشت قرار گرفت. در سال ۱۹۶۰ نام این میوه در نیوزلند به گوس بری چینی (Chinese Gooseberry) تغییر یافت. در سال ۱۹۶۱ این میوه به ایالت متحده آمریکا وارد شد و نام کیوی، برگرفته از نام یک برنده بومی نیوزلند به این اتلاق شد. در حال حاضر این میوه در کشورهایی چون ایتالیا، نیوزلند، شیلی، فرانسه، ژاپن و ایالت متحده آمریکا در سطح وسیع کشت می‌شود.

خواص کیوی : استرس، مواد مضر و کمبود خواب، روی بدن انسان اثر می گذارد. هر کس که می خواهد به این وضع گرفتار نشود، باید در روز 4 عدد کیوی بخورد. مطالعات دانشمندان ایتالیایی نشان داده است که دیابتی هایی که مرتب مقدار زیادی ویتامینC دریافت می کنند، میزان کلسترول و انسولین پایینی دارند. کیوی برای تامین ویتامین ث منبع خوبی است.این میوه به لحاظ داشتن ریز مغذی‌های مختلف از ارزش‌ غذایی بسیار بالایی برخوردار است. به ‌طوری که هر سهم از این میوه قادر است ۹۵ درصد نیاز روزانه به ویتامین C را تأمین کند.کاهش قدرت ماهیچه‌ای و قدرت بینایی نیز در سالمندانی که از این میوه به‌طور مداوم استفاده می‌کنند کمتر دیده می‌شود. این میوه به دلیل خاصیت کاهندگی که بر سطح تری گلیسیرید دارد، از غلظت خون می‌کاهد و از تنگ شدن عروق و نهایتاً بروز انواع سکته‌ها جلوگیری می ‌کند. کیوی مانند قرص آسپیرین موجب رقیق شدن خون شده، از ایجاد پلاک در خون جلوگیری می کند . آسپیرین از داروهایی است که به رغم عوارض جانبی آن همواره باید از سوی افراد مبتلا و حتی مستعد به مصرف برسد و عوارضی نظیر التهاب، زخم و حتی خونریزی روده را ایجاد می‌کند، در حالی که مصرف روزانه دو عدد کیوی می‌تواند همان اثر را داشته باشد. بر خلاف آسپیرین این میوه دارای ترکیباتی نظیر ویتامین C ،E ، پلی فنول‌ها، پتاسیم، مس و منیزیم است که همه آنها در حفظ سلامت قلب و عروق ضروری به نظر می ‌رسند. در مطالعه‌ای که در سال 2004 روی تعدادی داوطلب به انجام رسید، دیده شد که در این افراد با مصرف روزانه 2 تا 3 عدد کیوی در مدت 28 روز، به میزان 18 درصد از میزان عوامل ایجاد کننده بیماری‌های قلبی و 15 درصد از سطح تری گلیسیرید کاسته شده است. از این رو متخصصان علم تغذیه این میوه را به بیماران قلبی توصیه می‌کنند و آن را برای پیشگیری از بروز بیماری‌های قلبی مهم می ‌دانند.

بهترین روش ذخیره و نگهداری : هنگام خرید این میوه نمونه‌ای از آن را در میان انگشتان خود قرار دهید و درصورتی که بر اثر فشار جزیی، نرمی زیر دستان خود احساس کردید از خریدن آن صرف‌نظر کنید. این میوه را می‌توانید در دمای اتاق نگهداری کرده، آن‌را به مدت چند روز ذخیره کنید. هرگز این میوه را کنار سیب، گلابی و سیب زمینی قرار ندهید، زیرا از این میوه‌ها گازی متصاعد می‌شود که موجب رسیدن بیش از اندازه این میوه می‌شود. به علاوه، توصیه می‌شود هیچ‌گاه کیوی بسیار نرم یا لک دار نخرید؛ اما در صورتی که میوه شما نارس است می توانید آن را در کاغذ همراه میوه‌هایی نظیر سیب، گلابی یا موز قرار دهید تا فرآیند رسیدن تسریع شود. هرگز به اندازه میوه توجه نداشته باشید، زیرا در میزان مواد مغذی موجود در آن تأثیری ندارد. تصور نکنید میوه درشت‌تر دارای مقدار بیشتری ماده مغذی است و ارزش تغذیه ای بیشتری دارد.

هشدار : این میوه از میوه‌هایی محسوب می‌شود که دارای اگزالات هستند. اگزالات ترکیبی است که وقتی وارد بدن می‌شود ، در مایعات بدن باقی می‌ماند و موجب بروز عارضه در اعضایی نظیر کلیه‌ها و کیسه صفرا می شود. به این منظور این میوه برای افرادی که مستعد سنگ کلیه و سنگ کیسه صفرا هستند باید با احتیاط میل شود. به علاوه، اگزالات موجود در این میوه، مانع جذب کلسیم می‌شود. به این دلیل نباید حداقل 2 تا 3 ساعت قبل و بعد از مصرف لبنیات و حتی قرص‌های کلسیم این میوه را تناول کرد تا مانع جذب این ماده مغذی نشود .

 

 

خاصیت جالب انار

خاصیت جالب انار

انار اولین بار در شرق ایران یافت شد و بعد به هندوستان، آفریقا، چین، اروپا و آمریکا برده شد. برای هزاران سال انار به عنوان گنجینه قدرت شناخته می شد. انسان ها برای زیبا تر شدن از این میوه استفاده می کردند. در مصر، مردگان را با انار دفن می کردند.

افکارنیوز: در چین، هسته انار را شکر می زنند و در جشن عروسی برای خوشبختی عروس و داماد آن را می خورند.

 

انار جزوی از نشانه و سمبل نجابت در مردم اسپانیا است.

انار سمبل باروری و ازدواج است.

انار به عنوان رنگ برای پارچه استفاده می شود.

حال ۱۲ فایده مهم و اصلی انار را برای شما بیان می کنیم.

 

۱- انار و خاصیت آنتی اکسیدانی

تحقیقات نشان داده است که انار ۳ برابر چای سبز، آنتی اکسیدان دارد. لازم به ذکر است که نقش آنتی اکسیدان ها، حفاظت از بدن در برابر استرس ها، آلودگی های شیمیایی و میکروبی، بیماری قلبی و سرطان هاست.

 

۲- انار و قلب و عروق

آب انار جلوی تصلب شرایین و بیماری قلبی را می گیرد.

انار، از کلسترول بد( LDL) در برابر اکسیده شدن محافظت می کند.

آب انار همانند آسپیرین عمل می کند.

آب انار از به هم پیوستن پلاکت های خونی جلوگیری می کند، پس مانع از لخته شدن خون می گردد.

انار موجب کاهش فشار خون بالا می گردد.

آب انار باعث کاهش چربی خون می شود.

تحقیقات نشان داده است که اگر روزی سه چهارم لیوان آب انار بنوشید و این کار را مدت ۳ ماه انجام دهید، مقدار اکسیژن بیشتری به قلب می رود و باعث سلامتی قلب می شود.

آب انار، جلوی تخریبات DNA و بیماری های حاصل از تخریب آن را می گیرد.

 

۳- انار و سرطان

آب انار به کاهش خطر سرطان پستان کمک می کند.

انار از سرطان پروستات جلوگیری می کند و یا رشد آن را آهسته می کند.

از سرطان پوست نیز جلوگیری می کند.

 

۴- انار و دیابت

قند موجود در آب انار همانند قند موجود در آب دیگر میوه ها است. از این نظر بیماران مبتلا به دیابت باید در مصرف آن احتیاط کنند و در این مورد با پزشک خود مشورت کنند.

 

۵- انار و کلیه

انار، از بی نظمی و اختلال در کار کلیه ها می کاهد و به طور کلی ادرارآور است.

 

۶- انار و بیماری آلزایمر

افرادی که در هفته ۲ لیوان یا بیشتر آب انار می نوشند، احتمال پیشرفت و بروز آلزایمر در آن ها نسبت به افرادی که در هفته نصف لیوان آب انار مصرف می کنند، ۷۶ درصد کمتر است.

 

۷- انار و بیماری های عفونی

انار از تعداد کرم های روده می کاهد.

در هنگام تب، به بیمار، انار یا آب آن را بدهید، چرا که در رفع تشنگی بسیار مفید است.

انار برای گلودرد بسیار مفید است.

شمایی که سرما می خورید، آب انار برای شما دواست.

با نوشیدن آب انار، بیماری های عفونی را از بدن دور کنید.

 

۸- انار و پوست

هسته انار از پیرشدن پوست جلوگیری می کند.

اگر می خواهید جوان بمانید، انار مصرف کنید، زیرا خوردن انار باعث می شود که ۶ سال جوان تر به نظر آیید.

 

۹- انار و گوش و چشم و دندان و صدا

انار و عسل برای گوش درد مفید است.

انار و آب انار برای بهبود بینایی و جلوگیری از ضعیف شدن چشم خوب است.

انار از خرابی دندان و لثه جلوگیری می کند.

آب انار برای صدای گرفته و خشن مفید است.

 

۱۰- انار و بارداری

مادران باردار روزانه نصف لیوان آب انار مصرف کنند تا از زود به دنیا آمدن و از صدمات مغزی در نوزاد خود جلوگیری کنند.

انار منبع خوب ویتامین های A ، E، C، B۳ و اسید فولیک، پتاسیم و فیبر است.

یک لیوان آب انار، ۴۰ درصد ویتامین C مورد نیاز روزانه بدن را فراهم می کند.

 

۱۱- انار و یائسگی

انار موجب کاستن استرس و پریشانی ناشی از یائسگی می گردد.

 

۱۲- انار و کاهش وزن

انار موجب هضم بهتر مواد غذایی می گردد.

آب انار برای بهبود اشتها نیز مفید است.

دقت کنید که آب انار بدون شکر و فاقد فروکتوز( نوعی قند) برای کاهش وزن مفید است.

شمایی که قصد کاهش وزن دارید، به جدول زیر دقت کنید:

یک واحد انار که معادل یک عدد انار متوسط یا ۱۵۴ گرم انار است، مواد مغذی زیر را دارد:

 

 

 

آب انار تازه بهتر است یا آب انار پاستوریزه یا بسته بندی شده در پلاستیک؟

آب انار تازه که خود فرد می گیرد، بسیار بهتر از آب انار پاستوریزه است. آب انار واقعی دارای ویتامین و املاح است. آب انار حدود ۱۶ درصد نیاز فرد به ویتامین C را تامین می کند و همچنین منبع خوب ویتامین B۵ ، پتاسیم و آنتی اکسیدان است.

حرارت زیاد در حین پاستوریزه کردن، موجب از بین رفتن مقداری از مواد مغذی موجود در انار می شود.

خوشبختانه امروزه، همه ی ما از مضرات نگه داری مواد در ظروف پلاستیکی آگاه هستیم. قوطی پلاستیکی، مواد شیمیایی را به محتویات داخل قوطی تزریق می کند که این مواد برای سلامتی خطرناک است.

به جای داروهای شیمیایی برای سلامت قلب بهتر نیست که از این میوه گرانبها استفاده کنیم؟

به راستی می توانیم سلامتی و خوشحالی خود را با انار تضمین کنیم. پس بیایید از هم اکنون انار را جزو برنامه غذایی روزانه ی خود قرار دهیم.

گوجه فرنگي «داروئي» گوجه فرنگي «داروئي»

گوجه فرنگي «داروئي» گوجه فرنگي «داروئي»

 گیاهی است علفی و دارای برگهای مرکب از برگچه‌های فرد نا مساوی که به حالت طبیعی و یا پس از لمس کردن بویی ناپسند و قوی از آن استشمام می‌شود. گلهای آن رنگ مایل به سبز دارد و به صورت منفرد یا به تعداد کم در مجاور هم ظاهر می‌گردد.

مقدمه

وطن اصلی این گیاه آمریکای جنوبی است. درقرن شانزدهم در کشور پرو به مقدر زیاد کشت می‌شده است. در قرن هفدهم گوجه فرنگی به انگلستان و هلند راه یافت. گوجه فرنگی در حال حاضر در تمام مناطق دنیا کشت می‌شود و تقریبا در تمام فصول سال وجود دارد. گوجه فرنگی با نام علمی Solanum lycopersicum یکی از گیاهان متعلق به تیره سیب زمینی از دو لپه‌ایها می‌باشد.

 گیاهی است علفی و دارای برگهای مرکب از برگچه‌های فرد نا مساوی که به حالت طبیعی و یا پس از لمس کردن بویی ناپسند و قوی از آن استشمام می‌شود. گلهای آن رنگ مایل به سبز دارد و به صورت منفرد یا به تعداد کم در مجاور هم ظاهر می‌گردد. میوه‌اش گوشت‌دار ، قرمز رنگ و به ابعاد مختلف است و پس از رسیدن رنگ قرمز زیبایی پیدا می‌کند.

 ترکیبات شیمیایی

در تمام قسمتهای گیاه ، مقداری سولانین مخصوصا در میوه سبز و حتی در میوه‌ها قبل از رسیدن به تکامل وجود دارد. مقدار درصد سولانین در میوه کال بیشتر از میوه رسیده می‌باشد. گوجه فرنگی کاملا رسیده فاقد سولانین می‌باشد و به همین علت است که اگر گوجه فرنگی به حالت نارس مصرف شود ممکن است عوارض مسمومیت نظیر دل پیچه ، اسهال و باز شدن مردمک چشم ایجاد نماید. میوه گوجه فرنگی سرشار از ویتامینهاست.

خواص دارویی

     * گوجه فرنگی درجه قلیایی بودن خون را بالا برده و به دفع مواد سمی خون کمک می‌کند بطور کلی تصفیه کننده خون است.

    * به دفع اسید اوریک کمک می‌کند.

    * گوجه فرنگی ملین است.

    * برای درمان ورم ملتحمه چشم مفید است.

    * سنگ کلیه را دفع می‌کند.

    * آقایان با خوردن مرتب گوجه فرنگی می‌توانند خود را در مقابل سرطان پروستات بیمه کنند.

    * گوجه فرنگی از ورم آپاندیس جلوگیری می‌کند.

     * برای رفع دندان درد ، ریشه و شاخه برگهای گوجه فرنگی را با آب بجوشانید و این جوشانده را مزمزه کنید.

    * از جوشانده برگ گوجه فرنگی برای دفع شته و حشرات می توانید استفاده کنید. بدین منظور باید یک کیلو گرم برگ تازه گوجه فرنگی را در یک لیتر سرکه خیس کرده و در داخل ظرفی که 2 لیتر آب جوش دارد بریزید و ظرف را روی چراغ قرار داده و به مدت 15 دقیقه بجوشانید ظرف را از روی چراغ برداشته بگذارید تا مدت دو روز بماند و گاهگاهی آنرا هم بزنید سپس آنرا با فشار صاف کنید.

    * گوجه فرنگی برای مبتلایان به نقرس و رماتیسم مفید است.

    * گوجه فرنگی ورم مفاصل را برطرف می‌کند.

    * از تصلب شرائین جلوگیری می‌کند و حتی مصرف آن برای این مرض مفید است.

    * اوره خون را پائین می‌آورد.

    * ورم مخاط روده را رفع می‌کند.

    * برای تمیز کردن خون باید از آب گوجه فرنگی و کرفس به نسبت مساوی و به مقدار سه فنجان در روز قبل از غذا و به مدت سه هفته استفاده کنید .

    * اگر پوست شما کک و مک دارد هر روز آنرا با گوجه فرنگی تمیز کنید کم کم کک و مکها را از بین می‌برد.

به زودي مشکل راه روستايي بخش "کلاترزان" رفع خواهد شد

بسمه تعالی

فرماندار سنندج:
به زودي مشکل راه روستايي بخش "کلاترزان" رفع خواهد شد

فرماندار سنندج گفت: با اختصاص يافتن 43 ميليارد ريال اعتبار از محل سفر مقام معظم رهبري به استان، پروژه ساخت راه‌هاي دسترسي براي بخش "کلاترزان" در حال انجام است.

به گزارش خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، ميرزايي اصل در جريان بازديد از روستاهاي آويهنگ، هويه و سرهويه اظهار داشت: هم اکنون از مجموع 26کيلومتر راه در حال ساخت در اين پروژه بيش از 10 کيلومتر آن آسفالت شده و اميدواريم در آينده نزديک شاهد اتمام اين پروژه باشيم.

وي افزود: همچنين در روستاي "آويهنگ"، اجراي طرح هادي با اختصاص بيش از 950 ميليون ريال، ساخت سالن ورزشي چند منظوره با اعتبار 2 ميليارد ريال و پروژه آبرساني به روستا با اختصاص 2 ميليارد و 300 ميليون ريال در حال اجرا است.

ميرزايي اصل در بازديد از پروژه‌هاي در دست اجراي روستاهاي هويه و سرهويه، خاطرنشان کرد: ساخت دبيرستان، اجراي طرح هادي و اجراي پروژه آبرساني از جمله پروژه ها و خدماتي است که در روستاي هويه انجام شده است.

دریافت خبر

:

شنبه ۰۷ آبان ۱۳۹۰

منبع: http://khabarfarsi.com/ext/1400363

جملات کوتاه آموزنده در وبلاگ روستای عیسی آباد short sentence instructor in the iesaabad village web

short sentence instructor in the iesaabad village weblog

جملات کوتاه آموزنده در وبلاگ روستای عیسی آباد

 

Everything is okay in the end. If it's not okay, then it's not the end

آخر هر چیزی، نیکوست. اگر خوب نیست، یعنی هنوز به پایان نرسیده است.

If you live to be a hundred, I want to live to be a hundred minus one day, so I never have to live
without you

اگر می خوای صد سال زندگی کنی من می خوام یه روز کمتر از صد سال زندگی کنم چون من هرگز نمی تونم بدون تو زنده باشم.

Some Will Seek Forgiveness, Others Escape

بعضی ها به دنبال بخشش میگردند.... بقیه فرار میکنند.

The strength of a man isn't in the weight he can lift. It is in the burdens he can understand and overcome

قدرت و صلابت یه مرد به این نیست که چه وزنه سنگینی رو میتونه بلند کنه بلکه بستگی به مسائل و مشکلاتی داره که از پس حل اونا بر بیاد .

We can do anything we want to if we stick to it long enough

به هر کار که اراده کنیم.تواناییم اگر آن گونه که سزاوار است پیگیر آن باشیم.

we never get what we want, never want what we get, never have what we like, never like what we have, still we live, still we love, still we hope, this is life

هرگز آنچه را می‌خواهیم بدست نمی‌آوریم، هرگز آنچه را داریم نمی‌خواهیم، هرگز آنچه را دوست داریم نداریم و آنچه را داریم دوست نداریم ... اما هنوز زندگی می‌كنیم، عشق می‌ورزیم و امیدواریم، زندگی یعنی همین...

wait for the one who is constantly reminding you how he cares a bout you & how much lucky he's to HAVE YOU

در انتظار کسی باش که بی وقفه به یاد تو بیاورد که تا چه اندازه برایش مهم هستی و نگران توست و چقدر خوشبخت است که تو را در کنارش دارد.

Live in such a way that those who know you but don't know God will come to know God because they know you

چنان زندگی کن که کسانی که تو را می شناسند، اما خدا را نمی شناسند به واسطه آشنایی با تو، با خدا آشنا شوند.

love is totally forgetting yourself to someone that is always remembering you at all times.

عشق فراموش کردن خود در وجود کسی است که همیشه و در همه حال شما را به یاد دارد.

love is the one thing that still stands when all else has fallen

زمانی که همه چیزافتاده است عشق آن چیزی است که بر پا می ماند.

when you have nothing left but love than for the first time you become aware that love is enough

وقتی هیچ چیز جز عشق نداشته باشید آن وقتخواهید فهمید که عشق برای همه چیز کافیست.

a real friend is one who watch you face but see your heart

دوست واقعی کسیه که به تو نگاه کنه ولی قلبت رو ببینه.

have patience awhile.slanders are not long lived.truth is the child of time erelong she shall appear to vindicate thee

شکیبا باش. زیرا عمر افترا کوتاه است. حقیقت فرزند زمان است و بزودی پدیدار خواهد شد و بیگناهی تو را اثبات خواهد کرد.

except our own thoughts.there is nothing absolutely in our power

هیچ چیز جز افکارمان کاملا در اختیار ما نیست.

The hour of departure has arrived, and we go our ways I to die and you to live. Which is the better, only God knows

هنگام جدایی فرا رسیده است. هر کس به راه خود می رود من می میرم و شما زنده می مانید. تنها خدا می داند کدام بهتر است.

Many people will walk in and out on your life But only true friends will leave footprints in your heart

انسانهای زیادی به زندگی شما وارد یا از آن خارج می شوند،اما فقط ردپای دوستان حقیقی در قلب شما بر جای می ماند.

think about living in a glass world , so trying not throw stone to anyone , because the first thing that will be broken is your world

همیشه فکر کن تو یه دنیای شیشه ای زندگی می کنی، پس سعی کن به طرف کسی سنگ پرتاب نکنی، چون اولین چیزی که می شکنه دنیای خودته .

Some people are like moan thins , when you get closer to them , you find out their authority more

بعضی از آدما مثل کوه می مونن، هر چی بهشون نزدیک تر بشی ، بیشتر به عظمت و بزرگی شون پی می بری.

دروغ از نگاه قرآن و روانشناسي

بسمه تعالي

دروغ از نگاه قرآن و روانشناسي

كساني كه به اين عمل زشت مبتلا هستند بخوانند و خود را درمان كنند

حال كه مي شود به كمك روش هاي ارتباطي، ياد بگيريم راستگو باشيم و با يكديگر به احترام رفتار كنيم، چرا دروغ بگوييم؟ چگونه مي توان از شر اين عادت مزاحم، خلاص شويم؟

دروغ چيست؟ دروغ، وارونه جلوه دادن حقيقت است؛ دروغ، بيان ناراستي است؛ دروغ، كتمان حقايق است و ابزاري بزرگ براي جنايت است. دروغ پرده اي ميان خود راستين و خود نمايشي است؛ دروغ جدا كننده شخصيت واقعي فرد با شخصيت اجتماعي و خانوادگي اوست؛ ما براي نشان دادن آنچه هستيم دروغ نمي گوييم بلكه براي نشان دادن آنچه مي خواهيم باشيم، دروغ مي گوييم. اگر دروغ را ريشه همه جنايات بشر فرض كنيم، بي راه نگفته ايم.

دروغ سه ويژگي دارد:

1-    دروغ داراي اطلاعات و پيام است.

2-    دروغ گو قصد فريب فرد يا گروهي را دارد.

3-    دروغگو معتقد است سخنانش نقطه مقابل حقيقت نيست؛ بنابراين، تعريف آن چيزي كه دروغ را دروغ مي كند، قصد فرد دروغگو براي فريب طرف مقابل است.

چرا دروغ مي گوييم؟

نگاه قرآن:

قرآن چند عامل را دليل دروغگويي مي داند؛ قرآن منشأ دروغ را شيطان و ابليس مي داند و به انسان هشدار مي دهد شيطان بنيانگذار دروغ است و از اين راه كوشيد تا به اهداف پست خود دست يابد؛ اوست كه انسان را تشويق به دروغ گفتن مي كند.

قرآن گزارش مي كند ابليس براي دست يابي به اهداف خويش و خوار و گمراه كردن انسان به دروغ متوسل مي شود و نخستين موجودي است كه از دروغ براي دستيابي به اهداف شوم خود سود مي برد. به نظر مي رسد ابليس بدون دروغ نمي توانست آدم را گمراه كند و به همين دليل براي گمراه كردن او از سوگند دروغ بهره برد.

قرآن به انسان هشدار مي دهد شياطين و ياران ابليس، الهام كنندگان دروغ بر دروغ گويانند و به اين ناهنجاري دامن مي زنند؛ البته قرآن توضيح ي دهد شخصيت دروغگويان به آنان اجازه مي دهد تا تصرف شوند از اين رو مي فرمايد: شياطين بر هر تهمت زننده و گناهكار الهام به دروغ مي كنند. در آيات 222 و 221 سوره شعرا مي خوانيم: " آيا مي خواهيد شما را آگاه سازم كه شياطين بر چه كساني نازل مي شوند؟ بر هر شخص بسيار دروغگو نازل مي شوند. كساني كه گوش فرا مي دهند و و بيشتر دروغ مي گويند."

نگاه روانشناسي:

از ديدگاه روانشناسان، برخي از مهمترين دلايل دروغگويي، به اين شرح است:

1-    مي خواهيم از درگيري پرهيز كنيم.

2-    نمي خواهيم سبب خشم يا صدمه به كسي شويم.

3-    نمي خواهيم احساسات كسي را جريحه دار كنيم.

4-    نمي خواهيم كسي را تخريب يا روحيه اش را تضعيف كنيم.

5-    مي خواهيم احترام و تحسين ديگران را جلب كنيم.

6-    دوست داريم به قدرت بيشتري برسيم.

7-    دوست نداريم به اشتباهات مان اعتراف كنيم.

جالب اينكه بسياري از مواقع، ممكن است نيت شخص دروغگو هم خير خواهانه باشد، هرچند كه دروغگويي در بيشتر مواقع، ريشه در خود شخص و خودخواهي شخص دروغگو دارد.

چرا دروغگويي اشتباه است؟ دلايل زيادي وجود دارد مبني بر اينكه چرا مردم دروغگويي را اشتباه مي دانند؛ كه البته بستگي به نگرش فرد به موضوع اخلاق دارد. دروغگويي اشتباه است، زيرا جهاني كه بر مبناي حقيقت باشد، با ارزش است؛ دروغ ديوار اعتماد ميان افراد را نابود مي كند.

اگر مردم قادر به بيان حقيقت نباشند، زندگي بسيار سخت مي شود؛ زيرا هيچ كس نمي تواند به آنچه مي شنود و مي خواند، اعتماد كند.

جهان غير قابل اعتماد هم براي دروغگوها هم بد است؛ اگر همه دروغ بگويند، دروغگويي ارزش كاربردي خود را از دست مي دهد.

دروغگويي اشتباه است؛ زيرا عملي است كه افراد خوب آن را انجام نمي دهند. رفتار خوب ويژگي افراد خوب است.

دروغگويي اشتباه است؛ زيرا از لحاظ اخلاقي نادرست است.

برخي كارها از پايه اشتباه اند كه دروغگويي يكي از آنها ست.

راههاي درمان دروغ چيست؟

يكي از مؤثرترين روش هاي درمان دروغگويي، پرورش شخصيت در افراد است؛ زيرا يكي از عوامل رواني دروغ، احساس خود كوچك بيني و كمبود شخصيت است. در حقيقت دروغگويي نوعي واكنش براي جبران اين مسئله است.

اگر مبتلايان به دروغ احساس كنند صاحب نيروها و استعدادهاي دروني هستند كه با پرورش آنها مي توانند ارزش و شخصيت خود را بالا ببرند، نيازي به دروغ براي نشان دادن شخصيت دروغين در خود نمي بينند.

بايد انگيزه هاي دروغگويي و ريشه هاي آن را همچون طمع، ترس، خودخواهي، حب بغض، و امثال آن را در افراد خشكاند تا صفت زشت دروغگويي در انسان نشو و نمو نكند.

بايد محيط تربيتي و معاشرت مبتلايان را از وجود دروغگويان پاك كرد تا بتدريج بر اساس اصل تأثير پذيري، محيط وجود آنها از اين رذيله (دروغگويي) پاك شود.

گفتگو با خدا

بسمه تعالي

گفتگو با خدا

در رويا هايم ديدم كه با خدا گفتگو مي كنم، خدا پرسيد پس تو مي خواهي با من گفتگو كني؟

من در پاسخ گفتم: اگر وقت دارد، خدا خنديد فرمود:

"وقت من بي نهايت است"

پرسيدم چه چيز بشر تو را سخت متعجب مي سازد؟ پاسخ داد: كودكيشان

اينكه آنها از كودكيشان خسته مي شوند و عجله دارند كه بزرگ شوند و دوباره پس از مدتها آرزو مي كنند باز كودك شوند، اينكه آنها سلامتي خود را از دست مي دهند تا پول بدست آورند و بعد پولشان را از دست مي دهند تا سلامتي از دست رفته شان را باز جويند!

اينكه با اضطراب به آينده مي نگرند و حال خويش را فراموش مي كنند

بنابراين: نه در حال زندگي ميكنند نه در آينده!

اينكه آنها به گونه اي زندگي مي كنند، كه گويي هرگز نمي ميرند، و به گونه اي مي ميرند كه گويي هرگز نزيستند!

دستهاي خدا دستانم را گرفت مدتي سكوت كرديم و من دوباره پرسيدم به عنوان ولي مي خواهي كدام درسهاي زندگي را آدميان بياموزند

گفت: بياموزند كه آنها نمي توانند كسي را وادار كنند كه عاشقشان باشند!

همه كاري كه آنها مي توانند بكنند اين است كه اجازه دهند "خودشان دوست داشته باشند"

بياموزند كه درست نيست خودشان را با ديگران مقايسه كنند.

بياموزند كه ثروتمند كسي نيست كه بيشترين ها را دارد بلكه كسي است كه به كمترين ها نياز دارد.

بياموزند كه فقط چند ثانيه طول مي كشد تا زخمهاي عميقي در قلب آنها كه دوستشان داريم ايجاد كنيم

اما سالها طول مي كشد تا آن زخمها را التيام بخشيم!

بياموزند كه كافي نيست كه ديگران را فقط ببخشند، بلكه خود را نيز بايد ببخشند

من با خضوع گفتم: از شما به خاطر اين گفتگو سپاسگذارم آيا چيز ديگري هست كه دوست داريد به بندگانت بگوئيد؟

خداوند لبخند زد و فرمود:

فقط اينكه بدانيد من اينجا هستم هميشه

مادر

مولانا جامي:

سر زمادر مكش كه تاج شرف          گردي از پاي مادران باشد

خاك شو زير پاي آن كه بهشت          در قدم هاي مادران باشد

 

ملا عبدالكريم مدرس بياره:

 

دايكي خۆت له سه ر سه رت دانێ

دايمه نێ قه ت له ماڵ و مه نزڵ و دهشت

گه ر به خزمه ت بڕۆيته ژێر قه ده مي

هه ر له وێوه ئه ڕۆيته باغي به هه شت

نابينا

نابينا

ئه ي له كونهي زاتي پاكت، كوێر و نابينا منم

وه ي له بازاڕي سيفاتت، بێ سه رو سه و دا منم

گه ر خۆاناسيي وه ها بێ، پێشه واكان كرديان

قوڕ به سه ر خۆم، له م زه مانه هه رزه و ڕيسوا منم

هه ر كه سێ بۆ خۆي ته ريقي حه ق شناسي گرته پێش

كه س نه ناس و به ش بڕاوو سه ركز و شه يدا منم

ليس الانسان الا ما سعي، نه مگرته گوێ

بێه ئيسته موسته حه قي، ئاگري عوقبا منم

ئاگري هه و ڵم به جۆش و هه ڵمه تي حيرسم گڕان

دائما غه رقي خه ياڵي، پووچ و بێ مه عنا منم

واعيزێ گه خێري خۆي وه عزم بدا من پێي ئه ڵێم

ژاوه ژاووت لابه واعيز! موفتي و مه لا منم

موژده بێ ئه ي قانعا ره حمي خودا بۆ عاسيه

جا، كه وابوو موسته حه قي، ڕه حمه تي عوليا منم

(قانع)

 

دو مطلب جالب از طرف یکی از دوستان

بسمه تعالی

بهشت وجهنم...

روزی یک مرد با خداوند مکالمه ای داشت: 'خداوندا! دوست دارم بدانم بهشت و جهنم چه شکلی هستند؟ '، خداوند او را به سمت دو در هدایت کرد و یکی از آنها را باز کرد، مرد نگاهی به داخل انداخت، درست در وسط اتاق یک میز گرد بزرگ وجود داشت که روی آن یک ظرف خورش بود، که آنقدر بوی خوبی داشت که دهانش آب افتاد، افرادی که دور میز نشسته بودند بسیار لاغر مردنی و مریض حال بودند، به نظر قحطی زده می آمدند، آنها در دست خود قاشق هایی با دسته بسیار بلند داشتند که این دسته ها به بالای بازوهایشان وصل شده بود و هر کدام از آنها به راحتی می توانستند دست خود را داخل ظرف خورش ببرند تا قاشق خود را پر نمایند، اما از آن جایی که این دسته ها از بازوهایشان بلند تر بود، نمی توانستند دستشان را برگردانند و قاشق را در دهان خود فرو ببرند.
مرد با دیدن صحنه بدبختی و عذاب آنها غمگین شد، خداوند گفت: 'تو جهنم را دیدی، حال نوبت بهشت است'، آنها به سمت اتاق بعدی رفتند و خدا در را باز کرد، آنجا هم دقیقا مثل اتاق قبلی بود، یک میز گرد با یک ظرف خورش روی آن و افراد دور میز، آنها مانند اتاق قبل همان قاشق های دسته بلند را داشتند، ولی به اندازه کافی قوی و چاق بوده، می گفتند و می خندیدند، مرد گفت: 'خداوندا نمی فهمم؟!'، خداوند پاسخ داد: 'ساده است، فقط احتیاج به یک مهارت دارد، می بینی؟ اینها یاد گرفته اند که به یکدیگر غذا بدهند، در حالی که آدم های طمع کار اتاق قبل تنها به خودشان فکر می کنند!'
هنگامی که موسی فوت می کرد، به شما می اندیشید، هنگامی که عیسی مصلوب می شد، به شما فکر می کرد، هنگامی که محمد وفات می یافت نیز به شما می اندیشید، گواه این امر کلماتی است که آنها در دم آخر بر زبان آورده اند، این کلمات از اعماق قرون و اعصار به ما یادآوری می کنند که یکدیگر را دوست داشته باشید، که به همنوع خود مهربانی نمایید، که همسایه خود را دوست بدارید، زیرا که هیچ کس به تنهایی وارد بهشت خدا (ملکوت الهی) نخواهد شد.
تخمین زده شده که 93% از مردم این متن را برای دیگران ارسال نخواهند کرد، زیرا آنها تنها به خود می اندیشند، ولی اگر شما جزء آن 7% باقی مانده می باشید، این پیام را برای دیگران ارسال نمایید، من جزء آن 7% بودم، همچنین به یاد داشته باشید که من همیشه حاضرم تا قاشق غذای خود را با شما سهیم شوم.

 

لطفا زندگی کنید تا از دستتان نرفته است

ابتدا به شدت سعی داشتم تا دبیرستان را تمام کنم و دانشکده را شروع کنم، سپس به شدت سعی داشتم تا دانشگاه را تمام کرده و وارد بازار کار شوم، بعد تمام تلاشم این بود که ازدواج کنم و صاحب فرزند شوم، سپس تمام سعی و تلاشم را برای فرزندانم بکار بردم تا آنها را تا حد مناسبی پرورش دهم، سپس می تونستم به کار برگردم، اما برای بازنشستگی تلاش کردم، اما اکنون که در حال مرگ هستم، ناگهان فهمیده ام که فراموش کرده بودم زندگی کنم .
لطفا اجازه ندهید این اتفاق برای شما هم تکرار شود.
قدر دادن موقعیت فعلی خود باشید و از هر روز خود لذت ببرید.
برای به دست آوردن پول، سلامتی خود را از دست می دهیم
سپس برای بازیابی مجدد سلامتی مان پول مان را از دست می دهیم
گونه ای زندگی می کنیم که گویا هرگز نخواهیم مرد
و گونه ای می میریم که گویا هرگز زندگی نکرده ایم.

 

با تشکر از برادر بزرگوارم که هیچ وقت ما را از راهنمایی های خودشان محروم نکرده اند.

"با آرزوی موفقیت برای خود و خانواده محترمشان"

طول و عرض جغرافیایی روستا های بخش کلاترزان شهرستان سنندج

بسمه تعالی

طول و عرض جغرافیایی روستا های بخش کلاترزان شهرستان سنندج:

 

روستای عیسی آباد:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 78 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 34 دقیقه

 

روستای آويهنگ:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 68 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 25 دقیقه

 

روستای بزان:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 69 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 30 دقیقه

 

روستای خواشت:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 57 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 22 دقیقه

 

روستای ساليان:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 63 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 24 دقیقه

 

روستای سپيبن:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 58 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 24 دقیقه

 

روستای سپهران:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 75 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 32 دقیقه

 

روستای سرهويه:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 70 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 22 دقیقه

 

روستای هويه:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 67 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 22 دقیقه

 

روستای فطره زمين:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 70 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 30 دقیقه

 

روستای كلاته:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 72 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 30 دقیقه

 

روستای نجه:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 60 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 25 دقیقه

 

روستای ويسر:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 73 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 26 دقیقه

 

روستای بنير:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 55 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 33 دقیقه

 

روستای برقرو:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 48 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 33 دقیقه

 

روستای پيچون:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 60 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 34 دقیقه

 

روستای خانقاي جوجو:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 54 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 35 دقیقه

 

روستای دادانه كمانگر:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 63 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 31 دقیقه

 

روستای دانيكش:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 57 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 28 دقیقه

 

روستای دريله:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 55 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 31 دقیقه

 

روستای رشنش:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 60 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 29 دقیقه

 

روستای زونج:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 52 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 34 دقیقه

 

روستای لنگريز:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 51 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 24 دقیقه

 

روستای ميانه:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 50 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 35 دقیقه

 

روستای نگل:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 52 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 29 دقیقه

 

روستای علي آباد:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 73 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 40 دقیقه

 

روستای باقلاباد:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 75 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 48 دقیقه

 

روستای برودر:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 74 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 48 دقیقه

 

روستای تازه آباد عيسي آباد:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 79 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 36 دقیقه

 

روستای تازه آباد قلعه جخ:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 61 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 42 دقیقه

 

روستای تاله وران:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 59 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 38 دقیقه

 

روستای تودار ملا:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 82 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 40 دقیقه

 

روستای تودار روته:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 79 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 41 دقیقه

 

روستای تيژتيژ:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 68 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 39 دقیقه

 

روستای چاولكان حاجي:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 69 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 52 دقیقه

 

روستای خانقاه حسن گاگير:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 64 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 35 دقیقه

 

روستای خروسه:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 75 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 38 دقیقه

 

روستای خوشاب:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 75 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 34 دقیقه

 

روستای دره خشكه:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 72 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 49 دقیقه

 

روستای زنوري:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 55 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 40 دقیقه

 

روستای سوروان:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 61 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 44 دقیقه

 

روستای قلعه جخ:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 65 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 45 دقیقه

 

روستای قلعه شيخان:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 65 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 46 دقیقه

 

روستای گزردره:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 60 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 41 دقیقه

 

روستای جنت بو:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 74 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 43 دقیقه

 

روستای وشكيني كوماسي:

طول جغرافیایی: 46 درجه و 58 دقیقه

عرض جغرافیایی: 35 درجه و 40 دقیقه

 

 

 

13 راز طول عمر

بسمه تعالي

13 راز طول عمر

به رغم اینکه دانشمندان نقش تغذیه و عادات صحیح غذایی را در سلامت بدن و پیشگیري از بیماري هاي مزمن به اثبات رسانیده اند ولی همچنان شاهد شیوع چاقی و بیماري هاي مربوط به آن نظیر تصلب شرایین، دیابت، نارسایی قلبی و ... که همگی در کاهش طول عمر نقش اساسی دارند، هستیم.

به طور کلی رعایت شیوه هاي صحیح تغذیه که در پیشگیري از بروز انواع بیماري ها و سرطان ها و پیري زودرس نقش دارند براي افرادي که می خواهند زندگی سالم و طولانی داشته باشند، ضروري است. این شیوه ها عبارتند از:

-1 خود و فرزندتان را به خوردن صبحانه عادت دهید، حتی اگر یک میوه یا یک لیوان آب میوه تازه باشد.

-2 از خوردن میان وعده هاي غذایی بین صبحانه و ناهار و ناهار و شام غافل نشوید. سعی کنید در این وعده ها بیشتر از میوه و سبزي، کیک و کلوچه هاي کم شکر با یک لیوان شیر استفاده کنید.

-3 در هنگام گرسنگی، تنقلات نخورید. استفاده از مواد غذایی کم ارزش مثل چیپس و پفک تنها باعث ایجاد عادات غذایی ناسالم می شود و هیچ نقشی جز بر هم زدن رژیم غذایی شما نخواهند داشت.

-4  روزانه 8 تا 10 لیوان آب بنوشید.

-5  از خوردن شام سنگین، حجیم و پرچرب بپرهیزید. خوردن سالاد و سبزي به همراه روغن زیتون را در کنار شام (البته سبک) فراموش نکنید.

-6  مصرف گوشت قرمز را به 2 مرتبه در هفته کاهش دهید و سعی کنید بیشتر از ماهی و مرغ و میگو استفاده کنید.

-7  در تهیه غذا به روش صحیح پخت و حفظ موادغذایی توجه کنید. حتماً قبل از طبخ، چربی هاي زاید گوشت و مرغ را بکنید و بیشتر از روش بخارپز و کباب کردن استفاده کنید.

-8  بلافاصله پس از صرف غذا به رختخواب نروید. 3 ساعت فاصله بین شام و خواب کافی است.

-9  از مصرف زیاد نمک خودداري کنید.

-10  هرگز پس از صرف غذا، چاي ننوشید زیرا مانع از جذب آهن می شود.

-11  به اندازه کافی میوه و سبزي بخورید. خوردن روزانه 5 واحد میوه و سبزي تازه و متنوع براي داشتن بدن سالم ضروري است.

-12  مصرف غذاهاي آماده حاوي چربی هاي اشباع و سس را محدود کنید.

-13  از انجام روزانه نیم ساعت ورزش کوتاهی نکنید.

فهرست روستاهای استان کردستان

فهرست روستاهای استان کردستان: 

:List of villages in Kurdistan

میهم سفلی

روستای آریان

پاپاله

شالیشل

معین‏آباد

آبباره

بلبان‌آباد

کانی‌رش

نگل

کیلانه

تیژتیژ

سرواله

دویسه

کانی کله

زیوه

سیا قول

مرانه

سیلم

باگردان

لند شیخان

هرمه

کارگ

اقوش

حمزه‌آباد امید

حاجی مامیان

شاهینی

عصرآباد

کلاتی

بزوش

گلیه

بیدره

نیزل

میانه

سوورکول

پیرخضران

بلچه سوور

چوین

لاویسان

گلان

برده سپید

هیلز اباد

هنگه ژاله

زونج

چناره

باقل اباد

جلیله

به ردرشه

پیرصفا

دره تفی

کولان

بیلو

سیف علیا

سیف سفلی

ساوجی

خاو

میرآباد

زنوری

سعداباد

کانی میران

باشماق

سردوش

قلقله

رشه ده

سلسی تازه

سلسی کهن

کولیت

بلکر

کله یونجه

سیاناو

درگاشیخان

هزار خانی

هزارکانیان

بالک

چور

ننه

نچه

رضاو

قلعه جی

حسن اوله

صلوات اباد

شارانی

روستای دل

دگاگا

لنج اباد

گاگل

میرگه دریژ

نی

وله ژیر

کماله

دزلی

زکریان

دره کی

ده مه یو

اسپریز

زوم

نوین

سلین

بلبر

هجیج

ژنین

بیله

موسک

چاولکان

چاوک

شه رکه

صوفیان

باخان

تودارملا

برقلا

عصر اباد

ده ره ویان

گوشخانی

گورگه ای

اسکل

پیران

کال

کر اباد

ده ره هرد

پلیاندر

پلوره

دوپلوره

ژان

ژریژه

پیچون

شایر

مولینان

نیاباد

احمد اباد

وه رو

تازه آباد عیسی آباد

دوورو

نسل

اویهنگ

بیساران

مازی بن

نژمار

سرنژمار

تنگی سر

سرومال

ککلی اباد

نیه ر

بوریدر

پایگلان

چشمیر

سورره توو

تووه سووران

وشکین

دره وشکه

ده بنیا

قلعه شیخان

شیخ شربتی

گزه رده ره

تاله وه ران

قلعه جوق

مرگ

المانه

الیمان

هجبنه

سپیار

هلوزان

کلکه جان

دیکانان

گواز

گویله

قمچیان

ویله

اگجه

گوگجه

هه واره گه رمه

هانه گرمله

کیبنه

بیره واز

جانوره

دزاور

کانی دینار

ویسه

بهرام اباد

ونینه بالا

ونینه پایین

پیله

سه ر که ل

کلجی

گویزه کوره

بیه رشان

ساوسلیمانه

هنجیران

ناو

باوه ریز

نایسر

کانی سانان

کانی سپیکه

دوشان

ارندان

نوره

*کرجو

کانی مشکان

ملکشان

مربزان

بزان

که ره سی

سیس

بله سیس

زلکه

پالنگان

گله

گلیکران

گلین

قاضی جوب

کاشتر

نران

سمان

دره باغ

بوره بان

قصر یان

شینه

مویینه

اشکفتان

مارنج

میاوران

گزگزاره

ماچکه

مارنج

سمان

شهرک وحدت

قصریان

کیلک

قباغلو

گاوه شه له

آلتون علیا

قهرآباد حومه

سولاکان

تُرجان

زیویه

گُلتپه

مَلقَرَنی

سنّته

لَگزی

صاحب

قلعه کهنه

کوچه طلا

تیزآباد

پیر یونس

آلکَلو

کَرَفتو

کانی‌جَژنی

کانی‌نیاز

موکه

سلیمان‌کَنی

کوچک

سَرا

احمد آباد

آخکَند

بَسطام

طاله‌جر

دهستان تیلکو

سوته سرشیو

حاجی عبدول

شیپانه جو

دگاگا

کسنزان

هنگه چینه

هرمی دول

کاومله

حاجی ممدان

بایر

کانی کبود

به له جر

میره ده

قشلاق

خورخوره

ماسیر

سیر

اختپه

عرب اغلو سفلی- علیا

کانی نباز

دوزخ دره

کهریزه

دره په مان

کچل میان

دره اسماعیل

دره ویان سفلا- علیا

دره زیارت

کمتو

قیلسون

عسر اباد

 

معرفي روستاها و دهستان هاي بخش كلاترزان شهرستان سنندج

بسمه تعالي

معرفي روستاها و دهستان هاي بخش كلاترزان شهرستان سنندج استان كردستان به سه زبان فارسي، كردي و انگليسي

Villages and rural districts of the city of Sanandaj in Kurdistan province Klatrzan introduced to Persian, Kurdish and English

به زبان فارسي:

بخش كلاترزان در بين شهر سنندج و شهر مريوان واقع شده است. داراي يك شهر (شويشه) و سه دهستان (دهستان ژاورود غربی، دهستان کلاترزان و دهستان نگل) و 48 روستا مي باشد.

آمار جمعيت:

طبق سرشماري سال 1390، جمعيت بخش كلاترزان 21557 نفر (10900 مرد و 10657 زن) كه در 5893 خانوار زندگي ميكنند.

آمار باسوادان:

ژاورود غربي: اويهنگ – بزان – خواشت – ساليان – سپيبن – سپهران – سرهويه – هويه – فطره زمين – كلاته – نجه – ويسر

نگل: بنير – برقرو – پيچون – تازه آباد كيخسرو – خانقاي جوجو – دادانه كمانگر -  دانيكش – دريله – رشنش – زونج – لنگريز – ميانه – نگل

كلاترزان: علي آباد – عيسي آباد – باقلاباد – برودر – تازه آباد عيسي آباد - تازه آباد قلعه جخ – تاله وران – تودار ملا – تودار روته – تيژتيژ – چاولكان حاجي – خانقاه حسن گاگير – خروسه – خوشاب – دره خشكه – زنوري – سوروان – قلعه جخ – قلعه شيخان – گزردره – جنت بو – وشكيني كوماسي

 

به زبان كردي:

ناوچه ی که ڵاته رزان یه کێک له دوو ناوچه ی شارستانی سنه یه (ناوچه که ی تر: ناوچه ی ناوه ندی)، که که وتۆته ڕۆژئاوای شاری سنه و ڕۆژھه ڵاتی شاری مه ریوانه وه. ناوچه ی که ڵاته رزان له سێ گوندستانی: ژاوه رۆی ڕۆژئاوا، نگڵ، و که ڵاته رزان پێک ھاتوه. ھه ر وه ھا، ئه م ناوچه خاوه نی ٤٨ گونده. ناوه ندی ئه م ناوچه یه، شاری شوێشه یه.

ژماره ی دانیشتوان:

به پێی سه رژماریی گشتیی جه ماوه ر و خانووی ئێران له ساڵی 1390 ھه تاوی، ژماره ی دانیشتوانی ناوچه که ڵاته رزان 21557 که سه (10657 پیاو، 10900 ژن) که له 5893 خێزانی ئه و گونده دا ده ژین.

گونده کانی ناوچه ی که ڵاته رزانی شارستانی سنه

• گوندستانی ژاوه رۆی ڕۆژئاوا
• گوندستانی نگڵ
• گوندستانی که ڵاته رزان

 

ژاوه رۆی ڕۆژئاوا: ئه وێھه نگ  · بزان  · خواشت  · ساڵیان  · سپیبن  · سپێران  · سه رھوویه  · فتره زه وی  · که ڵاتێ  · نجێ  · وێسه ر  · ھوویه

نگڵ: بنیه ر  · به رقوڕوو  · په یچوون  · تازاوای که یخه سره و  · خانه قای جووجوو  · دادانه ی که مانگه ر  · دانیکه ش  · درێڵه  · ڕه شنه ش  · زۆنج  · له نگه رێز  · میانه  · نگڵ

که ڵاته رزان: ئاڵیاوا  · ئیسیاوا  · باقلاوا  · به ڕوه ر  · تازاوای ئیسیاوا  · تازاوای قه ڵاجوخ  · تاڵه وه ران  · توارمه ڵا  · تواره ڕووته  · تێژتێژ  · چاولكان حاجی  · خانه قای حه سه ن گاگیر  · خورۆسه  · خوه شاو  · ده ره وشکه  · زه نووری  · سووره وان  · قه ڵاجوخ  · قه ڵاشێخان  · که ریه نه  · گزه رده ره  · گه نه وه  · وشکێنی کۆماسی

 

در قسمت انگليسي نام لاتين روستاهاي بخش كلاترزان را آورده ام تا در صورت نياز از آنها استفاده شود.

 :English

Kalatrazan District

:Klatrzan rural parts of Latin letters

Western Zhavrvd:  Avihang – bozan - khvoasht  - salian -  sefid bon -  sepehran -  sar huyah - fetreh zamin   kalati - nejey -  visar -  huyah

negel:  boney darreh -  barqaru - peychun - khaneqah juju - dadaneh-ye kamangar - danikesh -  dereyleh - rashnash - zovenj - langariz - mianeh - negel  

Kalatrazan:  Aliabad - isaabad - baqelabad - buridar - tazehabad-e isaabad - tazehabad-e qaleh juq - Taleh varan - tudar-e molla - tudar-e ruteh - tizh tizh - chavelkan-e hajji - khaneqah-e hasan jadar - khoruseh - khvoshab - darreh khoshkeh - zenuri - surahban - qalehjuq - qaleh sheykhan - kargineh - gezerdarreh - ganehbu - khoshkin-e Kumasi  

 

ديوان اشعار عبيد زاكاني 4

صفحه اول

ديوان اشعار عبيد زاكاني 4

اي بر در تو دولت و اقبال پاسبان ... وي خاک آستانه ي تو کعبه ي امان
هرکس که همچو حلقه برين در ملازمست ... او را اسير و حلقه بگوشند انس و جان
وانکس که بر در تو نگردد کليد دار ... در تخته بند بسته بود چون کليد دان
خرم دريکه باز شود هر سحرگهي ... بر درگه خجسته ي سلطان کامران
خورشيد ملک سايه ي يزدان جمال دين ... داراي دهر خسرو گيتي جم زمان
شاهي که اطلس تتق زرنگار چرخ ... مانند پرده مي نهدش سر بر آستان
بادا هميشه بر در دولت سراي او ... تاييد و بخت و دولت و اقبال را قران


غير از ثناي تو نبود شغل ديگرم ... کاري نباشدم به جهان جز دعاي تو
روزم بود خجسته و کارم بود به کار ... هرگه که بامداد ببينم لقاي تو
آنکس توئيکه همچو منت صدهزار هست ... وانکس منم که نيست مرا کس به جاي تو
چندانکه رهنماي بني آدمست عقل ... بادا سعادت ابدي رهنماي تو
اي آسمان جنيبه کش کبرياي تو ... وي آفتاب پرتوي از نور راي تو
داراي دهر آصف ثاني عميد ملک ... اي صد هزار حاتم طائي گداي تو
خورشيد نورگستر و مفتاح دولتست ... راي رزين و خاطر مشگل گشاي تو
خواهد فلک که حکم کند در جحهان ولي ... کاري مسيرش نشود بي رضاي تو
بحر محيط را که عطا بخش مينهند ... غرق خجالتست ز فيض عطاي تو
پيش از وجود انجم و ارکان نهاده بود ... گنجور بخت گنج سعادت براي تو
روز نبرد چونکه پريشان کند صبا ... گيسوي پرچم علم سدره ساي تو
گرد از يلان برآرد و افغان ز پردلان ... از گرد راه بازوي معجز نماي تو
شاها من آنکسم که شب و روز کرده ام ... از روي اعتقاد سر و جان فداي تو
کس را دگر ندانم و جائي نباشدم ... چون آستانه ي در دولت سراي تو
صد سال اگر به فارس توقف بود مرا ... وجه معاش من نبود جز عطاي تو


اي دوش چرخ غاشيه گردان جاه تو ... خورشيد در حمايت پر کلاه تو
شاه جهان سکندر ثاني جمال دين ... اي برتر از شهان جهان دستگاه تو
تا چشم دشمنان شود از بيم او سفيد ... سر بر فراخت پرچم گيسو سياه تو
در دعوي سعادت دنيا و آخرت ... نزديک عقل داد و کرم بس گواه تو
در معرضي که جيش تو بر خصم چيره شد ... خورشيد تيره گشت ز گرد سپاه تو
تو جان عالمي و علي سهل جان جان ... تو در پناه خالق و او در پناه تو
تا در پي همند شب و روز و ماه و سال ... بادا خجسته روز و شب و سال و ماه تو


گوئيا خلد برينست اين همايون بارگاه ... يا حريم کعبه يا فردوس يا ايوان شاه
پيشگاه حضرتش گردنکشانرا بوسه جاي ... بر غبار آستانش پادشاهان را جباه
چون ستاره در شعاع شمس پنهان ميشود ... چون فروغ شمسه هايش بنگرد خورشيد ماه
گر تفرجگاه جنات نعيمت آرزوست ... چشم بگشا تا ببيني جنت بي اشتباه
واندر او تخت سليمان دوم داراي دهر ... شاه گيتي دار جمشيد فريدون دستگاه
آفتاب هفت کشور خسرو مالک رقاب ... سايه ي حق شيخ ابواسحق بن محمودشاه
خسروان را درگه والاي او اميد گاه ... بارگاه عاليش گردن فرازان را پناه
مشگ تاتاري شود چون پاش بوسد خاکرا ... سرو گردد گر از آنحضرت نظر يابد گياه
مثل او سلطان نيابد در جهان وين بحث را ... هر کجا دعوي کنم از من نخواهد کس گوا
چشم بد دور از جنابش باد و بادا تا ابد ... دولتش باقي جهان محکوم و ياري ده اله


اي شکوهت خيمه بر بالاي هفت اختر زده ... هيبت بانگ سياست بر شه خاور زده
شيخ ابواسحق سلطانيکه از شمشير او ... مهر لرزانست و مه ترسان و گردون سرزده
دولت اقبال در بالاي چترت دائما ... همچو مرغابي سليماني پر اندر پر زده
هر کجا صيت تو رفته خطبه ها آراسته ... هر کجا نامت رسيده سکه ها بر زر زده
روز اول مشتري چون ديد فرخ طالعت ... در جهانگيري به نامت فال اسکندر زده
بندگانت پايه بر عرش معلي ساخته ... پاسبانانت علم بر طارم اخضر زده
هرکجا فيروز بختي شهرياري صفدري ... از دل و جان لاف خدمتکاري اين در زده
از قبولت هرکه او چوگان دولت يافته ... گوي در ميدان اين ايوان مينا در زده
مطربان بزم جان بخشت به هر آوازه اي ... طعنه ها بر نغمه ي ناهيد خنياگر زده
ابر دستت بر جهان باران رحمت ريخته ... برق تيغت درنهاد دشمنان آذر زده
هرکجا شه عزم کرده همچو فراشان ز پيش ... دولتنجا سايبان افراخته چادر زده
با سپاهت هرکه يک ساعت به پيکار آمده ... از دو پيکر زخمها يا بيش بر پيکر زده
هم سماک رامحش صد تير در دل دوخته ... هم شهاب رايتش صد تير بر مغفر زده
داده هر روز آستانت را چو شاهان بوسها ... هر سحر کز جيب گردون جرم خور سر بر زده
تا ابد نام تو باقي باد و نام دشمنت ... همچو مرسوم منش ناگه قلم بر سر زده


اي کاخ روح پرور و اي قصر دلگشاي ... چون روضه دلفريبي و چون خلد جانفزاي
هم شمسه ي تو غيرت خورشيد نوربخش ... هم برگه ي تو خجلت جام جهان نماي
فرخنده درگه تو شهانراست سجده گاه ... عالي جناب تو ملکانراست بوسه جاي
در کنه وصف تو نرسد عقل دور بين ... بر قدر بام تو نرود وهم دور پاي
زان سايه ي هماي همايون نهاده اند ... کز سايه ي تو مي طلبد فرخي هماي
چون گلشن بهشت سرا بوستان تست ... شادي فزاي و خرم و جانبخش و دلرباي
از بلبلان مدام پر از ساز زير و بم ... وز مطربان هميشه پر از بانگ چنگ و ناي
تا بزمگاه شاه جهان گشته اي شدست ... از روي فخر کنگره هايت سپهر ساي
خورشيد ملک و سايه ي يزدان جمال دين ... سلطان عدل گستر و شاه خجسته راي
هم مانده پيش همت او ابر بي گهر ... هم گشته پيش دست و دلش بحر و کان گداي


تجلت من سمات الاماني ... تباشير المسرة والامان
و صبح النحج لاح وهب سحرا ... نسيم الانس موصوب الجنان
واضحي الروض مخضرا فبادر ... الي الاقداح من کف القيان
نهان چون زاهدان تا کي خوري مي ... چو رندان فاش کن راز نهاني
بزن مطرب نواي ارغنوني ... بده ساقي شراب ارغواني
ادر کاسا و لاتسکن و عجل ... ودع هذا التکاسل والتواني
معتقة لدي الحکماء حلت ... علي نغم المثالث والمثاني
غم فردا نخور ديگر تو خوش باش ... منت ميگويم آن ديگر تو داني
مجوي از عهد گردون استواري ... مخواه از طبع دنيا مهرباني
مده وقت طرب يکباره از دست ... دوباره نيست کس را زندگاني
مي نوشين ز دست دلبري گير ... که در قد و خدش حيران بماني
يضاهي خده وردا طريا ... تبسم ثغره کالا قحواني
ز حالش هوشياران کرده مستي ... ز چشمش برده مستان ناتواني
چو گل افسانه در مجلس فروزي ... چو بلبل شهره در شيرين زباني
خرد گويد چو آري در کنارش ... نديدم کس بدين نازک مياني
زمان عشرتست و بزم خسرو ... سليمان دوم جمشيد ثاني
ابواسحق سلطان جوانبخت ... که برخوردار بادا از جواني
شکوه افزاي تخت کيقبادي ... سرير افروز بزم خسرواني
فريدون حشمتي در تاج بخشي ... سکندر رقعتي در کامراني
به اقبالش فلک را سربلندي ... به دورانش جهان را شادماني
کند پيوسته بر ايوان قدرش ... زحل چوبک ز ني مه پاسباني
همش تاييد و نصرت لايزالي ... همش اقبال و دولت آسماني
همايون سايه ي چتر بلندش ... چو خورشيد است در کشورستاني
هميشه کوتوال دولت او ... کند بر بام گردون ديده باني
خجسته کلک او در گنج پاشي ... مبارک دست او در زر فشاني
گهربار است چون ابر بهاري ... درم ريز است چون باد خزاني
به عهد عدل سلطان جوان بخت ... که او را ميرسد فرمان رواني
نجونا من تطرق حادثات ... عفو نامن بليات الزماني

ثناي شاه کار هرکسي نيست ... مقرر بر عبيد است اين معاني
هميشه تا بدين فيروزه گون کاخ ... کند خورشيد تابان قهرماني
ظفر با موکب او همعنان باد ... که بروي ختم شد صاحبقراني


در اين مقام فرح بخش و جاي روحفزاي ... بخواه باده و بر دل در طرب بگشاي
به عيش کوش و حيات دو روزه فرصت دان ... چو برق ميگذرد عمر، کاهلي منماي
به دستگيري ساغر خلاص شايد يافت ... ز جور وهم زمين گرد آسمان پيماي
به پايمردي گلگونه ميتوان رستن ... ز دست حادثه ي روزگار محنت زاي
طريق زهد نه راهست گرد هرزه مگرد ... حديث توبه نه کار است زان سخن بازآي
شراب خوار، به بزم خدايگان جهان ... به کام عيش و طرب راه عمر ميپيماي
جهان فيض و کرم رکن دين عميدالمللک ... که باد تا به ابد در پناه لطف خداي
فروغ رايش چون آفتاب عالمگير ... اساس جاهش مانند قطب پا بر جاي


چون ز بهر فال بگشائي کتاب ... از عبيد آن فال را بشنو جواب
حرف اول را ز سطر هفتمين ... بنگر از راي بزرگان سر متاب
از حروف آن حرف کاندر فاتحه است ... باشد آن بي شک دليل فتح باب
وآنچه شرحش ميدهم کان نامده است ... نيک باشد گر کني زان اجتناب
ثا و جيم و خا و زا آنگاه شين ... ظاء و فا والله اعلم بالصواب


سلطان تاج بخش جهاندار امير شيخ ... کاوازه ي سعادت جودش جهان گرفت
شاهي چو کيقباد و چو افراسياب گرد ... کشور چو شاه سنجر و شاه اردوان گرفت
پشتي دين به قوت تدبير پير کرد ... روي زمين به بازوي بخت جوان گرفت
در عيش ساز و عادت خسرو بنا نهاد ... در رسم و عدل شيوه ي نوشيروان گرفت
ايوان و قصر و جنت و فردوس برفراشت ... در وي نشست شاد و قدح شادمان گرفت
هر بنده اي که بر در او جايگاه يافت ... خود را امير خسرو صاحبقران گرفت
بنگر که روزگار چه بازي پديد کرد ... نکبت چگونه دولت او را عنان گرفت
جوشي بزد محيط بلائي به ناگهان ... ملک و خزانه و پسرش در ميان گرفت
يا سوز و گريه اي که بهم برزد آن بنا ... يا دود ناله اي که در آن دودمان گرفت
کان بوستان سراي که آئين و رنگ و بوي ... خلد برين ز رونق آن بوستان گرفت
اکنون بدان رسيد که بر جاي عندليب ... زاغ سيه دل آمد و در او مکان گرفت
قصري که برد فرخي از فر او هماي ... سگ بچه کرد در وي و جغد آشيان گرفت
در کار روزگار و ثبات جهان عبيد ... عبرت هزار بار از اين مي توان گرفت
بيچاره آدمي چو ندارد به هيچ حال ... نه بر ستاره داد و نه بر آسمان گرفت
خوشوقت مقبلي که دل اندر جهان نبست ... واسوده خاطريکه ز دنيا کران گرفت


مرا قرض هست و دگر هيچ نيست ... فراوان مرا خرج و زر هيچ نيست
جهان گو همه عيش و عشرت بگير ... مرا زين حکايت خبر هيچ نيست
هنر خود ندانم و گر نيز هست ... چو طالع نباشد هنر هيچ نيست
عنان ارادت چو از دست رفت ... غم و فکر برگ و دگر هيچ نيست
به درگاه او التجا کن عبيد ... که اين رفتن در به در هيچ نيست


خدايگان جهان رکن دين عميدالملک ... توئي که چرخ به جاه تو التجا دارد
قضا به هرچه اشارت کني مطيع شود ... قدر به هرچه رضا باشدت رضا دارد
کسيکه پرتو راي تو در ضمير آرد ... چه التفات به جام جهان نما دارد
به دست هرکه فتد خاک آستانه ي تو ... نظر حرام بود گر به کيميا دارد
توئي که پشت فلک با همه بلندي قدر ... ز بار بر تو پيوسته انحنا دارد
حمايت تو کسي را که در پناه آرد ... چه غم ز گردش ايام بي حيا دارد
جهان پناها ده سال بيش ميگذرد ... که بنده نام دعاگوئي شما دارد
نه جز شماش مربي نه جز شما مخدوم ... نه جز شما به جهان يار و آشنا دارد
نه جز به لطف تو کان در بيان نميگنجد ... به کس توقع اهلا و مرحبا دارد
نه همچو مردم ديگر به هر کجا که رسد ... دري گشاده ببيند سري فرا دارد
ز آستان تو هرگز به هيچ جا نرود ... اگرچه پيش وضيع و شريف جا دارد
به عهد چون تو وزيري و اين چنين شاهي ... روا بود که ورا چرخ در عنا دارد
گهم به سلسله قرض پاي بند کند ... گهم به منت و افلاس مبتلا دارد
نه خواجه تربيتي ميکند مرا هرگز ... نه پادشه نظري سوي اين گدا دارد
عبيد لاجرم اکنون چو دشمن خواجه ... نه زر نه جامه نه چادر نه چارپا دارد
نه برگ آنکه تواند ملازمت کردن ... نه ساز و آلت و اسباب انزوا دارد
ز بخت خويش برنجم که از نحوست او ... هميشه کارک من رو به قهقرا دارد
کمان چرخ به من تير نکبت اندازد ... کمند دهر مرا بسته ي بلا دارد
ز روزگار فراغت چگونه دارم چشم ... چنين که خواجه فراغت ز حال ما دارد
روا بود که چنين خوار و بي نوا باشد ... کسيکه همچو تو مخدوم و مقتدي دارد
به لطف خاطر ياران و بندگان درياب ... که کار همت ياران باصفا دارد
به وقت فرصت اگر مصلحت بود با شاه ... بگو فلان به جنابت اميدها دارد

هزار سال بمان کامران که روح الامين ... مزيد جاه ترا دست در دعا دارد


صاحبقران و صاحب ديوان عميد ملک ... اي آنکه هرچه کرد ضميرت صواب کرد
اي خواجه اي که نافذ تقدير در ازل ... ذات ترا ز جمله جهان احتساب کرد
وي سروري که هر نفس از خاک درگهت ... گردون هزار فتح و ظفر فتح باب کرد
هرکو نهاد گردن طاعت به امر تو ... نامش زمانه خسرو مالک رقاب کرد
وانکو چو آستانه مقيم درت نشد ... سيلاب فتنه خانه ي عمرش خراب کرد
يکباره جور و فتنه ي عنان از جهان بتافت ... تا صيت عدل و جود تو پا در رکاب کرد
هر منصبي کز آصف و جم يادگار ماند ... بازوي تو به تيغ و قلم اکتساب کرد
تيغ عدو شکافت تو گوئي چه جوهريست ... کزوي به روز معرکه بحر اضطراب کرد
زخمش چه معجزيست که سرها به باد داد ... برقش چه آتشيست که جانها کباب کرد
هرک از در سال درآمد به پيش تو ... کلک تو از کرم به عطايش جواب کرد
شاها طلوع اختر سعديکه ناگهان ... چون فتح و نصر روي به عالي جناب کرد
چون ماه تو به منظر زيبا نهاد روي ... چون جرم خور به برج حمل انقلاب کرد
آن لحظه کو عزيمت ملک ظهور ساخت ... دولت دو اسبه پيشتر از وي شتاب کرد
تا بر سرش نثار کند دست روزگار ... پر حقه ي سپهر ز در خوشاب کرد
شد قدر آفتاب ز همناميش بلند ... زان روح چرخ تهنيت آفتاب کرد
در سايه ي تو تا به ابد کامکار باد ... خود بخت نيک در ازلش کامياب کرد
جاويد باد دولت و عمر تو وين دعا ... ايزد به فضل و رحمت خود مستجاب کرد


اي جوانبخت وزيري که کند افسر سر ... خاک پايت چو بدين گنبد خضرا برسد
جان هر خسته ز لطف تو دوا کسب کند ... دل هرکس ز عطايت به تمني برسد
ملک را چون تو عميدي چو خدا روزي کرد ... رکن اسلام ز نام تو به اعلي برسد
خسروا بنده عبيد از کرمت دارد چشم ... کش ز يمن نظرت کار به بالا برسد
گر بود مصلحت احوال دعاگو با شاه ... عرضه فرماي چو رايات به بيضا برسد
بيتکي چند ز اشعار کسان داردم ياد ... يک دو زان شايد اگر زانکه به آنها برسد
«آنکه او هست در اين دور به ناني خرسند ... حرص گيرد چو بدين حضرت والا برسد»
آري از چاه بجز آب تمني نکند ... بار گوهر طلبد هرکه به دريا برسد
تا ابد کامروا باشد که خصمت گر خود ... نظري باز کند مرگ مفاجا برسد
مدت عمر تو چندانکه پياپي صد بار ... جرم خورشيد جهانگرد به جوزا برسد


نماند هيچ کريمي که پاي خاطر من ... ز بند حادثه ي روزگار بگشايد
خيال بود مرا کان غرض که مقصود است ... حصول آن غرض از شهريار بگشايد
بدان هوس بر سلطان کامران رفتم ... که از عطاي ويم کار و بار بگشايد
ز پيش شاه و وزيرم دري گشاده نشد ... مگر ز غيب دري کدر کار بگشايد
عبيد حاجت از آن درطلب که رحمت او ... اگر ببندد يک در هزار بگشايد


در علم حساب ار زانک راي تو تبه باشد ... بر کس چه نهي تهمت کس را چه گنه باشد
سهو است ترا اي جان انديشه از اين به کن ... نون را صد و شش خواني ليکن صدوده باشد

بناي و ني همه عمرم گذشت و ميگفتم ... دريغ عمر و جواني که ميرود بر باد
به آه و ناله کنون دل نهاده ام چکنم ... قضا قضاي خدايست هرچه بادا باد


اي عبيد اين گل صد برگ بر اطراف چمن ... هيچ داني که سحرگاه چرا مي خندد
با وجود گره غنچه ي و تنگي دل او ... حکمتي هست نه از باد هوا مي خندد
چون ثبات فلک و کار جهان مي بيند ... به بقاي خود و بر غفلت ما مي خندد


آنکه گردون فراشت و انجم کرد ... عقل و روح آفريد و مردم کرد
رشته ي کاينات در هم بست ... پس سر رشته در ميان گم کرد


عبيد اين حرص مال و جاه تاکي ... جهان فانيست رو ترک جهان گير
چو مردان دامن از دنيا بيفشان ... وزين گرداب خود را بر کران گير
ز مسجد رخت بر کوي مغان کش ... سرا در کوي صاحب دولتان گير


بفيروزي در اين قصر همايون ... که بادا تا به نفخ صور معمور
به شادي بزم سلطان قصب پوش ... که دل را ذوق بخشد ديده را نور
جمال ملک و دين شاه جوانبخت ... که باد از تخت و تاجش چشم بد دور
صرير کلک او را دهر محکوم ... نفاذ امر او را چرخ مامور
مدامش بخت بر اعدا مظفر ... هميشه رايت عاليش منصور

چه تفاوت کند ار زانکه بيائي بر ما ... « بامدادان که تفاوت نکند ليل و نهار»
دست در دامن مي زن که از اين پس همه روز ... « خوش بود دامن صحرا و تماشاي بهار »

چون در اين دنيا عزيزم داشتي يارب به لطف ... وز بسي نعمت نهادي بر من مسکين سپاس
اندر آن دنيا عزيزم دار زيرا گفته اند ... « خوش نباشد جامه نيمي اطلس و نيمي پلاس


مردم به عيش و شادي و من در بلاي قرض ... هريک به کار و باري و من مبتلاي قرض
قرض خدا و قرض خلايق به گردنم ... آيا اداي فرض کنم يا اداي قرض
خرجم فزون ز غايت و قرضم برون ز حد ... فکر از براي خرج کنم يا براي قرض
از هيچ خط نتابم غير از سجل دين ... وز هيچکس ننالم غير از گواي قرض
در شهر قرض دارم واندر محله قرض ... در کوچه قرض دارم واندر سراي قرض
از صبح تا به شام در انديشه مانده ام ... تا خود کجا بيابم ناگه رجاي قرض
مردم ز دست قرض گريزان و من به صدق ... خواهم پس از نماز و دعا از خداي قرض
عرضم چو آبروي گدايان به باد رفت ... از بس که خواستم ز در هر گداي قرض
گر خواجه تربيت نکند نزد پادشا ... مسکين عبيد چون کند آخر دواي قرض
خواجه علاء دولت و دين آن که جز کفش ... هرگز کسي نديد به گيتي سزاي قرض


واي بر من که روز شب شده ام ... دايما همنشين و همدم قرض
مدتي گرد هرکسي گشتم ... بو که آرم به دست مرهم قرض
آخرالامر هيچکس نگشاد ... پاي جانم ز بند محکم قرض

زهي لعل لب نازک ميانت ... مراد ديده ي باريک بينان
غم عشقت به هشياري و مستي ... مراد ديده ي خلوت نشينان


چه خوش باشد در اين فرخنده ايوان ... نشان افزودن و مجلس نهادن
به ياد بزم سلطان جوانبخت ... نشستن شاد و داد عيش دادن
چو من دل درمي و معشوق بستن ... به روي دوستان در بر گشادن


اي دل ز اهل و اولاد ديگر مکش ملامه ... در شهر خويش بنشين بالخير والسلامه
آن قوم بي کرم را يک بار آزمودي ... « من جرب المجرب حلت به الندامه »


بيش از اين از ملک هر سالي مرا ... خرده اي از هر کناري آمدي
در وثاقم نان خشک و تره اي ... در ميان بودي چو ياري آمدي
گه گهي هم باده حاضر ميشدي ... گر نديمي يا نگاري آمدي
نيست در دستم کنون از خشک و تر ... زآنچه وقتي در کناري آمدي
غير من در خانه ام چيزي نماند ... هم نماندي گر به کاري آمدي


اي اقچه گرد روي کاني ... اي بي تو حرام زندگاني
اي راحت جان و قوت دل ... اي مايه ي عيش و کامراني
تا کي باشد عبيد بي تو ... تن داده به عجز و ناتواني


نشستن با نشاط و کامراني ... طرب کردن در اين کاخ کياني
مبارک باد بر شاه جهانبخش ... سليمان دوم جمشيد ثاني
ابواسحان سلطان جوانبخت ... که بر خوردار بادا از جواني


حريم قلعه ي دارالامان که در عالم ... چو آسمان به بلنديش نيست همتائي
به نسبت من و با استري که من دارم ... به راستي که بلائي است اين نه بلائي

خدايا دارم از لطف تو اميد ... که ملک عيش من معمور داري
بگرداني بلاي زهد از من ... قضاي توبه از من دور داري


تا فلک را ميسر است مدار ... تا زمين را مقرر است قرار
تا کند آفتاب زر پاشي ... تا کند نوبهار نقاشي
تا بود در ميانه ي پرگار ... گردش هفت کوکب سيار
تا بود کاينات را بنياد ... تا بود خاک و آب و آتش و باد
جم ثاني جمال دنيي و دين ... خسرو تاج بخش تخت نشين
پادشاه جهان علي الاطلاق ... سايه ي لطف حق ابواسحاق
در جهان شاد و کامران بادا ... حکم او چون قضا روان بادا
زحلش کمترينه درباني ... مشتري داعي ثناخواني
از سپاهش پياده اي بهرام ... آن که ترک سپهر دارد نام
پرتو روي ساقيش خورشيد ... کفش گردان مطربش ناهيد
تير شاگرد منشيان درش ... سر نهاده بر آستان درش
چنبر ماه نعل يکرانش ... کره ي چرخ گوي ميدانش
خطبه و سکه عالي از نامش ... بر جهاني ز فيض انعامش
راي اعلاش عدل ورزيده ... کرمش هرچه ديده بخشيده
تا ابد پادشاه هفت اقليم ... درگه او پناه هفت اقليم
دولتش در زمان تيغ و قلم ... بازويش قهرمان ظلم و ستم
بنده کز بندگان آن درگاه ... کمترين چاکريست دولتخواه
داشت اندر دماغ سودائي ... که گرش فرصتي بود جائي
شمه اي شرح حال عرضه کند ... صورت اختلال عرضه کند
ديد ناگه ظهير را در خواب ... گفت حالي بکن به شعر شتاب
من از اين پيش بيتکي سه چهار ... گفته ام زانچه هست لايق کار
نسخه ي آن برون کن از ديوان ... وقت فرصت به عزم عرض رسان
بنده بر وفق راي مولانا ... ميکند بيتهاي او انها
«عالمي برفراز منبر گفت ... که چو پيدا شود سراي نهفت
ريشهاي سفيد را ز گناه ... بخشد ايزد بريشهاي سياه
باز ريش سياه روز اميد ... باشد اندر پناه ريش سفيد
مردکي سرخ ريش حاضر بود ... چنک در ريش زد چو اين بشنود
گفت ما خود در اين شمار نه ايم ... در دو گيتي به هيچ کار نه ايم
بنده آن سرخ ريش مظلوم است ... که ز انعام شاه محروم است

ملک او تا به حشر باقي باد ... مهر و ماهش نديم و ساقي باد»


خدايا تا خم طاق دو رنگي ... گهي رومي نمايد گاه زنگي
خم ايوان شاه کامران را ... ابواسحاق سلطان جهان را
به رفعت با فلک دمساز گردان ... بدچرخ از جنابش باز گردان
در او قبله ي اقبال بادا ... حريمش کعبه ي آمال بادا


بال زرين بر آشيانه زند ... با مغان باده ي مغانه خوريم
تا به کي غصه ي زمانه خوريم ... عقل با روح خودستائي کرد
عشق با هر دو پادشائي کرد ... از پس پرده حسن با صد ناز
چهره بنمود و دلربائي کرد ... ناگهان التفات عشق بديد
غره شد دعوي خدائي کرد ... کار دريافت رند فرزانه
رفت و با عشق آشنائي کرد ... صوفي افزوده بود مايه ي خويش
در سر زهد و پارسائي کرد ... هجر بر ما در طرب در بست
وصلش آمد گره گشائي کرد ... خيز تا چون ارادتش ما را
سوي ميخانه ره نمائي کرد ... با مغان باده ي مغانه خوريم
تا به کي غصه ي زمانه خوريم ... عشق گنجيست دل چو ويرانه
عشق شمعيست روح پروانه ... در بيابان عشق ميگردد
روح مدهوش و عقل ديوانه ... دست تا در نزد به دامن عشق
ره به منزل نبرد فرزانه ... خرم آن عارفان که دنيا را
پشت پائي زدند مردانه ... آدم از دانه اوفتاده به دام
آه از اين دام واي از آن دانه ... عمر در باختيم تا اکنون
گه به افسون و گه به افسانه ... بعد از امروز گر به دست آريم
دامن يار و کنج ميخانه ... با مغان باده ي مغانه خوريم
تا به کي غصه ي زمانه خوريم ... عقل را دانشي و رائي نيست
بهتر از عشق رهنمائي نيست ... طلب عشق و وصل ورزيدن
کار هر مفلس و گدائي نيست ... نام جنت مبر که عاشق را
خوشتر از کوي يار جائي نيست ... پاي در کوي زهد و زرق منه
کاندر آن کوي آشنائي نيست ... بر در خانقه مرو که در او
جز ريائي و بوريائي نيست ... پيش ما مجلس شراب خوشست
مجلس وعظ را صفائي نيست ... راه ميخانه گير تا شب و روز
چون در اسلاميان وفائي نيست ... با مغان باده ي مغانه خوريم
تا به کي غصه ي زمانه خوريم ... آه از اين صوفيان ازرق پوش
که ندارند عقل و دانش و هوش ... رقص را همچو ني کمر بسته

لوت را همچو سفره حلقه بگوش ... از پي صيد در پس زانو
مترصد چو گربه ي خاموش ... شکر آنرا که نيستي صوفي
عيش ميران و باده ميکن نوش ... خيز تا پيش آنکه ناگاهي
برکشد صبحدم خروس خروش ... با صبوحي کنان درد آشام
با خراباتيان عشوه فروش ... رو به ميخانه ي مغان آريم
باده در جام و چنگ در آغوش ... با مغان باده ي مغانه خوريم
تا به کي غصه ي زمانه خوريم ... خيز جانا چمانه برداريم
باده هاي مغانه برداريم ... اسب شادي به زير ران آريم
و ز قدح تازيانه برداريم ... بيش از اين غصه ي جهان نخوريم
دل ز کام زمانه برداريم ... زهد و تسبيح دام و دانه ي ماست
از ره اين دام و دانه برداريم ... شاهد و نقل و باده برگيريم
دف و چنگ و چغانه برداريم ... پيش زانکه ناگهان روزي
رخت از اين آشيانه برداريم ... يک زمان چون عبيد زاکاني
راه خمارخانه برداريم ... با مغان باده ي مغانه خوريم
تا به کي غصه ي زمانه خوريم ... وقت آن شد که کار دريابيم
در شتاب است عمر بشتابيم ... ديده ي حرص و آز بر دوزيم
پنجه ي زهد و زرق برتابيم ... ما گدايان کوي ميکده ايم
نه مقيمان کنج محرابيم ... نه ز جور زمانه در خشميم
نز جفاي سپهر در تابيم ... نه اسيران نام و ناموسيم
نه گرفتار ملک و اسبابيم ... بنده ي يکروان يک رنگيم
دشمن شيخکان قلابيم ... گرد کوي مغان هميگرديم
مترصد که فرصتي يابيم ... با مغان باده ي مغانه خوريم
تا به کي غصه ي زمانه خوريم ... هر که او آه عاشقانه زند
آتش از آه او زبانه زند ... عشق شمعي از آن برافروز
شعله چون بر شرابخانه زند ... مي درآيد به جوش و هر قطره
عکس ديگر بر آستانه زند ... هر که زان باده جرعه اي بچشيد
لاف مستي جاودانه زند ... بنده ي آن دمم که با ساقي
شاهد ما دم از چمانه زند ... با حريفي سه چار کز مستي
اين کند رقص و آن چغانه زند ... خيز تا پيش از آنکه مرغ سحر


ساقيا موسم عيش است بده جام شراب ... لطف کن بسته لبان را به زلالي درياب
قدح باده اگر هست به من ده تا من ... در سر باده کنم خانه ي هستي چو حباب
در حساب زر و سيم است و غم داد و ستد ... کوربختي که ندارد خبر از روز حساب
بر کسم هيچ حسد نيست خدا ميداند ... جز بر آن رند که افتاده بود مست و خراب
هرکه را آتش اين روزه ي سي روزه بسوخت ... مرهمش شمع و شرابست و دوا چنگ و رباب
وانکه امروز عذاب رمضان ديده بود ... من بر آنم که به دوزخ نکشد بار عذاب
باده در جام طرب ريز که شوال آمد ... موسم وعظ بشد نوبت قوال آمد
وقت آنست دگر باره که مي نوش کنيم ... روزه و وتر و تراويح فراموش کنيم
پايکوبان ز در صومعه بيرون آئيم ... دست با شاهد سرمست در آغوش کنيم
سر چو گل در قدم لاله رخان اندازيم ... جان فداي قد حوران قبا پوش کنيم
شيخکان گر به نصيحت هذياني گويند ... ما به يک جرعه زبان همه خاموش کنيم
چند روي ترش واعظ ناکس بينيم ... چند بر قول پراکنده ي او گوش کنيم
جام زر بر کف و از زال زر افسانه مخوان ... تا به کي قصه ي کاووس و سياووش کنيم
لله الحمد که ما روزه به پايان برديم ... عيد کرديم و ز دست رمضان جان برديم
دل به جان آمد از آن باد به شبها خوردن ... در فرو کردن و ترسيدن و تنها خوردن
چه عذابيست همه روزه دهان بر بستن ... چه بلائيست به شب شربت و حلوا خوردن
زشت رسمي است نشستن همه شب با عامه ... هم قدح گشتن و پالوده و خرما خوردن
مدعي روزم اگر بوي دهن نشنيدي ... شب نياسود مي از باده ي حمرا خوردن
فرصت باده ي يکماهه ز من فوت شدي ... گر نشايستي با مردم ترسا خوردن
رمضان رفت کنون ما و از اين پس همه روز ... باده در بارگه خواجه ي والا خوردن
صاحب سيف و قلم پشت و پناه اسلام ... رکن دين خواجه ي ما چاکر خورشيد غلام

خسروا پيش که اين طاق معلي کردند ... سقف اين طارم نه پايه ي مينا کردند
هرچه بخت تو طلب کرد بدو بخشيدند ... هرچه اقبال تو ميخواست مهيا کردند
جود آواره و مرضي ز جهان گم شده بود ... بازو و کلک تو اين قاعده احيا کردند
پادشاهان به حريم تو حمايت جستند ... شهرياران به جناب تو تولي کردند
از دم خلق روانبخش تو مي بايد روح ... آن روايت که ز انفاس مسيحا کردند
چرخ را تربيت اهل هنر رسم نبود ... اين حکايت کرم جود تو تنها کردند
اي سراپرده ي همت زده بر چرخ بلند ... امرت انداخته در گردن خورشيد کمند
تا زمين است زمان تابع فرمان تو باد ... گوي گردان فلک در خم چوگان تو باد
والي کشور هفتم که زحل دارد نام ... کمترين هندوي چوبک زن ايوان تو باد
شير گردون که بدو بازوي خورشيد قويست ... بنده ي حلقه به گوش سگ دربان تو باد
تير کو ناظر ديوان قضا و قدر است ... از مقيمان در منشي ديوان تو باد
جام جمشيد چو در بزم طرب نوش کني ... زهره خنياگر و برجيس ثناخوان تو باد
روز عيد است طرب ساز که تا کور شود ... خصم بد گوهر بدکيش که قربان تو باد
مدت عمر تو از حد و عدد بيرون باد ... تا ابد دولت اقبال تو روز افزون باد

ساقي بيار باده ي و پر کن بياد عيد ... در ده که هم به باده توان داد، داد عيد
بنمود عيد چهره و اندر رسيد باز ... خرم وصال دلبر و خوش بامداد عيد
تشريف داد و باز اساس طرب نهاد ... اي صد هزار رحمت حق بر نهاد عيد
در بزم پادشاه جهان باده نوش کن ... وانگه به گوش جان بشنو نوش باد عيد
عيد آمد و مراد جهاني به باده داد ... بادا جهان هميشه به کام و مراد عيد
عيد خجسته روي به نظارگان نمود ... جام هلال باز به مي خوارگان نمود
آن به که روز عيد به مي التجا کنيم ... عيش گذشته را به صبوحي ادا کنيم
با پير مي فروش برآريم خلوتي ... يک چند خانقاه به شيخان رها کنيم
از صوت ناي و ني بستانيم داد عيد ... وز چنگ و عود کام دل خود روا کنيم
هر خستگي که از رمضان در وجود ماست ... آنرا به جام باده ي صافي دوا کنيم
چون وقت ما خوشست به اقبال پادشاه ... بر پادشاه مغرب و مشرق دعا کنيم
سلطان اويس شاه جهاندار کامکار ... خورشيد عدل گستر و جمشيد روزگار
فرماندهي که خسرو گردون غلام اوست ... در بر و بحر خطه ي شاهي به نام اوست
احوال خلق عالم و ارزاق مرد و زن ... قائم به عدل شامل و انعام عام اوست
روي زمين ز شعله ي خورشيد حادثات ... در سايه ي حمايت کلک و حسام اوست
جرم هلال عيد که منظور عالمست ... نعل سمند سرکش خرم خرام اوست
گيتي نهاده گردن طاعت به امر او ... دور فلک مسخر اجرام رام اوست
اي چرخ پير تابع بخت جوان تو ... آسوده اند خلق جهان در زمان تو
زان پيشتر که کون و مکان آفريده اند ... وين طاق زرنگار فلک برکشيده اند
بنياد اين بسيط مقرنس نهاده اند ... واندر ميان بساط زمين گستريده اند
خاص از براي نصرت دين و نظام ملک ... ذات ترا ز جمله جهان برگزيده اند

شاهي به عدل و داد به آئين و راي تو ... هرگز کسي نديده نه هرگز شنيده اند
بادا مدام دولت و جاه تو بر مزيد ... کز دولت تو خلق جهان آرميده اند
آرامگاه فتح و ظفر آستان تست ... فهرست روزنامه ي دولت زمان تست
اي آسمان جنيبه کش کبرياي تو ... خورشيد بنده ي در دولت سراي تو
پيش از وجود انجم و ارکان نهاده بود ... گنجور بخت گنج سعادت براي تو
معمار مملک و ملت و مفتاح دولتست ... فکر دقيق و خاطر مشکل گشاي تو
افتد بر آستان تو هر روز آفتاب ... تا بو که بامداد ببيند لقاي تو
ختم سخن به شعر کسان ميکنم از آنک ... فرضست بر عموم خلايق دعاي تو
« تا دولتست دولت تو بر مدام باد » ... « چندانکه کام تست جهانت به کام باد »


از شکوفه شاهدان باغ معجز بسته اند ... نوعروسان چمن را زر و زيور بسته اند
نقشبندان طبيعت گوئيا بر شاخ گل ... نقشهاي تازه از ياقوت و از زر بسته اند
بسکه در بستان رياحين سايبان گسترده اند ... در چمنها راه بر خورشيد خاور بسته اند
لاف ضحاکي زند گل لاجرم از عدل شاه ... بر سر بازارهايش دستها بر بسته اند
طايران گلشن قدس از براي افتخار ... حرز مدح شاه بر اطراف شهپر بسته اند
گل نگر بر تخت بستان بر سر افسر بافته ... آب حيوان خورده و ملک سکندر يافته
باز در بستان صنوبر سرفرازي ميکند ... بلبل شوريده را گل دلنوازي ميکند
لاله ي سيراب دارد جام ليکن هر زمان ... همچو مستان چشم نرگس ترکتازي ميکند
ابر سقا رنگ بستان و چمن را بين که باز ... رختها چون صوفيان هردم نمازي ميکند
ميجهد باد صبا هر صبحدم بر بوستان ... با عروسان رياحين دست يازي ميکند
سرو اگر با قد يارم لاف ياري ميزند ... نيست عيبي اين حمايت از درازي ميکند
نقشبند باغ انواع رياحين هر زمان ... از براي بزم سلطان کارسازي ميکند
شيخ ابواسحق شاه تاج بخش کامکار ... آفتاب هفت کشور سايه ي پروردگار
اي جهانرا وارث ملک سليمان آمده ... آسمانت چون زمين در تحت فرمان آمده
هرچه مقدور قدر بد قدرتت قادر شده ... هرچه دشوار قضا پيش تو آسان آمده
در ز دريا بر در جود تو زنهاري شده ... گوهر از کان پيش دستت داد خواهان آمده
هرکه خاري از خلافت در دلش ره يافته ... خاطرش چون طره ي خوبان پريشان آمده
هر خدنگي کز کمينگاه قضا بگشاد چرخ ... دشمن جاه ترا بر جوشن جان آمده
حاسدت را در بت اندوه و سرسام بلا ... جان سپاري حاصل اوقات هجران آمده
مثل تو در هيچ قرني پادشاهي برنخاست ... ملک و ملت را چو تو پشت و پناهي برنخاست

اي سرير سلطنت را تيغ و کلکت قهرمان ... وي همان همتت را اوج کيوان آشيان
هم جناب عاليت اقبال را دارالسلام ... هم حريم بارگاهت ملک را دارالامان
روز و شب بهر نثار افشان بزمت پرورد ... کان جوهر در صميم دل صدف در در دهان
وز نهيب قهرت اندر قعر درياي محيط ... دايما ماهي زره پوشد کشف برکستوان
برق تيغت عکس اگر بر چرخ چارم افکند ... زهره ي خورشيد تابان آب گردد در زمان
خوانده ام بيتي که اينجا عرض کردن لازمست ... از زبان انوري آن در سخت صاحب زمان
« اي ز يزدان تا ابد ملک سليمان يافته » ... « هرچه جسته جز نظير از فضل يزدان يافته »
تا بود دور فلک پيوسته دوران تو باد ... گوي گردون در خم چوگان فرمان تو باد
در شبستان جلالت چونکه افروزند شمع ... جرم خور پروانه ي شمع شبستان تو باد
کهنه پير چرخ آنکش مايه جز يک خوشه نيست ... خوشه چين خرمن انعام و احسان تو باد
در ازل با حضرتت اقبال پيمان بسته است ... تا قيامت همچنان در عهد و پيمان تو باد
هر بلاي ناگهان کز آسمان نازل شود ... بر زمين يکسر نصيب خصم نادان تو باد
روح قدسي آنکه خوانندش خلايق جبرئيل ... همچو من دائم دعاگوي و ثناخوان تو باد
امر و نهيت را فلک محکوم فرمان باد و هست ... خان و مان دشمنت پيوسته ويران باد و هست


هرکس که سر زلف تو آورد بدست ... از غاليه فارغ شد و از مشگ برست
عاقل نکند نسبت زلفت با مشگ ... داند که ميان اين و آن فرقي هست
تا مهر توام در دل شوريده نشست ... وافتاد مرا چشم بدان نرگس مست
اين غم ز دلم نمي نهد پاي برون ... وين اشگ ز دامنم نميدارد دست
اي مقصد خورشيد پرستان رويت ... محراب جهانيان خم ابرويت
سرمايه ي عيش تنگدستان دهنت ... سر رشته ي دلهاي پريشان مويت
گفتم عقلم گفت که حيران منست ... گفتم جانم گفت که قربان منست
گفتم که دلم گفت که آن ديوانه ... در سلسله ي زلف پريشان منست
دوران بقا بي مي و ساقي حشواست ... بي زمزمه ي ناي عراقي حشو است
چندانکه فذالک جهان مي نگرم ... بارز همه عشرتست و باقي حشواست
دنيا نه مقام ماست نه جاي نشست ... فرزانه در او خراب اوليتر و مست
بر آتش غم ز باده آبي ميزن ... زان پيش که در خاک روي باد بدست
امشب من و چنگيي و معشوقه ي چست ... بوديم به عيش و عهد کرديم درست
ساقي ز بلور ناب بر روي زمين ... ميکشت عقيق و للتر ميرست
ميکوش که تا ز اهل نظر خوانندت ... وز عالم راز بي خبر خوانندت
گر خير کني فرشته خوانند ترا ... ور ميل بشر کني بشر خوانندت
هرچند که درد دل هر خسته بسيست ... وز دست فلک رشته ي بگسسته بسيست
زنهار ز کار بسته دل تنگ مدار ... در نامه ي غيب راز سربسته بسيست
گل کز رخ او خجل فرو ميماند ... چيزيش بدان غاليه بو ميماند
ماه شب چهارده چو بر مي آيد ... او نيست ولي نيک بدو ميماند
اين شمع که شب در انجمن مي خندد ... ماند بگلي که در چمن مي خندد
هر شب که به بالين من آيد تا روز ... ميسوزد و بر گريه ي من مي خندد
هر چند بهشت صد کرامت دارد ... مرغ و مي و حور سرو قامت دارد
ساقي بده اين باده ي گلرنگ به نقد ... کان نسيه ي او سر به قيامت دارد

تا يار برفت صبر از من برميد ... وز هر مژه ام هزار خونابه چکيد
گوئي نتوانم که ببينم بازش ... «تا کور شود هر آنکه نتواند ديد»
اي شعله اي از پرتو رويت خورشيد ... رويم ز غمت زرد شد و موي سفيد
از وصل تو هر که بود در جمله جهان ... بر داشت نصيبي و من خسته اميد
فکري که بر آن طبع روان ميگذرد ... شرحش ز معاني و بيان ميگذرد
شعر تو چرا نازک و شيرين نبود ... آخر نه بدان لب ودهان ميگذرد
آن زلف که بر گوشه ي غلطاق نهاد ... صد داغ جفا بر دل عشاق نهاد
بر چهره ي او چو طاق ابرويش ديد ... مه خوبي روي خويش بر طاق نهاد
درويش که مي خورد به ميري برسد ... ور روبهکي خورد به شيري برسد
گر پير خورد جواني از سر گيرد ... ور زانکه جوان خورد به پيري برسد
من ترک شراب ناب نتوانم کرد ... خمخانه ي خود خراب نتوانم کرد
يک روز اگر باده ي صافي نخورم ... ده شب ز خمار خواب نتوانم کرد
آن خور که ازو قوت روح افزايد ... يعني مي گل گون که فتوح افزايد
من بنده ي آنکه در شبانگاه خورد ... من چاکر آن که در صبوح افزايد
جان قصه ي آن ماه سخنگو گويد ... دل کام روان زان لب دلجو جويد
گر عکس رخش بر چمن افتد روزي ... از خاک همه لاله ي خود رو رويد
عشق تو مرا چو خاک ره خواهد کرد ... خال تو مرا حال تبه خواهد کرد
زلف تو مرا به باد بر خواهد داد ... چشم تو مرا خانه سيه خواهد کرد
تا ساخته شخص من و پرداخته اند ... در زير لگد کوب غم انداخته اند
گوئي من زرد روي دلسوخته را ... چون شمع براي سوختن ساخته اند
گر وصل تو دست من شيدا گيرد ... وين درد و فراق راه صحراگيرد
هم حال من از روي تو نيکو گردد ... هم کار من از قد تو بالا گيرد
لب هر که بر آن لعل طربناک نهد ... پا بر سر نه کرسي افلاک نهد
خورشيد چو ماه پيش رويش به ادب ... هر روز دو بار روي بر خاک نهد
از شدت دست تنگي و محنت برد ... در خيمه ما نه خواب يابي و نه خورد

در تابه و صحن و کاسه و کوزه ي ما ... نه چرب و نه شيرين و نه گرم است و نه سرد
زين گونه که اين شمع روان مي سوزد ... گوئي ز فراق دوستان مي سوزد
گر گريه کنيم هر دو با هم شايد ... کو را و مرا رشته ي جان مي سوزد
قومي ز پي مذهب و دين مي سوزند ... قومي ز براي حور عين ميسوزند
من شاهد و مي دارم و باغي چو بهشت ... ويشان همه در حسرت اين ميسوزند
دل با رخ دلبري صفائي دارد ... کو هر نفسي ميل به جائي دارد
شرح شب هجران و پريشاني ما ... چون زلف بتان دراز نائي دارد
وصف لب او سخن چو آغاز کند ... وان رنگ رخش که بر سمن ناز کند
از غنچه شنو چو غنچه لب بگشايد ... وز گل بطلب چو گل دهن باز کند
دانا ز مي و مغانه مي نگريزد ... وز چنگ و دف و چغانه مي نگريزد
يک شاهد و دو نديم و سه جام شراب ... البته از اين سه گانه مي نگريزد
هر لحظه رسد به من بلائي ديگر ... آيد به دلم زخم ز جائي ديگر
بر درد سري کز فلکم راست بود ... امروز فزود درد پائي ديگر
اي در سر هر کس از تو سوداي دگر ... در راه تو هر طايفه را راي دگر
چيزي ز تو هر کسي تمنا دارد ... ما جز تو نداريم تمناي دگر
از شوق توام هست بر آتش خاطر ... بي وصل توام نميشود خاطر خوش
در حسرت ابرو و سر زلف خوشت ... پيوسته نشسته ام مشوش خاطر
اي لعل لبت به دلنوازي مشهور ... وي روي خوشت به ترکتازي مشهور
با زلف تو قصه ايست ما را مشکل ... همچون شب يلدا به درازي مشهور
اي دل پس از اين انده بيهوده مخور ... زين پيش غم بوده و نابوده مخور
جان ميده وداد طمع و حرص مده ... غم ميخور و نان منت آلوده مخور
اي بر دل هرکس ز تو آزار دگر ... بر خاطر هر کسي ز تو بار دگر
رفتي به سفر عظيم نيکو کردي ... آن روز مبادا که تو يک بار دگر
اي دل پس از اين غصه ي ايام مخور ... جز ني مطلب همدم و جز جام مخور
مرسوم طمع مدار و تشريف مپوش ... ادرار قلم بر نه و انعام مخور
دل در پي عشق دلبرانست هنوز ... وز عمر گذشته در گمانست هنوز

گفتيم که ما و او بهم پير شويم ... ما پير شديم و او جوانست هنوز
نه يار نوازد بکرم يک روزم ... نه بخت که بر وصل کند پيروزم
چون شمع برابر رخش گه گاهي ... از دور نگه مي کنم و ميسوزم
بيم است که در بيخودي افسانه شوم ... وانگشت نماي خويش و بيگانه شوم
اي عقل فضول ميدهد زحمت من ... ناگاه ز دست عقل ديوانه شوم
دل سير شد از غصه ي گردون خوردن ... وز دست ستم سيلي هر دون خوردن
تا چند چو ناي هر نفس ناله زدن ... تا کي چو پياله دمبدم خون خوردن
در کوچه ي فقر گوشه اي حاصل کن ... وز کشت حيات خوشه اي حاصل کن
در کهنه رباط دهر غافل منشين ... راهي پيش است توشه اي حاصل کن
از کار جهان کرانه خواهم کردن ... رو در مي و در مغانه خواهم کردن
تا خلق جهان دست بدارند ز من ... ديوانگيي بهانه خواهم کردن
گفتم صنما شدم به کام دشمن ... زان غمزه ي شوخ و طره ي مرد افکن
گفت آنچه ز چشم و زلف من بر تو گذشت ... اي خانه سيه چرا نگفتي با من
بر هيچ کسم نه مهر مانده است نه کين ... يک باره بشسته دست از دنيي و دين
در گوشه نشسته ام به فسقي مشغول ... هرگز که شنيده فاسق گوشه نشين
اي دل بگزين گوشه اي از ملک جهان ... زين شهر بدان شهر مرو سرگردان
همچون مردان موزه بکن خيمه بسوز ... با چادر و موزه چند گردي چو زنان
از دل نرود شوق جمالت بيرون ... وز سينه هواي زلف و خالت بيرون
اين طرفه که با اين همه سيلاب سرشگ ... از ديده نميرود خيالت بيرون
اي راي تو ترجمان تقدير شده ... تيغ تو چو خورشيد جهانگير شده
همچون ترکش دشمن جاهت بينم ... آويخته و شکم پر از تير شده
در درد سرم زين دل سودا پيشه ... کو را نبود بجز تمني پيشه
پيرانه سرش آرزوي برنائي است ... فرياد از اين پيرک برنا پيشه
اي آنکه بجز تو نيست فريادرسي ... غير از کرمت نداد کس داد کسي
کار من مستمند بيچاره بساز ... کان بر تو به هيچ آيد و برماست بسي
پيش لب و زلفش اي دل از حيراني ... چون ابروي شوخ او مکن پيشاني

سودازدگي زلف او مي بيني ... باريک مزاجي لبش ميداني

ديوان اشعار عبيد زاكاني 6

صفحه اول

ديوان اشعار عبيد زاكاني 6

در اين بستان گل و نرگس که بوئي ... همان سرو و همان سنبل که جوئي
دلم ميگردد از گفتن پريشان ... ولي چون بنگري هريک از ايشان
رخ خوبي و چشم دلستانيست ... قد شوخي و زلف نوجوانيست
از اين منزل هرآنکو بر نشيند ... کسش ديگر در اين منزل نبيند
به وقت خود چو مردان کار درياب ... مشو غافل که اين گردنده دولاب
ندارد کار جز نيرنگ سازي ... فغان زين حقه و زين حقه بازي
يکي از مبدي پرسيد در راز ... ز جور چرخ و از انجام و آغاز
جوابش داد از احوال اين دير ... که دايم ميکند گرد زمين سير
حقيقت کس نشاني باز ندهد ... کسي نيز از فلک آواز ندهد
اگر چه سست مهري زود سير است ... چنين در دور تا ديده است دير است
در اين پرده خرد را نيست راهي ... ندارد دانش آنجا دستگاهي
بدين چشمه که نورت ميفزايد ... بدين ايوان که دورت مينمايد
به پاي جسم چون شايد رسيدن ... به بال روح مي بايد پريدن
طلسمي اين چنين از دور ديدن ... کجا شايد در احکامش رسيدن
از او جز دور ساماني نبيني ... تر آن به که خاموشي گزيني
نصيحت گر ز مبد گوش داريم ... همان بهتر که لب خاموش داريم
بجز توفيق ياري نيست اينجا ... بجز تسليم کاري نيست اينجا
جهانرا بي ثباتي رسم و دين است ... هميشه عادت دنيا چنين است
کسي آغاز و انجامش نداند ... همان بهتر که کس نامش نداند
خود اين احوال ما گر گوش داري ... نبيني روي کس گر هوش داري
نيازي عشق و دل در کس نبندي ... دگر چون ابلهان بر خود نخندي
عبيد از کار دنيا دل بپرداز ... دگر ره بر سر افسانه شو باز


من اندر عيش و بختم در کمين بود ... چه شايد کرد چون طالع چنين بود
زناگه بخت وارون بر سرم تاخت ... از آن خوش زندگاني دورم انداخت
ز هر سو دشمنانم را خبر شد ... حديث ما به هر جائي سمر شد
جهاني را از آن آگاه کردند ... ز وصلش دست ما کوتاه کردند
چو خصمان را از اين معني خبر شد ... حکايت بعد از اين نوع دگر شد
در اين معني بسي تقرير کردند ... به آخر دست اين تدبير کردند
که اينجا بودنش کاري است دشوار ... ببايد رفتنش زين ملک ناچار
بر اين انديشه يکسر دل نهادند ... بر او زين قصه رمزي برگشادند
چو بشنيد اين سخن خورشيد خوبان ... ز رفتن شد تنش چون بيد لرزان
گل اندامم درون پرده ي راز ... چو غنچه تنگ خوئي کرده آغاز
نفير و ناله و شيون برآورد ... خروش از جان مرد و زن برآورد
فغان بر گنبد گردان رسانيد ... صداي ناله بر کيوان رسانيد
ز هر نوعي بسي در رفع کوشيد ... غريمش هر سخن کو گفت نشنيد
کز اينجا طاقت دوري ندارم ... چنين از عقل دستوري ندارم
به پشت بادپائي بر نشاندش ... ز آب ديده در آذر نشاندش
براهش با پري همداستان کرد ... پريوارش ز چشم من نهان کرد


چو اين ناخوش خبر در گوشم آمد ... به صد زاري دل اندر جوشم آمد
جهان آن عيش شيرينم بشوريد ... مرا زان ماه مهر افروز ببريد
ز درد دوريش ديوانه گشتم ... ز هوش و خواب و خور بيگانه گشتم
چو بر جانم فراقش تاختن کرد ... مرا شوريده ي هر انجمن کرد
دلم را نوبت شادي سرآمد ... غمش نوبت زنان از در درآمد
فراقش ناگهانم مبتلي کرد ... غمش پيراهن صبرم قبا کرد
تم در غصه ي هجران بفرسود ... دلم خون گشت و از ديده بپالود
پدر کز من روانش باد پر نور ... مرا پيرانه پندي داد مشهور
که در دل آتش سودا ميفروز ... ز حسن دلفروزان ديده بر دوز
مکن با دلبران پيوند ياري ... مکن با جان خود زنهارخواري
من نادان چو پندش داشتم خوار ... از آن گشتم بدين خواري گرفتار
ز جور دور گردان چند نالم ... چنين تا کي بود آشفته حالم
مسلمانان ملامت کم کنيدم ... خدا را چاره اي همدم کنيدم
نه درد دل توانم گفت با کس ... نه راه از پيش ميدانم نه از پس
ندارم طاقت دوري ندارم ... ندارم برگ مهجوري ندارم
تني دارم ز دل در خون نشسته ... ز موج اشگ در جيحون نشسته
دلي دارم در او غم توي در توي ... روان خونابه از وي جوي در جوي
رواني ناوک غم درنشانده ... وجودي در عدم راهي نمانده
غم از اين خسته ي تنها چه خواهي ... ز من دلداده ي شيدا چه خواهي
دلم سير آمد از جان و جواني ... خدايا چاره ي کارم تو داني
چو باد آيد مرا زان عيش شيرين ... فرو بارد ز چشمم عقد پروين
چنان از شوق او افغان برآرم ... که دود از گنبد گردان برآرم
گهي از دست دل در خون نشينم ... گهي از ديده در جيحون نشينم
گهي بر حال زار خود بگريم ... گهي بر روزگار خود بگريم
گهي از سوز جان افغان برآرم ... نفير از درد بيدرمان برآرم
به زاري جوي خون از ديده رانم ... بوصف الحال خود اين شعر خوانم


خيالي بود و خوابي وصل ياران ... شب مهتاب و فصل نوبهاران
ميان باغ و يار سرو بالا ... خرامان بر کنار جويباران
چمن ميشد ز عکس عارض او ... منور چون دل پرهيزکاران
سر زلفش زباد نوبهاري ... چو احوال پريشان روزگاران
برفت آن نوبهار حسن و بگذاشت ... دل و چشمم ميان برق و باران
خداوندا هنوزم هست اميد ... بده کام دل اميدواران
همام از نوبهار و سبزه و گل ... نمي يابد صفا بي روي ياران
وهاران ده جانان دير خوش ني ... اوي امان مه دل با مه و هاران

دريغ آن روزگار شادماني ... دريغ آن در تنم زندگاني
کجا رفت آنکه طبعم شادمان بود ... اميدم حاصل و بختم جوان بود


بجز وصلم دگر کامت نبودي ... کنون چون بي مراد از حس تقدير
فتادي در چنين هجران دلگير ... در اين سرگشتگي چونست حالت
نميگيرد ز عمر خود ملالت ... مرا تا از تو دورم نيست آرام
جدا ماندم بصد ناکامي از کام ... خيالي گشته ام در آرزويت
به جان آمد دلم در جستجويت ... پريشانحال چون زلف بتانم
چو چشم مست خوبان ناتوانم ... نماند از سرو قدم جز خيالي
نماند از ماه رويم جز هلالي ... تنم از زندگاني بهره ور نيست
تو را از حال زار من خبر نيست ... چو از بوي خيالش جان خبر يافت
ز بيهوشي زماني روي برتافت ... تصور شد دلم را کاين وصال است
چه دانستم که در خوابم خيال است ... شدم تا قصه ي خود عرضه دارم
يکايک زخم هجران برشمارم ... درآمد صالح شوريده در کار
شدم از س بخت خفته بيدار ... چو خالي ديدم از دلبر شبستان
برآمد از دل پر دردم افغان ... دل مجروح زارم زارتر شد
درون خسته ام بيمارتر شد ... غم هجران بدو ناگفته ماندم
چو زلفش زين سبب آشفته ماندم ... خروشي از من محزون برآمد
نفيرم از دل پر خون برآمد ... بجز باد صبا ياري نديدم
وز او به هيچ غمخواري نديدم ... که راز دل بجانانم رساند
ز ديد دل به درمانم رساند ... پس از ناليدن و فرياد و زاري
بدو گفتم ز روي بيقراري ... شبي چون شام در فرياد و زاري
به صبح آوردم اندر نوحه کاري ... صباحي ناگهانم خواب بربود
زماني جانم از زاري بياسود ... خرامان آمد اندر خواب نوشين
خيال آن سهي سروم به بالين ... مرا ديد اوفتاده زار و مدهوش
ز تاب آتش دل سينه پرجوش ... در آب ديده ي خود غرق گشته
جگر در تاب و دود از سر گذشته ... به جان مجروح و تن بيمار و دل ريش
به کام دشمنان افتاده بي خويش ... ز مژگان اشک خونين بر زمين ريخت
ز روي مهرباني در من آويخت ... به من ميگفت کاي خو کرده با من

بسي در وصل جان پرورده با من ... تو آن در عشق رويم داستاني
تو آن بگزيده يار مهرباني ... که بي من يکدم آرامت نبودي


بدان رشگ بهشت جاوداني ... که مسکن دارد آن جان جواني
قدم بر آستان دلستان نه ... ز خاکش ديده ي جان را جلا ده
به آزرم از جمالش پرده بردار ... بنه در پيش او بر خاک رخسار
سلام و بندگي هاي فراوان ... از اين مسکين بدان خورشيد خوبان
سلامي کز نسيمش جان فزايد ... سلامي کز دمش دل برگشايد
سلامي طيره ي مشگ تتاري ... سلامي رشگ گلبرگ بهاري
سلامي جانفزا چون وصل جانان ... سلامي خوش چو خوي مهربانان
سلامي کز وجودش عشق زايد ... ز سر تا پاي او بوي دل آيد
رسان اي خوش نسيم نوبهاري ... حديثم عرضه دار از روي ياري
بگو ميگويد آن سرگشته ي تو ... اسير عشق و هجران گشته ي تو
ز سوداي غمت ديوانه گشتم ... به عشقت در جهان افسانه گشتم
دلارام ودل و جانم تو بودي ... مراد از کفر و ايمانم تو بودي
وصالت همدم و همراز من بود ... خيالت روز و شب دمساز من بود
به وصلت سال و مه در کامراني ... همي کردم به عشرت زندگاني
چنان در وصل تو خو کرده بودم ... چنان مهرت به جان پرورده بودم
که گر يک لحظه بي رويت گذشتي ... جهان برچشم من تاريک گشتي
به صد زاري برفتي هوشم از هوش ... تنم در تاب رفتي سينه در جوش
کنون شد مدتي تا دورم از تو ... بدل خسته به تن رنجورم از تو
برفتي و مرا تنها بماندي ... چو مجنون بر سر راهم نشاندي
دلم در آتش سوزان فکندي ... مرا در غصه ي هجران فکندي
نهادي داغ هجران بر دل ريش ... گرفتي چون دل ريشم سر خويش
تو آنجا خرم و شادان نشسته ... من اينجا در غم از جان دست شسته
تو آنجا در نشاط و شادماني ... به عزت ميگذاري زندگاني
من اينجا ديده بر راهت نهاده ... به پيغام تو گوش جان گشاده
کجائي اي مداواي دل من ... بيا بگشاي از دل مشگل من
کجات آن هر زمان از دلنوازي ... کجات آن در وفا گردن فرازي

کنون عمريست اي سرو قبا پوش ... که رفتي و مرا کردي فراموش
نميگوئي مرا بيچاره اي هست ... ز ملک عافيت آواره اي هست
اسيري دردمندي مهرباني ... غريبي بيدلي بي خانماني
ز خويش و آشنا بيگانه گشته ... ز سوداي غمم ديوانه گشته
نميگوئي که روزي آرمش ياد ... کنم جانش ز بند محنت آزاد
بدو از لطف پيغامي فرستم ... به درمانده دلش کامي فرستم
دل درماندگانرا بردي از هوش ... به آخر دستشان کردي فراموش
ز راه و رسم دلداري نباشد ... فرامشکاري از ياري نباشد
بمردم نازنينا در فراقت ... به جان آمد دلم در اشتياقت
بمردم ياد کن وز غم بينديش ... مرا مپسند در هجران از اين بيش
نگارينا به حق دوستداري ... دلاراما به حق جان سپاري
به حق صحبت ديرينه ي ما ... به حق يوسف و حزن زليخا
به آب ديده ي من در فراقت ... به آه و ناله ي من ز اشتياقت
که پيمان مشکن و عهدم نگه دار ... مخور بر جان من زنهار زنهار
چنان کن اي برخ خورشيد خاور ... که تا در زندگي يکبار ديگر
سعادت باز بر من رو نمايد ... در اقبال بر من برگشايد
به چشم خويشتن رويت ببينم ... به کام خويشتن پيشت نشينم
بيابم از فراقت رستگاري ... نبايد بردت از من شرمساري
صبا از روي لطف و راه ياري ... چو پيغامم سراسر عرضه داري
بخواه از لعل نوشينش جوابي ... بجوي شاديم باز آر آبي
زماني باز گرد و زود بشتاب ... مرا يکبار ديگر زنده درياب
به پيغامش روانم تازه گردان ... ز بويش مغز جانم تازه گردان
تو تا باز آئيم اي باد شبگير ... دمت دلبند و جانبخش و جهانگير
من مسکين سر گردان بي يار ... به عادت شيون آغازم دگر بار
ز روي بيدلي و بيقراري ... همي مويم همي گويم به زاري
الا اي باد عنبر بوي مشکين ... نديم و مونس عشاق مسکين
شفا و راحت هر دردمندي ... دوا و چاره ي هر مستمندي
علاج سينه ي دل خستگاني ... مداواي به غم پيوستگاني
تو آري نامه از ياران به ياران ... تو سازي مرهم اميدواران
انيس خاطر بيچارگاني ... مفرح نامه ي آوارگاني

حديث درد دلها با تو گويند ... کليد شادماني از تو جويند
ز روي مردمي وز راه ياري ... دمي بازم رهان زين نوحه کاري
سحرگاهي گذاري کن به جائي ... به کوي مهرباني آشنائي
بدان منزل که شيرين جانم آنجاست ... دواي درد بيدرمانم آنجاست


چه کم گردد خدايا از خدائيت ... چه نقصان آيد اندر پادشائيت
که گر بيچاره اي کامي بيابد ... دل افگاري دلارامي بيابد
خداوندا اگر چه دورم از يار ... از او ببريده ام اميد يکبار
و گرچه روزگارم زو جدا کرد ... فراقش جامه ي صبرم قبا کرد
قضا دستم ز وصلش کرد کوتاه ... قدر ببريد ناگاهم ز دلخواه
ز من دور اوفتاد آن جان شيرين ... فراق آمد نصيبم زان نگارين
زمانه خاطر ناشاد خواهد ... وصال از دست مشکل داد خواهد
به تاثير اختران بر باد دادند ... ز ما هر يک به اقليمي فتادند
به ناکامي شديم از يکدگر دور ... به عشق اندر جهان گشتيم مشهور
اميد از وصل جانان برنگيرم ... مگر کز غصه ي هجران بميرم
به فضلت همچنان اميدوارم ... که اميدم نهي اندر کنارم
الها پادشاها بي نيازا ... خداوندا کريما کار سازا
به صدق سينه ي پاکان راهت ... به شوق عاشقان بارگاهت
به شب ناليدن پا در کمندان ... به آه سوزناک مستمندان
به حق صبر بي پايان ايوب ... به آب چشم خون افشان يعقوب
به حق ره نوردان طريقت ... به حق نيک مردان حقيقت
که بر جان من مسکين ببخشاي ... در رحمت بر اين بيچاره بگشاي
بده کام دل شوريده ي من ... رسان با من بت بگزيده ي من
مرا زين بيشتر در هجر مپسند ... به فضل خود برآور پايم از بند
بر احوال تباهم رحمت آور ... به آه صبحگاهم رحمت آور
کرم کن بر من بيچاره گشته ... چنين گرد جهان آواره گشته
ازين پس درد بر دردم ميفزاي ... به سوي وصل يارم راه بنماي
دل ريش عبيد از غم جدا کن ... به فضل خويشتن کامش روا کن
خداوندا به حق پاکبازان ... به سوز سينه ي صاحب نيازان
که هرجا هست چون من مبتلائي ... گرفتار کمند دلربائي
دل افکاري اسيري عشق بازي ... به کوي عاشقي گردن فرازي
ز عقل و عاقبت بيگانه گشته ... به سوداي بتي ديوانه گشته

بده مقصود جان مستمندش ... بکن داروي ريش دردمندش
چو من کس را مکن در عشق بيمار ... به حق احمد معصوم مختار


به بهتر طالع و فرخنده تر فال ... دوم روز رجب در نون الف ذال
به نظم آوردم اين درد دل ريش ... به هر کس باز گفتم قصه ي خويش
دو هفته هفتصد بکر از عماري ... برآوردم چو خاطر کرد ياري
غرض آن بود کين ابيات دلسوز ... کند صاحبدلي بر من دعائي
ببخشد حق بر اين دلسوزي من ... بود کان ماه گردد روزي من
سخن سازان که دل پرنور دارند ... غم ديوانه را معذور دارند
حديثم چون ندارد رنگ و بوئي ... که خواهد کرد او را جستجوئي
ز ما دانا دلان معني نجويند ... دماغ آشفتگان آشفته گويند
کنون وقت است اگر کوتاه گيرم ... سوي خاموش گشتن راه گيرم
کسي را پاي دل در گل مبادا ... چنين کار کسي مشکل بادا

اگر داري تو عقل و دانش و هوش ... بيا بشنو حديث گربه و موش
بخوانم از برايت داستاني ... که در معناي آن حيران بماني
اي خردمند عاقل ودانا ... قصه ي موش و گربه برخوانا
قصه ي موش و گربه ي مظلوم ... گوش کن همچو در غلطانا
از قضاي فلک يکي گربه ... بود چون اژدها به کرمانا
شکمش طبل و سينه اش چو سپر ... شير دم و پلنگ چنگانا
از غريوش به وقت غريدن ... شير درنده شد هراسانا
سر هر سفره چون نهادي پاي ... شير از وي شدي گريزانا
روزي اندر شرابخانه شدي ... از براي شکار موشانا
در پس خم مي نمود کمين ... همچو دزدي که در بيابانا
ناگهان موشکي ز ديواري ... جست بر خم مي خروشانا
سر به خم برنهاد و مي نوشيد ... مست شد همچو شير غرانا
گفت کو گربه تا سرش بکنم ... پوستش پر کنم ز کاهانا
گربه در پيش من چو سگ باشد ... که شود روبرو بميدانا
گربه اين را شنيد و دم نزدي ... چنگ و دندان زدي بسوهانا
ناگهان جست و موش را بگرفت ... چون پلنگي شکار کوهانا
موش گفتا که من غلام توام ... عفو کن بر من اين گناهانا
گربه گفتا دروغ کمتر گوي ... نخورم من فريب و مکرانا
ميشنيدم هرآنچه ميگفتي ... آروادين قحبه ي مسلمانا
گربه آنموش را بکشت و بخورد ... سوي مسجد شدي خرامانا
دست و رو را بشست و مسح کشيد ... ورد ميخواند همچو ملانا
بار الها که توبه کردم من ... ندرم موش را بدندانا
بهر اين خون ناحق اي خلاق ... من تصدق دهم دو من نانا
آنقدر لابه کرد و زاري کردي ... تا بحدي که گشت گريانا
موشکي بود در پس منبر ... زود برد اين خبر بموشانا
مژدگاني که گربه تائب شد ... زاهد و عابد و مسلمانا
بود در مسجد آن ستوده خصال ... در نماز و نياز و افغانا
اين خبر چون رسيد بر موشان ... همه گشتند شاد و خندانا
هفت موش گزيده برجستند ... هر يکي کدخدا و دهقانا

برگرفتند بهر گربه ز مهر ... هر يکي تحفه هاي الوانا
آن يکي شيشه ي شراب به کف ... وان دگر بره هاي بريانا
آن يکي طشتکي پر از کشمش ... وان دگر يک طبق ز خرمانا
آن يکي ظرفي از پنير به دست ... وان دگر ماست با کره نانا
آن يکي خوانچه پلو بر سر ... افشره آب ليمو عمانا
نزد گربه شدند آن موشان ... با سلام و درود و احسانا
عرض کردند با هزار ادب ... کاي فداي رهت همه جانا
لايق خدمت تو پيشکشي ... کرده ايم ما قبول فرمانا
گربه چون موشکان بديد بخواند ... رزقکم في السماء حقانا
من گرسنه بسي بسر بردم ... رزقم امروز شد فراوانا
روزه بودم به روزهاي دگر ... از براي رضاي رحمانا
هرکه کار خدا کند بيقين ... روزيش ميشود فراوانا
بعد از آن گفت پيش فرمائيد ... قدمي چند اي رفيقانا
موشکان جمله پيش ميرفتند ... تنشان همچو بيد لرزانا
ناگهان گربه جست بر موشان ... چون مبارز به روز ميدانا
پنج موش گزيده را بگرفت ... هر يکي کدخدا و ايلخانا
دو بدين چنگ و دو بدانچنگال ... يک به دندان چو شير غرانا
آندو موش دگر که جان بردند ... زود بردند خبر به موشانا
که چه بنشسته ايد اي موشان ... خاکتان بر سر اي جوانانا
پنج موش رئيس را بدريد ... گربه با چنگها و دندانا
موشکانرا از اين مصيبت و غم ... شد لباس همه سياهانا
خاک بر سر کنان همي گفتند ... اي دريغا رئيس موشانا
بعد از آن متفق شدند که ما ... مي رويم پاي تخت سلطانا
تا بشه عرض حال خويش کنيم ... از ستم هاي خيل گربانا
شاه موشان نشسته بود به تخت ... ديد از دور خيل موشانا
همه يکباره کردنش تعظيم ... کاي تو شاهنشهي بدورانا
گربه کرده است ظلم بر ماها ... اي شهنشه اولم به قربانا
سالي يکدانه ميگرفت از ما ... حال حرصش شده فراوانا
اين زمان پنج پنج ميگيرد ... چون شده تائب و مسلمانا
درد دل چون به شاه خود گفتند ... شاه فرمود کاي عزيزانا
من تلافي به گربه خواهم کرد ... که شود داستان به دورانا

بعد يکهفته لشگري آراست ... سيصد و سي هزار موشانا
همه با نيزه ها و تير و کمان ... همه با سيف هاي برانا
فوج هاي پياده از يکسو ... تيغ ها در ميانه جولانا
چونکه جمع آوري لشگر شد ... از خراسان و رشت و گيلانا
يکه موشي وزير لشگر بود ... هوشمند و دلير و فطانا
گفت بايد يکي ز ما برود ... نزد گربه به شهر کرمانا
يا بيا پاي تخت در خدمت ... يا که آماده باش جنگانا
موشکي بود ايلچي ز قديم ... شد روانه به شهر کرمانا
نرم نرمک به گربه حالي کرد ... که منم ايلچي ز شاهانا
خبر آورده ام براي شما ... عزم جنگ کرده شاه موشانا
يا برو پاي تخت در خدمت ... يا که آماده باش جنگانا
گربه گفتا که موش گه خورده ... من نيايم برون ز کرمانا
ليکن اندر خفا تدارک کرد ... لشگر معظمي ز گربانا
گربه هاي براق شير شکار ... از صفاهان و يزد و کرمانا
لشگر گربه چون مهيا شد ... داد فرمان به سوي ميدانا
لشگر موشها ز راه کوير ... لشگر گربه از کهستانا
در بيابان فارس هر دو سپاه ... رزم دادند چون دليرانا
جنگ مغلوبه شد در آن وادي ... هر طرف رستمانه جنگانا
آنقدر موش و گربه کشته شدند ... که نيايد حساب آسانا
حمله ي سخت کرد گربه چو شير ... بعد از آن زد به قلب موشانا
موشکي اسب گربه را پي کرد ... گربه شد سرنگون ز زينانا
الله الله فتاد در موشان ... که بگيريد پهلوانانا
موشکان طبل شاديانه زدند ... بهر فتح و ظفر فراوانا
شاه موشان بشد به فيل سوار ... لشگر از پيش و پس خروشانا
گربه را هر دو دست بسته بهم ... با کلاف و طناب و ريسمانا
شاه گفتا بدار آويزند ... اين سگ روسياه نادانا
گربه چون ديد شاه موشانرا ... غيرتش شد چو ديگ جوشانا
همچو شيري نشست بر زانو ... کند آن ريسمان به دندانا
موشکان را گرفت و زد بزمين ... که شدندي به خاک يکسانا
لشگر از يکطرف فراري شد ... شاه از يک جهت گريزانا
از ميان رفت فيل و فيل سوار ... مخزن تاج و تخت و ايوانا

هست اين قصه ي عجيب و غريب ... يادگار عبيد زاکانا
جان من پند گير از اين قصه ... که شوي در زمانه شادانا
غرض از موش و گربه برخواندن ... مدعا فهم کن پسر جانا

 

ديوان اشعار عبيد زاكاني 5

صفحه اول

ديوان اشعار عبيد زاكاني 5

بر آن درگاه خواهم داد از اين دل ... مسلمانان مرا فرياد از اين دل
دلي دارم دل از جان برگرفته ... اميد از کفر و ايمان برگرفته
دل ريشي غم اندوزي بلائي ... به دام عشق خوبان مبتلائي
دلي شوريده شکلي بيقراري ... دلي ديوانه اي آشفته کاري
دلي دارم غم دوري کشيده ... ز چشم يار رنجوري کشيده
دلي کو از خدا شرمي ندارد ... ز روي خلق آزرمي ندارد
مشقت خانه ي عشق آشياني ... محلت ديده ي بي دودماني
بخون آغشته اي سودا مزاجي ... کهن بيمار عشق بي علاجي
چو چشم شاهدان پيوسته مستي ... مغي کافر نهادي بت پرستي
چو زلف کافران آشفته کاري ... سيه روئي پريشان روزگاري
هميشه بر بلاي عشق مفتون ... سراپاي وجودش قطره ي خون
نباشد در پي مالي و جاهي ... نباشد هرگزش روئي به راهي
ز غم هردم به صد دستان برآيد ... ز بهر خط و خالش جان برآيد
ز شيدائي و خود رائي نترسد ... چو نادانان ز رسوائي نترسد
شود حيران هر شوخي و شنگي ... نباشد هرگزش نامي و ننگي
هرانکو داردش چون ديده در تاب ... نهانش را به خون دل دهد آب
درون خويش دائم ريش خواهد ... بلا چندانکه بيند بيش خواهد
هميشه سوگواري پيشه دارد ... هميشه عاشقي انديشه دارد
ز دور ار سرو بالائي ببيند ... به پايش در فتد دردش بچيند
چو دست نار پستاني بگيرد ... به پيش نار بستانش بميرد
ز بهر خوبرويان جان ببازد ... به کفر زلفشان ايمان ببازد
تو گوئي عادت پروانه دارد ... به جان خويشتن پروا ندارد
من از افکار او پيوسته افگار ... من از تيمار او پيوسته بيمار
به نور چشم بيند هر کسي راه ... دل مسکين ز چشم افتاده در چاه
مرا دل کشت فرياد از که خواهم ... اسير دل شدم داد از که خواهم؟
ز دست اين دل ديوانه مستم ... درون سينه دشمن ميپرستم
نديده دانه اي از وصف دلدار ... به دام دل گرفتارم گرفتار

 

بدينسان خسته کسرا دل مبادا ... کسي را کار دل مشکل مبادا
ز دست دل شدم با غصه دمساز ... خدايا اين دلم را چاره اي ساز
مرا دل در غم دلداري افکند ... به دام عشق گل رخساري افکند
خدايا تا از اين فيروزه ايوان ... فروزد ماه و مهر و تير و کيوان
شه خاور جهان آراي باشد ... زمان باقي زمين بر جاي باشد
بر اين نيلوفري کاخ کياني ... کند خورشيد تابان قهرماني
جهانرا چار عنصر مايه باشد ... مکانرا از جهت شش پايه باشد
ز جوهر تا عرض راهست تاري ... هيولا تا کند صورت نگاري
هميشه تا فراز فرش غبرا ... معلق باشد اين نه سقف مينا
جهان محکوم سلطان جهان باد ... فلک مامور شاه کامران باد
نخستين دم که خاطر خامه دربست ... بر اين ديباي ششتر نقش بربست
چو استاد طبيعت داد سازش ... نوشتم نام خسرو بر طرازش
شهنشاه جهان داراي عالم ... چراغ دودمان نسل آدم
همايون گوهر درياي شاهي ... وجودش آيت لطف الهي
ضميرش نقطه ي پرگار معني ... درونش مهبط انوار معني
جم ثاني جمال دنيي و دين ... ابواسحاق سلطان السلاطين
خجسته پادشاه دادگستر ... جهانگير آفتاب هفت کشور
غلام بارگاهش تاجداران ... جنابش سجده گاه شهرياران
زخيلش هر سوي صاحب کلاهي ... سپاهش هريکي ميري و شاهي
بروز بزم چون برگاه جمشيد ... بگاه رزم چون تابنده خورشيد
سريرش پايه بر گردون کشيده ... قدم بر جاي افريدون کشيده
سرافکنده برش هر سر فرازي ... ز باغش هر تذوري شاهبازي
بدو بادا فلک را سربلندي ... مبادا دشمنش را زورمندي
در او قبله ي اقبال بادا ... حريمش کعبه ي آمال بادا
گرم اقبال روزي يار گردد ... غنوده بخت من بيدار گردد


بتي فرخ رخي فرخنده رائي ... به شهرستان خوبي پادشاهي
ميان نازنينان نازنيني ... ز شيرينيش شيرين خوشه چيني
رخش گلبرگ خوبي ساز کرده ... قدش بر سرو رعنا ناز کرده
گرفته سنبلش بر گل وطن گاه ... سهيل آويخته از گوشه ي ماه
بهار لطف را نازنده سروي ... به باغ دلبري رعنا تذروي
ز عنبر راه را پيرايه کرده ... گلش را چتر سنبل سايه کرده
نهان در عقد لل درج ياقوت ... حديث شکرينش روح را قوت
دو چشمش چون دو جادوي فسونکار ... دو زلفش کاروان مشگ تاتار
دهانش در حقيقت کمتر از هيچ ... سر زلفين جعدش پيچ در پيچ

خم ابروي ا و در جان فزائي ... طراز آستين دلربائي
خدا از لطف محضش آفريده ... به نام ايزد زهي لطف خدائي
به غمزه چشم مستش کرده پيدا ... رسوم مستي و سحر آزمائي
ز کوي او غباري کاورد باد ... کند در چشم جانها توتيائي
چو بنمايد رخ چون ماه تابان ... برو پيشش گدائي کن گدائي

نخستين روز کاين چشم بلاکش ... مرا از عشق او در جان زد آتش
دل از جان و جواني بر گرفتم ... اميد از زندگاني بر گرفتم
چنان در عشق او ديوانه گشتم ... که در ديوانگي افسانه گشتم
خرد ميگفت کي مدهوش بيمار ... غمش را در ميان جان نگه دار
اگر دل ميدهي باري بدو ده ... به هر خواري که آيد دل فرو ده
گهي چون شمع مي افروز از عشق ... چو پروانه گهي ميسوز از عشق
مينديش ار جگر خوناب گيرد ... که چشم از آتش دل آب گيرد
خراب عشق شو کاباد گشتي ... غلام عشق شو کازاد گشتي
حديث عشق انجامي ندارد ... خرد جز عاشقي کامي ندارد
منوش از دهر جز پيمانه ي عشق ... مياور ياد جز افسانه ي عشق
دلي کو با بتي عشقي نورزد ... مخوانش دل که او چيزي نيرزد
نداند هرکه او شوقي ندارد ... که دل بي عاشقي کامي ندارد
چرا جز عشق چيزي پرورد دل ... اگر سوزي نباشد بفسرد دل
مباد آندل که او سوزي ندارد ... هواي مجلس افروزي ندارد
برو در عشقبازي سر برافراز ... به کوي عشق نام و ننگ در باز
کزين بهتر خرد را پيشه اي نيست ... وزين به در جهان انديشه اي نيست
شنيدم پند و دل در عشق بستم ... چو مدهوشان ز جام عشق مستم
به دست عشق دادم ملک جانرا ... صلاي عشق در دادم جهان را
وگر در دام عشق انداختم دل ... شدم آماج محنت باختم دل
از اين پس کعبه ي من کوي او بس ... مرا محراب جان ابروي او بس


چو زلفش بيقراري پيشه کردم ... فغان و آه و زاري پيشه کردم
ز مژگان اشگ خونين ميفشاندم ... به آبي آتش دل مي نشاندم
نمي آسودم از فرياد و زاري ... نمي ترسيدم از دشنام و خواري
خروشم گوش گردون خيره ميکرد ... هوا را دود آهم تيره ميکرد
پياپي زهر هجران مي چشيدم ... قلم بر هستي خود ميکشيدم
همه شب گرد منزلگاه يارم ... طواف کعبه ي جان بود کارم
ضميرم با خيالش راز ميخواند ... بسوز اين بيتها را باز ميخواند
شبي شوقم شبيخون بر سر آورد ... ز غم در پاي دل جوشي برآورد
تنم زنار گبران در ميان بست ... دل شوريده شوري در جهان بست
بکلي از خرد بيگانه گشتم ... چو افيون خوردگان ديوانه گشتم

دلم زين بيش غوغا برنتابد ... سرم زين بيش سودا برنتابد
غمت را گو بدار از جان ما دست ... که آن ديوانه يغما برنتابد
ز شوقت بر دل ديوانه ي ماست ... غمي کان سنگ خارا برنتابد
ز چشمم هر شبي مژگان براند ... چنان سيلي که دريا برنتابد
بيا امشب مگو فردا که اين کار ... دگر امروز و فردا برنتابد
سر اندر پايت اندازيم چون زلف ... اگر زلفت سر از ما برنتابد
عبيد از درد کي يابد رهائي ... چو درد دل مداوا برنتابد

در آن شبهاي تار از بيقراري ... چو بسياري بناليدم بزاري
مگر کز آه من سرو گلندام ... صدائي گوش کرد از گوشه ي بام
بر آن ناليدن من رحمت آورد ... خرامان رو به نزديکان خود کرد
يکي را زان پريرويان طناز ... حکايت باز ميپرسيد در راز
که اين مسکين سودائي کدامست ... کز اين دردسرش سوداي خامست
ز کوي ما کرا مي جويد آخر ... به گرد ما چرا مي پويد آخر
که کردش اينچنين بيخواب و آرام ... کدامين دانه افکندش در اين دام
که زينسان بيخور و بيخواب کردش ... که از غم ديده ي پر خوناب کردش
کدامين غمزه زد بر جان او تير ... که با نخجيربانش کرد نخجير
کدامين سيل بگرفتش گذرگاه ... کدامين شوخ چشمش برد از راه
جوابش داد کين دل داده از دست ... به کوي ما درآيد هر شبي مست
گهي در خاک غلطد همچو مستان ... گهي سجده برد چون بت پرستان
کسي زو نشنود جز ناله آواز ... ز شيدائي نگويد با کسي راز
درين دردش کسي فريادرس نيست ... به غير از آه سردش هم نفس نيست
همه وقتي در اين شب هاي تاري ... گهي نالد گهي گريد بزاري
به شب با اختران دمساز گردد ... چو روز آيد دگر ره باز گردد
مدام از ديده خون بر چهره راند ... کسي احوال اين مسکين نداند
به خنده گفت کين خام اوفتادست ... همانا نو در اين دام اوفتادست
دگر عاشق بدين زاري نباشد ... بدين خواري و غمخواري نباشد
بغايت تند ميسوزد چراغش ... خلل کرده است پنداري دماغش
چنين شوريده، سامان دير يابد ... چنين بيمار، درمان دير يابد
بدين سان کوي ما، او را نشايد ... چنين ديوانه را زنجير بايد
کجا يابد کليد اين بستگي را ... که سازد مرهم اين دلخستگي را
که جويد با چنين کس آشنائي ... شکستش را که سازد موميائي
گمان بردي دلي ناموس کردي ... بر اين آسوده دل افسوس کردي


پس از عمري که دل خونابه ميخورد ... خرد بيرون شد و دل کار ميکرد
چو بر دل شد زغم راه نفس تنگ ... به صد افسون و صد دستان و نيرنگ
عقابي تيز پر را رام کردم ... به سوي آن صنم پيغام کردم
که اي هم جان و هم جانانه ي دل ... غمت سلطان خلوت خانه ي دل
جمالت چشم جان را چشمه ي نور ... ز رخسار تو بادا چشم بد دور
منم آن بيدلي کز بيقراري ... کنم بر درگهت فرياد و زاري
خلاف راي تو رايي ندارم ... بغير از کوي تو جائي ندارم
دلم دائم تمناي تو ورزد ... درونم مهر و سوداي تو ورزد
مرا جادوي چشمت برده از راه ... زنخدان توام افکنده در چاه
اسير زلف مشگين تو گشتم ... ترحم کن چو مسکين تو گشتم
دلم پر جوش و تن پرتاب تا کي ... ز حسرت ديده پر خوناب تا کي
چنين مدهوش و رسوا چند گردم ... چو گردون بي سر و پا چند گردم
بر اين مجروح سرگردان ببخشاي ... بر اين محزون بي سامان ببخشاي
چو زلف خويش بي سامانيم بين ... پريشاني و سرگردانيم بين
جز از الطاف تو غمخواريم نيست ... ز چشمت بهره جز بيماريم نيست
زماني گر ز روي آشنائي ... دهد شمع جمالت روشنائي
شوم پروانه در پاي تو ميرم ... به پيش قد و بالاي تو ميرم
مرا از آفتابت ذره اي بس ... وز آن باغ ارم گل تره اي بس
نگويم يک زمان پيشت نشينم ... شوم خرسند کز دورت ببينم
چو احوالم سراسر عرضه داري ... يکايک قصه ي من برشماري
ز اشعار همام اين نظم دلسوز ... ادا کن پيش آن ماه دلفروز
چو اينجا هست اين ابيات در کار ... ز استادان نباشد عاريت عار
بگو ميگويد آن بيخواب و آرام ... از آن ساعت که ناگاه از سر بام

بديدم چشم مستت رفتم از دست ... گوام داير دلي گويائي هست ؟
دلم خود رفت و ميترسم که روزي ... به مهرت هم نسي خوش کامم اج دست ؟
بب زندگي اين خوش عبارت ... لوانت لاوه نج من ذبل و کان بست ؟
دمي بر عاشق خود مهربان شو ... کج اي مهرواني کسب اومي کست ؟
اگر روزي ببينم روي خوبت ... به جم شهر اندر واسر زبان دست؟
ز عشقت گر همام از جان برآيد ... مواجش کان يوان بمرد و وارست ؟
به گوش خاوا کني پشتش بويني ... به بويت خسته بي جهنامه سرمست

ضمير پاک آن مرغ سخن ساز ... چو اين افسانه کردم پيشش آغاز
شد از حال دل پر دردم آگاه ... چو آتش گشت و شد با باد همراه
به خلوتگاه آن آرام جان رفت ... باستادي ز هر چشمي نهان رفت
باو از هر دري افسانه ميگفت ... حکايت خوب و استادانه ميگفت
ز من هر دم غمي تقرير ميکرد ... ز دريائي نمي تقرير ميکرد
چو رمزي زين حکايت ياد کردي ... سمنبر زان سخن فرياد کردي
بصنعت زين سخن دوري نمودي ... بدو آئين مستوري نمودي

چو زلف خويشتن ناگه برآشفت ... بتنديد و در آن آشفتگي گفت
بدان رنجور بي درمان بگوئيد ... بدان مجنون بي سامان بگوئيد
چو سودا داري اي ديوانه در سر ... ز سر سوداي ما بگذار و بگذر
نه کار تست اين نيرنگ سازي ... سر خود گير تا سر در نبازي
کجا يابي ز وصلم روشنائي ... پري با ديو کي کرد آشنائي
گدائي با شهي همدوش کي شد ... گيا با سرو هم آغوش کي شد
توئي پروانه من شمع دل افروز ... کجا بر شمع شد پروانه دلسوز
دلت گر ماجراي عشق ورزد ... درونت گر هواي عشق ورزد


ز سوز عشق من جانت بسوزد ... همه پيدا و پنهانت بسوزد
ز آه سرد و سوز دل حذر کن ... که اينت بفسرد وانت بسوزد
مبر نيرنگ و دستان پيش آن کو ... به صد نيرنگ و دستانت بسوزد
به دست خويشتن شمعي ميفروز ... که هر ساعت شبستانت بسوزد
چه داري آتشي در زير دامان ... کز آن آتش گريبانت بسوزد
دل اندر وصل من بستي و ترسم ... که ناگه تاب هجرانت بسوزد
ندارد سودت آن گاهي که گوئي ... عبيد آن نامسلمانت بسوزد

ترا آن به که راه خويش گيري ... شکيبائي در اين ره پيش گيري
روي چون عاقلان در خانه زين پس ... نگردي اين چنين ديوانه ي کس
مکن با چشم سرمستم دليري ... که از روبه نيايد شير گيري
مکن با زلف شستم عشقبازي ... که اين کاري است با لختي درازي
هر آنکس کو نداند پايه ي خويش ... ببازد ناگهان سرمايه ي خويش
کجا مانند تو مسکين گدائي ... رسد در وصل چون من پادشاهي
چه خيزد زين گريبان چاک کردن ... فشاندن اشگ و بر سر خاک کردن
نگيرد دستت اين آشفته کاري ... به کارت نايد اين فرياد و زاري
ندارم باک اگر دل گرددت خون ... نگيرد در من اين نيرنگ و افسون
هر آنکو عشق ورزد درد بيند ... سرشکي سرخ و روئي زرد بيند
تو اين مسکين بدين بي ننگ و نامي ... چه جنسي وز کداماني کدامي
تو اي مجنون که عاشق نام داري ... شراب شوق من در جام داري
ترا آن به که با دردم نشيني ... که جان در بازي ار رويم ببيني
مگر نشنيده اي اي از خرد دور ... که پروانه ندارد طاقت نور
برو ميساز با اندوه و خواري ... که سازد عاشقان را بردباري

چو اين پيغامها در گوش کردم ... بکلي ترک عقل و هوش کردم
ز شوقش آتشي در جانم افتاد ... دلم درياي خون از ديده بگشاد
ولي ميداد هردم دل گوائي ... که با او زود يابم آشنائي
دو روزي گر دلي خرم نباشد ... چو دولت يار باشد غم نباشد


دگر بار از سر سوزي که داني ... در آن بيچارگي و ناتواني
به خلوت پيش آن فرزانه رفتم ... دگر ره با سر افسانه رفتم
فتادم باز در پايش به خواري ... بدو گفتم ز روي بيقراري
چه باشد کز سر مسکين نوازي ... به لطفي کار مسکيني بسازي
کرم کن، دست گير، افتاده اي را ... به رحمت بنده کن آزاده اي را
دل بيچاره اي از غم جدا کن ... درون دردمندي را دوا کن
از اين در گر مرا کاري برآيد ... به لطف چون تو غمخواري برآيد
بکن پروازي اي باز شکاري ... بنه گامي مگر در دامش آري
بگو ميگويد آن سرگشته ي تو ... اسير عشق و هجران گشته ي تو
چه کم گردد ز ملک پادشائي ... اگر گنجي بدست آرد گدائي
دل مجنون ز ليلي کام گيرد ... سکندر زاب حيوان جام گيرد
به شيرين در رسد بيچاره فرهاد ... پريرو روي بنمايد بگلشاد
به يوسف برگشايد چشم يعقوب ... به رامين برنمايد ويس محبوب
ز عذرا جان وامق تازه گردد ... چه غم شاديش بي اندازه گردد
نشيند شاد با گلچهر اورنگ ... بدستي گل بدستي جام گلرنگ
چنين هم اين عبيد بينوا را ... ز دل بيگانه ي عشق آشنا را
فتد با چون تو ياري آشنائي ... بيابد از وصالت روشنائي
ترا دولت به کام و بخت فيروز ... نياورده شبي در هجر تا روز
چه داني قصه ي بيماري ما ... جگر خواري و شب بيداري ما
ترا نيز ار غمي دامن بگيرد ... دلت را عشق پيرامن بگيرد
از آن پس حال درويشان بداني ... مصيبت نامه ي ايشان بخواني
به اميدي تو هم اميدواري ... چه باشد گر اميد ما بر آري

دگر بار آن فسونگر مرغ چالاک ... چو پيششس مي نهادم روي بر خاک
قدم در ره نهاد از روي ياري ... به جان آورد شرط جان سپاري
خرامان شد بر آن سرو آزاد ... به شيريني زبان چرب بگشاد
که اي نوباوه ي باغ جواني ... دلم را جان و جانرا زندگاني
جمالت چشم جان را چشمه ي نور ... ز رخسار تو بادا چشم بد دور
بلا لائيت عنبر خوي کرده ... شميمت باغ عنبر بوي کرده
گل صد برگ در پاي تو مرده ... صنوبر پيش بالاي تو مرده
خجل مشک تتار از تار مويت ... فتاده ماه و خور بر خاک کويت
هميشه شاد و دولتيار باشي ... ز حسن و عمر برخوردار باشي
مرا هم جان توئي هم زندگاني ... مکن زين بيش با من سر گراني
نصيحت گوشدار از دايه ي خويش ... غنيمت دان غنيمت مايه ي خويش
جواني از جواني بهره بردار ... ز دور شادماني بهره بردار
جوانان را طريق عشق سازد ... شنيدستي که پيري عشق بازد؟
جواني کو نگشت از عاشقي شاد ... يقين دان کو جواني داد بر باد
به دلداري دل مردم به دست آر ... کسي را تا تواني دل ميازار
مرنجان آن غريب ناتوان را ... کسي دشمن ندارد دوستان را
خردمندان که در نظم سفتند ... نگه کن اين سخن چون نغز گفتند
« چو نيل خويش را يابي خريدار ... اگر در نيل باشي باز کن بار »

چو بشنيد اين سخن را سرو آزاد ... جوابش داد کاي فرزانه استاد
من آن شمعم که صد پروانه دارم ... کجا پرواي اين ديوانه دارم
ندارد سودي اين افسانه گفتن ... حديث آنچنان ديوانه گفتن
به دست خود کسي چون مار گيرد ؟ ... غريبي را کسي چون يار گيرد ؟
چنان شوريده اي با کس نسازد ... بود چون او که با وي عشق بازد
من ار با او بياري سر در آرم ... دگر پيش کسان چون سر بر آرم
چو نادان و خيال انديش مرديست ... مرا خواهد محال انديش مرديست
کسي کو با چنان آشفته رائي ... نشيند يک زمان روزي به جائي
همانا زود دشمن کام گردد ... ميان مردمان بدنام گردد
بگو لطفي يکي زين کوي برگرد ... چنين تا چند کوبي آهن سرد
دلت در عشقبازي ناتمام است ... بهل تا ميزند جوشي که خام است
ز دلداري که باشد دلپذيرت ... اگر البته باشد ناگزيرت
طلب کن همچو خود بي آب و رنگي ... از اين ديوانه اي بي نام و ننگي
کزين در برنيايد هيچ کامت ... بسوزد جان در اين سوداي خامت

دگر بار آن فسون پرداز استاد ... بر او افسوني از نو کرد بنياد
جوابش داد کاي سرو سرافراز ... مکن زين بيشتر بر بيدلان ناز
اسيري کو تمناي تو دارد ... سرش پيوسته سوداي تو دارد
چنين تا چند کوشي در هلاکش ... بترس آخر ز آه سوزناکش
بس اين بيچاره را در درد کشتن ... چراغش را بباد سرد کشتن
بهل تا از لبت کامي بگيرد ... بود کاين دردش آرامي بگيرد
من آن پير کهنسالم که در کار ... جوانان از من آموزند هنجار
طبيب رنج رنجوران عشقم ... دواي درد بي درمان عشقم
کنم دلدادگان را دلنوازي ... کنم بيچارگان را چاره سازي
علاج عاشق ديوانه دانم ... هزار افسون از اين افسانه دانم
بدين دلسوخته آتش چه ريزي ... رها کن بعد از اين تندي و تيزي
کز اين آتش بجز دودي نبيني ... پشيمان گردي و سردي نبيني
بهاري زحمت خاري نيرزد ... همه دنيا به آزاري نيرزد
کسي با مهربانان کين نورزد ... خصومت کس بدين آئين نورزد
بدين سرگشتگي مسکين جواني ... غريبي دردمندي ناتواني
دل اندر مهر و سوداي تو بسته ... شده از مهر و سوداي تو خسته
روا چون داريش مهجور کردن ... بخواري زاستانش دور کردن
گرفتم کز تو کامي برنگيرد ... چرا بايد که در هجرت بميرد
نميگويم که در پيشت نشيند ... بهل تا يکدم از دورت ببيند
چه رسمست اين جفا با يار کردن ... دل ياران ز خود بيزار کردن
زماني با غريبي همزبان شو ... دمي با مهرباني مهربان شو
بدين آتش دل او گرم ميکرد ... دمش ميداد و آهن نرم ميکرد
ميانشان مدتي اين ماجرا رفت ... ز هر جانب بسي چون و چرا رفت
بهر عذري که ميورد در کار ... جوابي مينهادش تازه در بار
چو بسياري از اين معني بر او خواند ... بت شکر لب از پاسخ فرو ماند
بحيلت مرغ در شست آمد آخر ... رميده باز در دست آمد آخر

بت سوسن مزاج از بد لگامي ... به آئيني که ميگويد نظامي
« بچشمي ناز بي اندازه ميکرد ... بديگر چشم عهدي تازه ميکرد»
« عتابش گرچه ميزد شيشه بر سنگ ... عقيقش نرخ مي بريد در جنگ »
ز من بشنو غنيمت دان جواني ... دوباره نيست کس را زندگي
دگر بر عاشقان خويش خواري ... مکن گر طاقت خواري نداري

چو با همراز خود همداستان شد ... زبان بگشاد و با او همزبان شد
به صد آزرم گفت اي مهربان يار ... برو آن خسته دلرا دل بدست آر
که عشقي تازه مي افروزدم دل ... بر آن بيچارگي ميسوزدم دل
از آن آتش که او را در چراغ است ... مرا هم بيشتر ز آن در دماغ است
گر او را در ربود از عشق سيلي ... مرا هم سوي آن سيل است ميلي
ور او را از غم ما خستگي هاست ... مرا هم سوي او دلبستگي هاست
دلم گر راست ميخواهي بر اوست ... که باشد کو نخواهد دوست را دوست
اگر گه گاه نازي مي نمودم ... عيارش در وفا مي آزمودم
کنون باز آمدم زان سرکشيدن ... بروي دوستان خنجر کشيدن
ز جور و بيوفائي سير گشتم ... گذشت آن وز سر آن درگذشتم
اگر در راه ما خاري رسيدش ... ز ما بر خاطر آزاري رسيدش
به هر آزردني جاني بيابد ... به هر خاري گلستاني بيابد
ز لطف من بخواهش عذر بسيار ... بزرمش بگو کاي مهربان يار
ترا گر دل به مهرم درناکست ... مرا نيز از غمت بيم هلاکست
نميپردازم از شوقت به کاري ... ندارم در جهان غير از تو ياري
به پايان آمد آن غمها که ديدي ... به گنجي کان طلب کردي رسيدي
حديث وصل ما فردا مينداز ... شبستان را ز نامحرم بپرداز
همي بنشين و ما را منتظر باش ... مهل کان راز گردد پيش کس فاش
ز بهر نام خود کوشيده بهتر ... ز هرکس راز خود پوشيده بهتر
نخفت آن شب ز بس تدبير کردن ... بر او از هر دري تقرير کردن
حکايت از من ديوانه ميگفت ... همه شب با من اين افسانه ميگفت

سحرگاهي که باد صبحگاهي ... ببرد از چهره ي گردون سياهي
شفق شنگرف بر مينا پراکند ... فلک دردانه بر دريا پراکند
ز شمرق شاه خاور تيغ برداشت ... سپاه زنگبار اقليم بگذاشت
کلاه از فرق فرقد در ربودند ... نطاق از برج جوزا برگشودند
دم جانبخش باد نوبهاري ... جهان ميکرد پر مشگ تتاري
سمن گوئي گريبان باز ميکرد ... صبا بر غنچه هردم ناز ميکرد
عذار گل به آب ژاله مي شست ... به اشک ابر روي لاله مي شست
بنفشه جعد مشکين شانه ميزد ... چکاوک نعره ي مستانه ميزد
نسيم از جيب و دامان مشکريزان ... چو مستان هردمي افتان و خيزان
گهي همراز مرزنگوش ميشد ... گهي با لاله هم آغوش مي شد
شکوفه خنده ناک از باد گل بوي ... گشاده سنبل سيراب گيسوي
خرامان در چمن سرو سرافراز ... ز مستي چشم نرگس گشته پرناز
چمن چون طوطيان پر باز کرده ... غزال از نافه مشگ انداز کرده
درفشان از کنار کوه و صحرا ... چراغ لاله چون قنديل ترسا
صبا جعد بنفشه تاب ميداد ... ز شبنم سبزه خنجر آب ميداد
عروس گل عماري ساز کرده ... ز خوبي بر رياحين ناز کرده
سمن چون شکل پروين خنده ميزد ... شکوفه بر رياحين خنده ميزد
نسيم صبحدم جان تازه ميکرد ... خرد ميديد و ايمان تازه ميکرد
رياحين از شراب حسن سرمست ... سحاب سيمگون رشاشه در دست
ز بس درها که برگلزار ميريخت ... گلاب از چهره ي گلناز ميريخت
صنوبر چون عروسان پرنيان پوش ... چمن را شاهدي چون گل در آغوش
گرفته سر بلندي پايه ي سرو ... خنک آب روان و سايه ي سرو
در اين موسم که گل دل مي ربايد ... صبا در باغ معجز مينمايد
من اندر کنج باغي باده در سر ... گرفته ساغري بر ياد دلبر
نهان در گوشه اي تنها نشسته ... ز صد جا خار غم در پا شکسته
خيالي در دلم ماوا گرفته ... وز آن سودا دلم صحرا گرفته

 

نه همدردي که دردي باز گويم ... نه همرازي که با او راز گويم
سر اندر پيش چون مستان فکنده ... چو بلبل ناله در بستان فکنده
رخم چون لاله از بس اشگ گلگون ... چو گل خونين جگر چون غنچه پرخون
به ياد روي آن سرو گلندام ... گرفته با گل و با سرو آرام
گهي بر ياد آن گل مي شدم مست ... گهي چون سرو بر سر ميزدم دست
خيالم آنکه گوئي ناگهاني ... بود کز وصل او يابم نشاني
در اين حسرت ز حد بگذشت سوزم ... در اين سودا به پايان رفت روزم
شب آمد باز دل بر غم نهادم ... زمام دل به دست غصه دادم
هميگفتم در آن شب زنده داري ... در آن بي ياري و بي غمگساري

گر آن مه را وفا بودي چه بودي ... ورش ترس از خدا بودي چه بودي
دمي خواهم که با او خوش برآيم ... اگر او را رضا بودي چه بودي
دلم را از لبش بوسيست حاجت ... گر اين حاجت روا بودي چه بودي
بتي کز وي بخود پروا ندارم ... گرش پرواي ما بودي چه بودي
اگر روزي به لطف آن پادشا را ... نظر با اين گدا بودي چه بودي
خرد گر گرد من گشتي چه گشتي ... وگر صبرم بجا بودي چه بودي
بوصلش گر عبيد بي نوا را ... سعادت رهنما بودي چه بودي


در اين انديشه شب را روز کردم ... فراوان ناله ي دلسوز کردم
چو از حد افق هنگام شبگير ... علم بفراشت خورشيد جهانگير
ز مشرق بر شفق زر مي فشاندند ... به صنعت لعل در زر مي نشاندند
چراغ طالع شب تيره مي شد ... سپاه روز بر شب چيره مي شد
در آن ساعت سخن نوعي دگر شد ... دعاي صبحگاهم کارگر شد
ز ناگه پيک دولت مي دوانيد ... به من پيغام دلبر مي رسانيد
که دل خوش دار اينک يارت آمد ... دگر آبي بروي کارت آمد
اگر چه مدتي رنجي کشيدي ... برآخر دست در گنجي کشيدي
غمي خوردي و غمخواري گرفتي ... دلي دادي و دلداري گرفتي
ز همت دانه اي در دام کردي ... بدين افسون پري را رام کردي
نشست آن مشفق ديرينه پيشم ... دواي درد و مرهم ساز ريشم
بمن پيغام دلبر باز ميگفت ... حکايت هاي غم پرداز ميگفت
زبان چون در پيام يار بگشود ... دلم خرم شد و جانم بياسود
قدح از دست در بستان فکندم ... کلاه از عيش بر ايوان فکندم
رميده بخت من سامان پذيرفت ... کهن بيماريم درمان پذيرفت
گل عيشم به باغ عمر بشکفت ... نگارم ميرسيد و بخت ميگفت:


چو زرين بال عنقاي سرافراز ... ز مشرق سوي مغرب کرد پرواز
نهان گرديد شمع گيتي افروز ... سپاه شام شد بر روز پيروز
عروس مهر رفت اندر عماري ... مقرر گشت بر شب پرده داري
هيون کوه را در سايه بستند ... ز گوهر بر فلک پيرايه بستند
فرو شد شاه خاور در سياهي ... برآمد ماه بر اورنگ شاهي
در آن گلشن که ماوا جاي من بود ... بدان صورت که رسم و راي من بود
به آئين جايگاهي ساز کردم ... بروي دوستان در باز کردم
مقامي همچو جنت جانفزائي ... چو گلزار ارم بستان سرائي
ز خاکش عنبر تر رشک برده ... ز آبش حوض کوثر غوطه خورده
نشستم گوش بر در ديده بر راه ... بيمن دولت بيدار ناگاه
خور خرم خرام و حور مهوش ... گل نازک مزاج و سرو سرکش
چو گنج از ديده ي مردم نهاني ... بدان رونق بدان آئين که داني
درآمد ناگهان سرمست و دلشاد ... نقاب از روي چون خورشيد بگشاد
مبارک ساعتي فرخنده روزي ... که باز آيد ز در مجلس فروزي
بديدم رويش و ديوانه گشتم ... بر شمع رخش پروانه گشتم
به دستي چادر از رخ باز ميکرد ... به دستي زلف مشکين ساز ميکرد
چو زد خورشيد رويش در سرا تيغ ... برون آمد گل از غنچه مه از ميغ
ز زيبائي گلش در پاي ميمرد ... صنوبر پيش قدش سجده ميبرد
کمند زلف مشکين تاب داده ... ز سنبل خرمني بر گل نهاده
لب از باد نفس افکار گشته ... خمارين نرگسش بيمار گشته
دهانش ز آب حيوان آب برده ... عقيقش رونق عناب برده
صبا زلفش پريشان کرده در راه ... گلاب انگيز گشته گوشه ي ماه
بهشت آئين شد از وي خانه ي ما ... منور گشت از او کاشانه ي ما
ز عزت بر سر و چشمش نشاندم ... زرش بر سر، سرش در پا فشاندم
ز رويش خانه بستاني دگر شد ... سراي ما گلستاني دگر شد
کسي کامي که ميجويد همه سال ... چو با دست آيدش چون باشد احوال

نشسته او و من استاده خاموش ... در او بکشاده چشم و رفته از هوش
چو بيماري که درمان باز يابد ... چو درمان مرده اي جان باز يابد
ز دل آتش فروزان پيش رويش ... چو شمع از دور سوزان پيش رويش
نظر بر شمع رخسارش نهاده ... چو شمعم آتشي بر جان فتاده
رميده صبر و دل از جاي رفته ... زبان از کار و زور از پاي رفته
چو چشم فتنه جويان رفته در خواب ... مسلط گشته بر آفاق مهتاب
نشاط انگيز بزمي ساز کرديم ... ز هر سو مطربان آواز کرديم
درآمد ساقي از در خرم و شاد ... مي آورد و صلاي عيش در داد
گرفتم از رخش فالي مبارک ... زهي وقت خوش و حال مبارک
زبانگ ني فلک را گوش بگرفت ... جهان آواز نوشا نوش بگرفت
بخار مي خرد را خانه پرداز ... بخور عود و عنبر گشته غماز
پياپي جام زرين دور ميکرد ... دو چشمش ناز و ساقي جور ميکرد
جهان بر عشرت ما رشگ ميبرد ... بر آن شب زهره شبها رشگ ميبرد
خرد را چون دماغ از مي سبک شد ... حيا را شيشه ي دعوي تنک شد
چو خلخال زرش در پا فتادم ... به عزت بوسه بر پايش نهادم
نشستم پيشش از گستاخ روئي ... شدم گستاخ در بيهوده گوئي
حديث تن بر جان عرضه کردم ... شکايتهاي هجران عرضه کردم
وز آن اندوه بي اندازه خوردن ... وز آن هرلحظه زخمي تازه خوردن
وز آن آب سرشگ و آه دلسوز ... وز آن ناليدن شبهاي بي روز
وز آن رندي وز آن بي آب و رنگي ... وز آن مستي وزان بي نام و ننگي
وز آن عجز غلام و دايه بردن ... حمايت بر در همسايه بردن
چو از حال خودش آگاه کردم ... خجل گشتم سخن کوتاه کردم
مرا چون آنچنان بي خويشتن ديد ... به چشم مرحمت در حال من ديد
پريشان گشت و با دل داوري کرد ... زبان بگشاد و مسکين پروري کرد
حکايتهاي عذرآميز ميگفت ... شکايتهاي شوق انگيز ميگفت
به هر لطفي که با اين بنده ميکرد ... تو گوئي مرده اي را زنده ميکرد
چو خوش باشد سخن با يار گفتن ... غم ديرينه با غمخوار گفتن
مرا چون وصل او اميدگاهي ... شبي چون سالي و روزي چو ماهي

چه خوش سالي چه خوش ماهيکه آن بود ... چه خوش وقتي چه خوش حاليکه آن بود
جواني بود و عيش و شادماني ... خوشا آن دولت و آن کامراني
که يابد آنچنان دوران ديگر ... که بيند مثل آن دوران، ديگر
خوشا آندور و آن تيمار و آن سوز ... خوشا آن موسم و آنوقت و آنروز
گرفتم دولتم دمساز گردد ... کجا روز جواني باز گردد
اگر روزي نشاط و ناز بينم ... شب قدري چنان کي باز بينم
همه شب تا سحر مي نوش ميکرد ... مرا از شوق خود مدهوش ميکرد
سحرگاهي صبوحي کرد برخاست ... به زيبا روي خود گلشن بياراست
چمن از مقدمش در شادي آمد ... ز قدش سرو در آزادي آمد
چمان چون شاخ ريحان ميخراميد ... چو گل بر طرف بستان ميخراميد
گل از شوق رخ رعناش ميمرد ... صنوبر پيش سر تا پاش ميمرد
ز لعلش تنگ مانده غنچه را دل ... ز قدش سرو بن را پاي درگل
صبا هرگه که رخسارش بديدي ... بخواندي آيتي بروي دميدي
چو بگذشتي چنان بالا بلندي ... فشاندي لاله بر آتش سپندي
چو گل پيش خودش ميديد در خود ... به صد افسوس ميخنديد بر خود
نظر چون بر رخ زيباش ميکرد ... به دامان زر نثار پاش ميکرد
شقايق جامه بر تن چاک ميزد ... ز شوق او کله بر خاک ميزد
صنوبر بنده ي بالاش مي شد ... بساط سبزه خاک پاش مي شد
بدين رونق چو گامي چند پيمود ... نشاط افزود و عزم باده فرمود
کنار آب ديد و سايه ي سرو ... دمي از لطف شد همسايه ي سرو
بهر دم کز شراب ناب ميزد ... رخش رنگي دگر بر آب ميزد
چنين زيبا نگاري دل ستاني ... به رعنائي و خوبي داستاني
گهي بر ياد گل مي نوش ميکرد ... گهي آواز بلبل گوش ميکرد
نسيم نوبهار و نکهت گل ... نواي قمري و گلبانگ بلبل
دل غنچه چو طبع تنگدستان ... شده نرگس چو چشم نيم مستان
چکاوک بيقراري پيشه کرده ... چو من فرياد و زاري پيشه کرده
چو گبران لاله در آتش فشاني ... مقرر بر عنادل زنده خواني
بريد سبز پوشان گشته بلبل ... ز جوش گل خروشان گشته بلبل
ز هر مستي سرود آغاز کرده ... بهر برگي نوائي ساز کرده

دمادم ناله ي دلسوز ميکرد ... نوا در پرده ي نوروز ميکرد
به آواز بلند از شاخ شمشاد ... سحرگاه اين ندا در باغ دردار
بياور ساقيا مي در ده امروز ... که بختم فرخ است و روز پيروز
از اين خوشتر سر و کاري که دارد ... چنين باغي چنين ياري که دارد
زهي موسم زهي جنت زهي حور ... از اين مجلس خدايا چشم بد دور
بده ساغر که ياران مي پرستند ... ز بوي جرعه گلها نيم مستند
مباش ار عاقلي يک لحظه هشيار ... که هشياري فلاکت آورد بار
مخور غم تا به شادي ميتوان خورد ... غم دور فلک تا کي توان خورد
غم بيهوده پاياني ندارد ... بغير از باده درماني ندارد
در اين ده روز عمر سست بنياد ... مياور تا توان جز خرمي ياد


چنين زيبا نگاري دلستاني ... به رعنائي و خوبي داستاني
چنان بر عاشق خود مهربان بود ... که گوئي عاشق جان و جهان بود
نبودي با منش جز مهرباني ... نديديم جز از او شيرين زباني
مدامم خرمي دمساز بودي ... به رويش چشم جانم باز بودي
به دل گفتم که اي مدهوش بيمار ... غمش را در ميان جان نگهدار
کزين خوشتر کسي دلبر نيابد ... به خوبي کس از اين بهتر نيابد
بهم خوش بود ما را روزگاري ... به وصلش داشتم خوش کار و باري
سعادت يار و بختم همنشين بود ... زمان در حکم و اقبالم قرين بود
ز طالع خرم و دلشاد بودم ... ز بند هر غمي آزاد بودم
جهان محکوم و دولت ياورم بود ... فلک مامور و اختر چاکرم بود
کنون زان عيش جز خون در دلم نيست ... در آن شادي بجز غم حاصلم نيست
تني خسته دلي غمناک دارم ... به دستي باد و دستي خاک دارم


دلا تا چند از اين صورت پرستي ... قدم بر فرق هستي زن که رستي
غم هر بوده و نابوده تا چند ... حکايت گفتن بيهوده تا چند
چو رندان خيز و چابک دستيي کن ... ز جام نيستي سر مستيي کن
رها کن عقل و رو ديوانه ميگرد ... چو مستان بر در ميخانه ميگرد
که از ميخانه يابي روشنائي ... کني با پاکبازان آشنائي
دم از غم زن اگر شاديت بايد ... خرابي جو گر آباديت بايد
مزن چون نار در خون جگر جوش ... بهي خواهي چو به پشمينه ميپوش
وگر خواهي ز محنت رستگاري ... بکمتر زان قناعت کن که داري
سرير سلطنت بي داوري نيست ... غم صاحب کلاهي سرسري نيست
برو چشم هوس را ميل درکش ... پس آنگه خرقه را در نيل درکش
طمع گستاخ شد بانگي بر او زن ... هوس را نيز سنگي در سبو زن
از آن ترسم که چون ميبايدت مرد ... تو آري گرد و ديگر کس کند خورد
اگر روحت ز آلايش سليم است ... رسيدن در صراط المستقيم است
وگر در چاه نفس افتي به خواري ... تو معذوري که بينائي نداري
در اين منزل که هم راهست و هم چاه ... علايق هر يکي غولي است بگريز
چو مردان باره ي دولت برانگيز ... به افسون خواندن از اين غول بگريز
چو طاووس سرابستان جاني ... چو باز آشيان لامکاني
از اين بيغوله ي غولان چه خواهي ... نه جغدي خانه در ويران چه خواهي
در اين کشتي که نامش زندگانيست ... نفس را پيشه در وي بادبانيست
نشايد خفت فارغ در شکر خواب ... فتاده کشتي از ساحل به گرداب
در اين گرداب نتوان آرميدن ... ببايد رخت بر هامون کشيدن
از اين دريا مشو يک لحظه ايمن ... منت خود اين همي گويم وليکن
بدين ملاحي و اين ناخدائي ... از اين گرداب کي خواهي رهائي
به بادي بشکند بازار دنيا ... به کاري مي نيايد کار دنيا
نه جاي تست زين دل گوشه بردار ... رهت پيشست رو ره توشه بردار

ترا جاي دگر آرامگاهي است ... وز اين سازنده تر آب و گياهي است
در آنجا بينوايانرا بود کار ... در آن کشور گدايانرا بود کار
در او درمان فروشان درد خواهند ... تني باريک و روئي زرد خواهند
ندارد سرکشي آنجا روائي ... به کاري نايد آنجا پادشائي
بر اين عرصه مشو کژرو چو فرزين ... دغا باز است گردون مهره برچين
اداي بد مکن با قول کج بار ... که آرد بدادائي مفلسي بار
اگر خوش عيشي و گر مستمندي ... در اين ده روزه کاينجا پاي بندي
چو عنقا گوشه ي عزلت نگهدار ... مرو بر سفره ي مردم مگس وار
تردد در ميان خلق کم کن ... چو مردان روي بر ديوار غم کن
نمي بيني کمان چون گوشه گير است ... بر او آوازه ي زه ناگزير است
مجرد باش و بر ريش جهان خند ... ز مردم بگسل و بر مردمان خند
مکن زن هر زمان جنگي ميندوز ... ز بهر شهوتي ننگي ميندوز
که از بي غيرتي به پارسائي ... بديوثي نيرزد کدخدائي
علائق بر سر خاکت نشاند ... مجرد شو که تجريدت رهاند
غنيمت مرد را بي آب و رنگي است ... خوشي در عالم بي نام و ننگي است
خراب آباد دنيا غم نيرزد ... همه سورش بيک ماتم نيرزد
در اين صحراي بي پايان چه پوئي ... غنيمت زين ره ويران چه جوئي
از اين منزل که ما در پيش داريم ... دلي خسته رواني ريش داريم
بياباني است کو سامان ندارد ... رهي دارد که آن پايان ندارد
بدين ره رفتنت کاري است مشکل ... نه مقصودت نه مقصد هست حاصل
در اين ويرانه گر صد گنج داري ... وزين کاشانه گر صد رنج داري
گرت کيخسرو جمشيد نامست ... ورت خلق جهان يکسر غلامست
به وقت کوچ همراهي نيابي ... ز کوهي پره ي کاهي نيابي
چه خوش ميگويد اين معني نظامي ... به رغبت بشنو اي جان گرامي
« که مال و ملک و فرزند و زن و زور ... همه هستند با تو تا لب گور »
» روند اين همرهان چالاک با تو ... نيايد هيچکس در خاک با تو »
کجا آن کو از اين ماتم نگريد ... کدامين سنگدل زين غم نگريد

 

ديوان اشعار عبيد زاكاني 3

صفحه اول

ديوان اشعار عبيد زاكاني 3

خداي تا خم اين برکشيده ايوان کرد ... در او نشيمن ناهيد تير و کيوان کرد
به دست قدرت چوگان حکم و گوي سپهر ... ميان عرصه ي ميدان صنع گردان کرد
نشاند شعله ي خورشيد در خزانه ي شب ... چراغ ماه ز قنديل مهر تابان کرد
به دار شش جهت انداخت مهره ي ايام ... محل ناميه در چار طاق ارکان کرد
ارادتش به عطا جسم را روان بخشيد ... مشيتش به کرم خاکرا سخندان کرد
ز بهر کوکبه ي حادثات تقديرش ... هزار شعبه در کائنات پنهان کرد
ز بامداد ازل تا به انقراض ابد ... زمام ملک به فرمان شاه ايران کرد
جهانگشاي جوانبخت شيخ ابواسحاق ... که آسمان لقبش پادشاه و سلطان کرد
قضا شکوه قدرقدرتي که فرمانش ... به هرچه رفت قضا امتحان فرمان کرد
خجسته قبه ي قدرش به زير سايه ي جود ... حمايت مه تابان و مهر رخشان کرد
به هيچ دور چنين تاج بخش چشم فلک ... نديد اگرچه بسي گرد خاک دوران کرد
حريم دايره ي امن شد چو صيد حرم ... هرآنکه عزم در خسرو جهانبان کرد
کفش چوکار جهانرا حوالت بد و نيک ... به تيغ تيز رو و کلک عنبرافشان کرد
هرآن قضيه که مشکل نمود سهل آمد ... هر آنحديث که دشوار بود آسان کرد
ز عدل شاه سر خود چو مار کوفته يافت ... کسيکه خانه ي موري به ظلم ويران کرد
حديث خسرو پرويز آن مثل دارد ... که ديو را هوس منصب سليمان کرد
تو عين معجز سلطان نگر که با سلطان ... هرآنکه دعوي عصيان و قصد کفران کرد
هنوز پاي نياورده در رکاب غرور ... عنان زنان به جهنم رکاب رنجان کرد
جهان پناها اقبال تا به روز شمار ... چو بندگان تو با حضرت تو پيمان کرد
از آنزمانکه کمان تو کرد پشتي عدل ... ستم چويا و گيان روي در بيابان کرد
چو قهر و لطف تو در کاينات کرد اثر ... در آن زمان که جهان را خداي بنيان کرد

قضا ز شعله ي آن آتش جهنم ساخت ... قدر ز قطره ي اين عين آب حيوان کرد
به عهد عدل تو در پيچ و تاب ماند کسي ... که همچو زلف بتان خاطري پريشان کرد
بلند نام تو هرجا که رفت تحسين يافت ... کريم نفس تو با هرکه هست احسان کرد
جهان به کام تو و دوستان جاه تو باد ... که دشمنان ترا تير چرخ قربان کرد
بقاي عمر تو چندانکه تا به روز شمار ... حساب صد يک آنرا شمار نتوان کرد

ترکم چو قصد خون دل عاشقان کند ... ز ابرو و غمزه دست به تير و کمان کند
آرام جان به نرگس ساحر ز ما برد ... تاراج دل به طره ي عنبر فشان کند
چون با کمر به راز درآيد ميان او ... جاسوس وار باز سري در ميان کند
گه بر گل از بنفشه خطي دلربا کشد ... گه لاله زار سنبل تر سايه بان کند
سرمست اگر به باغ رود عکس عارضش ... خون در کنار تازه گل و ارغوان کند
از شرم او چه جلوه کند در کنار جوي ... سرو از چمن برآيد و گل رخ نهان کند
سوسن چو بگذرد متمايل به صد زبان ... افسوس بر شمايل سرو روان کند
حال دلم ز زلف پريشان او بپرس ... تا مو به مو بگويد و يک يک بيان کند
از چشم او فسانه ي رنجوريم شنو ... تا او به شرح وصف من ناتوان کند
هم دردمند عشق که سوداي او پزد ... سودش به دست باشد اگر سر زيان کند
در کوي عشق مدعيش نام کرده اند ... آنرا که نام سر برد و فکر جان کند
دارم اميد آنکه به اقبال پادشاه ... روزي به وصل خويشتنم ميهمان کند
سلطان اويس آنکه فلک هر دمش خطاب ... شاه جهان و خسرو گيتي ستان کند
شاهي که بهر کسب سعادت هماي فتح ... در زير سايه ي علمش آشيان کند
گرد سمند سرکش او را سپهر پير ... از روي فخر تاج سر فرقدان کند
بيدانشي بود که کسي با وجود او ... بنشيند و حکايت نوشيروان کند
اي خسروي که روز نبرد از نهيب تو ... کوه از فزع بنالد و دريا فغان کند
آه از دميکه گرز و کمان تو با عدو ... اين چين در ابرو آورد آن سرگران کند
کيوان که گوتوال سپهرت هر شبي ... بر درگه تو بندگي پاسبان کند
شهرت به سعد اکبر از آن يافت مشتري ... کو روز و شب دعاي تو ورد زبان کند
بهرام از براي سپاه تو دائما ... ترتيب تيغ و جوشن و بر گستوان کند
خورشيد نوربخش جهانگير شد از آنک ... هر بامداد سجده ي آن آستان کند

در بزم تو که مجمع شاهان عالمست ... ناهيد دستياري خنياگران کند
منظور خلق دوش از آن شد هلال عيد ... کو بر فلک ز نعل سمندت نشان کند
جود تو نام هر که به خاطر در آورد ... رزق هزار ساله ي او را ضمان کند
طبع عبيد را که چو گنجيست شايگان ... معذور دار قافيه گر شايگان کند
بادا قران فتح و ظفر بر جناب تو ... تا مهر نوربخش به اختر قران کند
چندانت عمر باد که چرخ عطيه بخش ... صد بار پير گردي و بازت جوان کند


جهان خوشست و چمن خرمست و بلبل شاد ... ببار باده ي گلرنگ هرچه بادا باد
به شش جهت چو از اين هفت چرخ بوقلمون ... از آنچه هست مقدر نه کم شود نه زياد
به ناي و ني نفسي وقت خويشتن خوش دار ... چو ناي و ني چه دهي عمر خويشتن بر باد
بگير دست بتي وز زمانه دست بدار ... غلام سرو قدي باش و از جهان آزاد
زمين که بود زتاثير زمهرير خراب ... ز يمن مقدم نوروز مي شود آباد
به شاهدان چمن صد هزار لخلخه حور ... به دست پيک نسيم بهار بفرستاد
چو نقشبند رياحين قباي غنچه ببست ... صبا به لطف سر نافه ي ختن بگشاد
ميان سبزه و گل رقص ميکند لاله ... به پيش آب روان جلوه ميکند شمشاد
درم فشاني بر فرق سبزه ها کاريست ... که باز لطف نسيم بهار را افتاد
ز رنگ و بوي چمن جنتيست پنداري ... که هست درگه اعلاي شاه شاه نژاد
جهانگشاي جوانبخت شيخ ابواسحاق ... که چرخ پير جواني چو او ندارد ياد
کمينه بنده ي او صد چو رستم دستان ... کهينه چاکر او صد چو کيقباد و قباد
مهابتيست سر تيغ آبدارش را ... که از صلابت او آب ميشود فولاد
خدايگانا تا روز حشر لطف خداي ... زمام دولت و حکمت به دست حکم تو داد
چو شمع هر که کند سرکشي در اين حضرت ... عجب مدار گرش آتش اوفتد به نهاد
سمند باد مسير تو، با صبا هم تک ... سنان صاعقه بار تو با قدر همزاد
هميشه شير فلک آرزوي آن دارد ... که با سگان درت دوستي کند بنياد
به روز معرکه صد خصم را به هم بر دوخت ... هر آن خدنگ که از بازوي تو يافت گشاد
مراد خلق ز جود تو ميشود حاصل ... ز روي لطف مراد دلت خدا بدهاد

بنوش باده که فصل بهار مييد ... نويد خرمي از روزگار مييد
ز ابر قطره ي آب حيات ميبارد ... ز باد نفخه ي مشک تتار مييد
براي رونق بزم معاشران لاله ... گرفته جام مي خوشگوار مييد
ميان باغ به صد لب شکوفه ميخندد ... که سبزه ميدمد و گل به بار مييد
دماغ شيفتگان را به جوش ميرد ... خروش مرغ که از مرغزار مييد
هزار پيرهن از شوق ميکند پاره ... به گوش غنچه چو بانک هزار مييد
به باغ گربه بر اطراف شاخ پنداري ... گشاده پنجه باري شکار مييد
به هر کجا که رود مرده زنده گرداند ... نسيم کز طرف جويبار مييد
کنون چو غنچه و گل هرکجا که زنده دليست ... به زير سايه ي بيد و چنار مييد
کنار آب و کنار بتان غنيمت دان ... کنون که موسم بوس و کنار مييد
غلام دولت آنم که مست سوي چمن ... گرفته دست بتي چون نگار مييد
به باغ جلوه کنان گل نهاده زر بر کف ... به بزم شاه جهان با نثار مييد
جمال دنيي ودين کافتاب هر روزه ... به سوي درگه او بنده وار مييد
خدايگان سلاطين که دولت او را ... مدد ز حضرت پروردگار مييد
شهيکه مژده ي اقبال و کامراني او ... ز اوج طارم نيلي حصار مييد
فلک خزاين جنات آستانه ي تو ... کجا سپهر برين در شمار مييد
به روز معرکه خورشيد تيغ زن هر دم ... ز زخم تيغ تو در زينهار مييد
ز باد نيزه ي آتش نهيب چون آبت ... عدوي سوخته دل خاکسار مييد
به هر طرف که رود رايت تو نصرت و فتح ... پذيره اش ز يمين و يسار مييد
خجسته سايه ي چتر جهانگشاي ترا ... ز همنشيني خورشيد عار مييد
به بندگي تو هر کو نگه کند ننگش ... ز نام رستم و اسفنديار مييد
ز گفته هاي کسان عرض ميکنم بيتي ... که عرض کردنش اينجا به کار مي آيد
ز عمر برخور و دل را نويد شادي ده ... که بوي دولتت از روزگار مييد

هزار سال بمان کامران که دولت تو ... بدانچه راي کني کامکار مييد

خوش آن نسيم که بوئي ز زلف يار آرد ... به عاشقي خبر يار غمگسار آورد
به سوي بلبل بيدل برد بشارت گل ... به باغ مژده ي ايام نوبهار آرد
خوشا کسي که سلامي بدان ديار برد ... وز آن ديار پيامي بدين ديار آرد
اگر نه پيک نسيم بهار رنجه شود ... عنايتي به سر عاشقان زار آرد
که حال من به سر کوي يار عرضه کند ... که يادش از من مهجور دلفکار آرد
به اختيار نکردم جدائي از بر يار ... بلا که بر سر خاطر به اختيار آرد
غريب شهر کسانم که در شمار آيم ... غريب بي سر و پا را که در شمار آرد
عبيد را به از آن نيست در چنين سختي ... که روي عجز به درگاه کردگار آرد
مگر که بخت بلندش ز خواب برخيزد ... تهوري کند و دولتي به کار آرد
که آن غريب پريشان خسته کشتي عمر ... ز موج لجه ي ايام برکنار آرد
چو بخت دولت اقبال و فتح و نصرت روي ... به سوي بارگه شاه کامکار آرد
جمال دنيي ودين خسرويکه روز نبرد ... به زخم تير فلک را به زينهار آرد
ز ترس کوه بلرزد کمر بيندازد ... سموم قهرش اگر رو به کوهسار آرد
به گاه لطف دم خلق عنبر افشانش ... شکست در نفس آهوي تتار آرد
جهان پناها آني که گرد موکب تو ... براي چرخ نهم تاج افتخار آرد
هماي چتر تو چون سايه بر جهان افکند ... قضا ز فتح و ظفر بر سرش نثار آرد
هر آرزو که ز بخت امتحان کني در حال ... به پيش رفت تو بي دفع و انتظار آرد
ز جور چرخ جفا پيشه در امان باشد ... عنايت تو کسي را که در حصار آرد
حسود جاه ترا تخت و تاج بايد ليک ... زمانه از پي او ريسمان و دار آرد
عدو نشاند نهالي و بهر کشتن او ... کمان ونيزه و شمشير و تيربار آرد
خجسته کلک تو دايم ز بحر جود و کرم ... براي گوش امل در شاهوار آرد
همه ثناي تو گويند هر زمان کامروز ... متاع شعر به بازار روزگار آرد

دعا به پيش تو آرم که هرکسي تحفه ... به قدر طاقت و امکان و اقتدار آرد
تو پايدار بمان تا ابد که بخت ترا ... زمانه مژده ي اقبال پايدار آرد

نسيم باد سحر عزم بوستان دارد ... دميد و بازدمش کيمياي جان دارد
رسيد مژده که سلطان گل به طالع سعد ... عزيمت چمن و راي گلستان دارد
به ناز تکيه زده بر کنار آب روان ... ز بيد مروحه وز سرو سايبان دارد
سمن فسانه ز رخسار حور ميگويد ... چمن طراوت نزهتگه جنان دارد
نميرود همه شب چشم نرگس اندر خواب ... ز بسکه بلبل شوريده دل فغان دارد
هنوز لاله ي نورسته ناشگفته تمام ... چه موجبست که با سبزه سرگران دارد
فروغ روي بتم در قدح بدان ماند ... که آب آيد و در روي ارغوان دارد
ز عکس چهره ي او لاله را به خون جگر ... حکايتي است که با غنچه در ميان دارد
به سرو نسبت آزادي و سرافرازي ... از آن کنند که آيين راستان دارد
زبان درازي از آن در چمن کند سوسن ... که حرز مدح شهنشاه بر زبان دارد
سحاب جود مگر از عطاي شاه آموخت ... که طبع فايض ودست گهر فشان دارد
جلال دنيي و دين خسروي که روز نبرد ... ظفر ملازم و اقبال همعنان دارد
شهي که کسوت جاه و منال دولت او ... طراز سرمد و ترفيع جاودان دارد
بلند مرتبه دريا دلي که پايه ي قدر ... بسي رفيع تر از فرق فرقدان دارد
به پيش بخشش او يک زمان وفا نکند ... هر آن متاع که گنجور بحر و کان دارد
جهان پناه که خورشيد پادشاهي چرخ ... ز خاکبوسي اين فرخ آستان دارد
هماي دولت آنروز شد همايونفال ... که زير سايه ي چتر تو آشيان دارد
سري که سر کشيي با تو آشکارا کرد ... دليکه دشمني با تو در ميان دارد
قضا به قصد سرش تيغ ميکشد ز نيام ... قدر به کشتن او تير در کمان دارد
گرفتم آنکه ز شاهان روزگار کسي ... سپاه بيعدد و ملک بيکران دارد
چنين هنر که تو داري کراست در عالم ... چنين پدر که تو داري که در جهان دارد
عبيد را که مر بي عنايت تو بود ... اميدها که بدين دولت جوان دارد

ز همت تو به پيرانه سر بيابد زود ... چه غم زنائبه ي دور آسمان دارد
اگر چه قافيه شد شايگان چه باک او را ... که از معاني صد گنج شايگان دارد
اميدوار چنانم به فضل حق که ترا ... هميشه شاه و سرافراز بي گمان دارد
خجسته ذات شريف ترا که باقي باد ... ز شر حادثه ي چرخ در امان دارد

باز گل جلوه کنان روي به صحرا دارد ... نوجوان است سر عيش و تماشا دارد
خار در پهلو و پا در گل و خوش ميخندد ... لطف بين کين گل نورسته ي رعنا دارد
آب هر لحظه چو داود زره ميسازد ... باد خاصيت انفاس مسيحا دارد
لاله بر طرف چمن رقص کنان پنداري ... نو عروسيست که پيراهن والا دارد
قصه ي سرو دراز است نميشايد گفت ... کان حديثيست که آن سر به ثريا دارد
اينچنين زار که بلبل به چمن مي نالد ... نسبتي با من دلداده ي شيدا دارد
بوستان را همه اسباب مهياست ولي ... خرم آن کو همه اسباب مهيا دارد
نقد امروز غنيمت شمر از دست مده ... کور بختست که انديشه ي فردا دارد
بت من جلوه کنان گر به چمن درگذرد ... با رخش سوي گل و لاله که پروا دارد
آن چه حسن است که آن شکل و شمايل را هست ... وان چه لطفست که آن قامت و بالا دارد
گفتمش زلف تو دارد دل من از سرطنز ... گفت کين بي سر و پا بين که چه سودا دارد
قطره ي اشگ من خسته جگر در غم او ... هست خوني که تعلق به سويدا دارد
عالمي بنده ي اوگشته واو از سر صدق ... هوس بندگي صاحب دانا دارد
رکن دين خواجه ي مه چاکر خورشيد غلام ... که دل و مرتبه ي حاتم و دارا دارد
در جهان همسر و همتاش نه بودست و نه هست ... به خدائي که نه انباز و نه همتا دارد
دشمن از برق سنانش بگدازد ور خود ... تن ز پولاد و دل از صخره ي صما دارد
صاحبا شاهد شد سرمه ي چشم افلاک ... خاک پاي تو که در ديده ي ما جا دارد
خرد پير ترا دولت برنا يار است ... خنک اين پير که آن دولت برنا دارد
دست درياش گهر بخش تو هنگام عطا ... همچو ابريست که خاصيت دريا دارد
پيش راي تو کجا لاف ضيا بايد زد ... کيست خورشيد که اين زهره و يارا دارد
حلقه ي چاکري تست که دارد مه نو ... کمر بندگي تست که جوزا دارد

راستي خواجه در اين عهد ترا شايد گفت ... که زجودت همه کس عيش مهنا دارد
گه گهي تربيتي از سر اشفاق و کرم ... بنده از خدمت مخدوم تمني دارد
مي نواز از سر انعام دعاگويان را ... که دعاهاي به اخلاص اثرها دارد
تا ابد در دو جهان نام نکو کسب کند ... هر مربي که چو من بنده مربي دارد
دايما کامروا باش و به شادي گذران ... که جهاني به جناب تو تولي دارد


هميشه تا سپر مهر زرفشان باشد ... غلام سايه ي چتر خدايگان باشد
جهانگشاي جوانبخت شيخ ابواسحاق ... که پادشاه جهانست تا جهان باشد
سزد که سر به فلک در نياورد ز علو ... کسي که بنده ي اين شاه کامران باشد
خدايگانا گردون پير ميخواهد ... که در حمايت آن دولت جوان باشد
کمينه بنده اي از چاکران اين درگاه ... هزار چون جم و دارا و اردوان باشد
ز بهر سائل و زاير خجسته خامه ي تو ... گره گشاي در گنج شايگان باشد
براق سير سمند جهان بورت را ... ظفر ملازم و اقبال همعنان باشد
گه نبرد ز دشمن کشان به لشگرگاه ... کسي که پشت نمايد مگر گمان باشد
به زخم گرز گران خورد کن سر اعدا ... چنانکه عادت شاهان خرده دان باشد
چو زلف و چشم بتان هرکه فتنه انگيزد ... ز عدل شاه پريشان و ناتوان باشد
به روز رزم ببين پهلواني خسرو ... که پادشاه کم افتد که پهلوان باشد
فداي خاک در کبريات خواهد بود ... عبيد را نه يکي گر هزار جان باشد
بقاي عمر تو بادا که خوشتر از همه چيز ... بقاي سرمد و اقبال جاودان باشد


تا زمان برقرار خواهد بود ... تا زمين پايدار خواهد بود
پادشاه جهان ابواسحاق ... در جهان کامکار خواهد بود
سپهت را هميشه نصرت و فتح ... بر يمين و يسار خواهد بود
هر اميدي که داري از يزدان ... ده صد و صد هزار خواهد بود
هرکجا کارزار خواهي کرد ... خصم را کار، زار خواهد بود
کمر بندگيت هر که نبست ... بسته ي روزگار خواهد بود
در همه کار اجتهاد از تو ... نصرت از کردگار خواهد بود
در چنين دولت ار بود غماز ... نافه هاي تتار خواهد بود
در چنين عهد عدل آشفته ... سر زلفين يار خواهد بود
گه گهي ناتواني ار افتد ... هم نسيم بهار خواهد بود
اين دليري ز حد گذشت اکنون ... به دعا اختصار خواهد بود
ملکت بر فلک دعاگو باد ... تا فلک را مدار خواهد بود

گيتي ز يمن عاطفت شاه کامکار ... خورشيد عدل گستر و جمشيد روزگار
سلطان چار رکن و سليمان شش جهت ... داراي هفت کشور و معمار نه حصار
گفت آنچنانکه باز برو رشک ميبرند ... جنات عدن هر نفسي صد هزار بار
اجرام شد موافق و افلاک مهربان ... اقبال شد مساعد و ايام سازگار
هر ظلم از جهان چو کمان گشت گوشه گير ... هم جور گشت گوشه نشين همچو گوشوار
از جور چرخ نيست کنون بر تني ستم ... وز ظلم خاک نيست کنون بر دلي غبار
رفت آنکه قصد خون گوزنان کند پلنگ ... با شير در نشيمن گوران کند قرار
پنهان شدند در عدم آباد جور و ظلم ... تا عدل پادشاه جهان گشت آشکار
سلطان اويس شاه جهاندار تاج بخش ... آن نامدار جد و پدر شاه و شهريار
شاهيکه عکس قبه ي چتر مبارکش ... از ماه ننگ دارد و از آفتاب عار
رستم دليکه بازو و تيغش خبر دهند ... هنگام کين ز حيدر کرار و ذوالفقار
آفاق را که غرقه ي طوفان فتنه بود ... از موج خيز حادثه افکند برکنار
تيغش چه معجزيست که از تاب زخم او ... کوه از فزع بنالد و دريا ز اضطرار
کلکش چه مسرعيست که هردم هزار بار ... از زنگ سوي چين رود از چين به زنگبار
تقدير صائبش چو قدر گشته کامران ... فرمان نافذش چو قضا گشته کامکار
اي خسرويکه حاصل دريا و نقد کان ... در چشم همت تو ندارند اعتبار
نقاش صنع اطلس نه توي چرخ را ... از بهر بارگاه تو کر دست زرنگار
اقبال بنده ايست وفادار بر درت ... در حضرت تو مانده ز اجداد يادگار
دولت مساعديست که او را به صدق دل ... با بخت کامکار تو عهديست استوار
کوه بلند مرتبه کز حلم دم زند ... بحر گشاده دل که دهد در شاهوار
تر دامنيست پيش وفاي تو سر سبرک ... شوريده ايست پيش سخاي تو شرمسار
مقصود کاينات وجود شريف تست ... اي کاينات را بوجود تو افتخار

روزيکه از خروش دليران رزمگاه ... دريا به جوش آيد و گردون به زينهار
سرهاي سرکشان شود آن روز پايمال ... تنهاي پردلان، شود آن روز خاکسار
از رعد کوس در سر گردون فتد طنين ... وز برق تيغ بر دل شيران فتد شرار
پيکان آب داده کند رخنه در زره ... نوک سنان نيزه ز جوشن کند گذار
سرها بسان ژاله فرو ريزد از هوا ... خونها بسان سيل درآيد ز کوهسار
روزي چنين که کوه درآيد به اضطراب ... از زخم تير و هيبت شمشير آبدار
گرد از يلان برآرد و افغان ز پردلان ... بازوي کامکار تو در قلب کارزار
تيغت ز خون پيکر گردان در آنزمان ... از کشته پشته سازد و از پشته لاله زار
شاها عبيد آنکه ز جان مدح خوان تست ... هر چند قائلست به تقصير به يشمار
دارد بسي اميد به عالي جناب تو ... اي هر که در جهان به جنابت اميدوار
تا آب درگذر بود و باد در مسير ... تا کوه راسکون بود و خاک را قرار
وين جرم نوربخش که خورشيد نام اوست ... چندانکه گرد مرکز خاکي کند گذار
بادا هميشه جاه و جلال تو بر مزيد ... بادا مدام دولت و عمر تو پايدار
پيوسته باد راي ترا يمن بر يمين ... هواره باد عزم ترا يسر بر يسار

زان مي چون لعل ناب کز مدد او مدام ... عيش بود بر دوام عمر بود خوشگوار
روح فزائي که او طبع کند شادمان ... آب حياتي کز و مست شود هوشيار
همدم برنا و پير مونس شاه و گدا ... بر همه کس مهربان با همه کس سازگار
شيفته را دلپذير دلشده را ناگزير ... سوخته را دستگير غمزده را غمگسار
هاضمه را سودمند فاکره را نقش بند ... باصره را نوربخش سامعه را گوشوار
موسم آن ميرسد باز که در باغ و راغ ... لاله برويد ز خاک گل بدر آيد ز خار
باد صبا ميکشد رخت رياحين به باغ ... دست هوا ميکند مشگ تتاري نثار
لاله ي خوش جلوه را عنبرتر در ميان ... غنچه ي خوش خنده را خرمن گل در کنار
ماشطه ي نوبهار باز چه خوش در گرفت ... پاي چمن در حنا دست سمن در نگار
نرگس مخمور را رعشه بر اعضا فتد ... بس که به وقت سحر آب خورد در خمار
وه که چه زيبا بود بر لب آب روان ... عکس گل و ارغوان سايه ي بيد و چنار
ظالم نفس خود است هرکه در اين روزگار ... انده پيمان خورد مي نخورد آشکار
حاصل عمري نيافت ممسک دنياپرست ... لذت عيشي نديد زاهد پرهيزکار
يارب اگر ميدهي ناز و نعيمي به ما ... عمر به آخر رسيد تا کي از اين انتظار
در پي اميد بود چند توان داشتن ... بر سر راه اميد ديده ي اميدوار
فرصت عيشي بده تا بستانيم داد ... از رخ رنگين گل وز لب شيرين يار
بزم صبوحي خوشست خاصه در ايام گل ... عيش جواني خوشست خاصه در اين روزگار
کز اثر عدل شاه بار دگر شد پديد ... حال زمان را نظام کار جهانرا قرار
خسرو فيروز بخت شاه اويس آنکه هست ... مظهر لطف خدا سايه ي پروردگار
چاکر درگاه او ماه سپهر آشيان ... بنده ي فرمان او خسرو نيلي حصار
همچو روان ناگزير همچو خرد کامبخش ... همچو قضا کامران همچو قدر کامکار

عالميان را بدو تا به قيامت اميد ... آدميان را بدو تا به ابد افتخار
از هنرش گاه رزم وز کرمش روز بزم ... رستم دستان خجل حاتم طي شرمسار
تاج دل افروز او داده ز کسري نشان ... تخت همايون او مانده زجم يادگار
روز نبرد آنزمان کز سم اسبان شود ... پشت زمين پر هلال روي فلک پرغبار
حمله ي شير افکنان کوه درآرد ز جاي ... وز مدد جوي خون جوش برآرد به خار
از فزع رعد کوس کوه شود پرغرور ... وز اثر برق تيغ دشت شود پرشرار
پشت دليران شود چون قد چوگان به خم ... کله ي گردان شود گوي صفت خاکسار
در صف جنگ آنزمان افکند از گرد راه ... تيغ جهانگير شاه زلزله بر کوهسار
سجده برد پيش او چون بکشد تيغ کين ... رستم توران گشاي قارن خنجر گذار
از سر پيکان او مهر شود مضطرب ... وز دم شمشير او چرخ کند زينهار
يارب تا ممکنست دور زمانرا بقا ... جرم زمين را سکون دور فلک را مدار
باد ز اقبال او پايه ي دانش بلند ... باد ز پشتي او بازوي دين استوار
نعمت او بي زوال معدلتش بر مزيد ... مملکتش بر دوام سلطنتش پايدار
باز به صحرا رسيد کوکبه ي نوبهار ... ساقي گلرخ بيا باده ي گلگون بيار

صبحدم کز حد خاور خسرو نيلي حصار ... لشگر رومي روان ميکرد سوي زنگبار
سايبان قيري شب ميدريد از يکدگر ... ميشد از اطراف خاور رايت روز آشکار
پيکر رعناي زرين بال سيمين آشيان ... صحن صحرا سيمگون ميکرد و زرين کوهسار
همچو غواصان در اين درياي موج سيمگون ... غوصه ميزد نور مي انداخت گرد هر کنار
من مجرد از خلايق معتکف در گوشه اي ... کرده از روي فراغت کنج عزلت اختيار
غرفه ي درياي حيرت مانده در گرداب فکر ... بر تماثيل فلک بگشوده چشم اعتبار
آستين افشانده بر کار جهان از روي صدق ... کرده بر ورد دعاي شاه عالم اختصار
زمزمه از ساکنان قدس ديدم در سلوک ... لشگري از رهروان غيب ديدم در گذار
جمله از روشندلي چون روح نوراني سلب ... يکسر از پاکيزگي چون عقل روحاني شعار
بر نهم ايوان اخضر کوس شادي ميزدند ... کاينک آمد رايت منصور شاه کامکار
قهرمان ملک و ملت آسمان معدلت ... آفتاب دين و دانش سايه ي پروردگار
شيخ ابواسحاق داراي جهان خورشيد مهد ... پادشاه بحر و بر سلطان گردون اقتدار
شهرياران همعنان و شهسواران در رکاب ... شير گيران بر يمين و شير مردان بر يسار
ناگزير عالم و عالم بدو گردن فراز ... نازنين خالق و خلقي بدو اميدوار
نقد هر دولت که در گنجينه ي افلاک بود ... کرده گنجور قضا بر قبه ي چترش نثار
نقش هر صورت که بر اوراق امکان ديد دهر ... کرده نقاش قدر بر روي راياتش نگار
بندگانش ملک گير و چاکرانش ملک بخش ... دوستانش کامران ودشمنانش خاکسار
رايتش را دين و دنيا روز و شب در اهتمام ... دولتش را خلق عالم سال و مه در زينهار
اي شهنشاهي که خاک آستانت از شرف ... ميکند بر تارک ايوان کيوان افتخار
هست دست درفشان و گلک گوهربار تو ... همچو بادي در خزان و همچو ابري در بهار

ماه و خورشيد از فروغ عکس رويت منفعل ... بحر و بر از رشحه فيض نهانت شرمسار
در جهان هرکس که بي راي رضايت دم زند ... تا نظر کردي برآرد روزگار از وي دمار
مقدم رايات منصور جهانگير ترا ... کشوري در آرزوي و عالمي در انتظار
بر فلک تا باشد اين بدر منور را مسير ... بر مدر تا باشد اين سقف مدور را مدار
باد چون سير زمين ارکان جاهت بي خلل ... باد چون دور فلک ايام عمرت بي شمار

ميرسد نوروز عيد و ميدهد بوي بهار ... باد فرخ بر جناب شاه گردون اقتدار
قهرمان چار عنصر پادشاه شش جهت ... آفتاب هفت کشور سايه ي پروردگار
شيخ ابوسحاق سلطان جهان داراي دهر ... خسرو گيتي ستان جمشيد افريدون شعار
پادشاهي کاورد زخم سنانش روز رزم ... دهر را در اضطراب و چرخ را در زينهار
برق خشمش بيقرار و موج قهرش بي امان ... فيض جودش بي قياس و بحر لطفش بي کنار
وصف او بيرون ز هر معني که آري در سخن ... جود او افزون ز هر صورت که آيد در شمار
ماه بر درگاه امرش مسرعي فرمان پذير ... آفتاب از حسن جاهش بنده ي خنجر گذار
پادشاها ديده ي اهل جهان روشن به تست ... اين جهان را بزمت از کيخسرو و جم يادگار
ميزند خورشيد از راي جهانگير تو لاف ... ميکند گردون به خاک آستانت افتخار
چاکرانت را ملازم بخت و دولت بر يمين ... بندگانت را مقارن فتح و نصرت بر يسار
ملک ميبخشي و ميبودند شاهان ملک گير ... تاج ميبخشي و ميبودند شاهان تاجدار
اطلس نه توي اين چرخ مقرنس شکل را ... کرده اند از بهر عالي بارگاهت برکنار
روز رزم از بانگ رعد کوس و برق تيغ تيز ... کوه را در جنبش آرد بحر را در اضطرار
قامت گردون شود چون قد چوگان خم پذير ... کله ي شيرافکنان چون گوي گردان خاکسار
روي صحرا گردد از زخم سم اسبان ستوه ... تل و هامون گردد از خون دليران لاله زار
نيزه بربايد تن مردان جنگي را ز تن ... حدت پيکان کند از جوشن جانها گذار
خنجر تيز تو هامونرا کند درياي خون ... آتش قهر تو از دريا برانگيزد غبار
باد عمرت بي قياس و باد عيشت بر دوام ... باد بختت کامران و باد جاهت پايدار

گذشت روزه و سرما رسيد عيد و بهار ... کجاست ساقي ما گو بيا و باده بيار
صباح عيد بده ساغريکه در رمضان ... بسوختيم ز تسبيح و زهد و استغفار
دميکه بي مي و معشوق و ناي ميگذرد ... محاسب خردش در نياورد به شمار
غنيمت است غنيمت شمار و فرصت دان ... «توانگري و جواني و عشق و بوي بهار»
بيا و بزم طرب ساز کن که خوش باشد ... «شراب و سبزه و آب روان و روي نگار»
بهر قدح که دهي پر ز باده از سر صدق ... دعاي دولت شاه جهان کني تکرار
جمال دنيي و دين شاه شيخ ابواسحاق ... خدايگان جهان پادشاه گيتي دار
ستاره جيش قضا حمله و قدر قدرت ... سپهر بخشش دريا نوال کوه وقار
مدبري که جهان را به تيغ اوست نظام ... شهنشهي که فلک را ز عدل اوست مدار
صداي صيت شکوهش به کوه داد سکون ... شهاب عزم سريعش به باد داده قرار
هم از مثر رمحش ستاره در لرزه ... هم از منافع کلکش جهان پر از ايثار
چو راي ثابت او سايه بر فلک انداخت ... درست مغربي مهر شد تمام عيار
کرم پناه جواديکه هست در جنبش ... جهان و هرچه در او هست خوار و بي مقدار
خدايگانا آني که با معالي تو ... خطاب چرخ بود: «ليس غيره ديار»
کمينه پيک جناب تو ماه حلقه به گوش ... کهينه بنده ي امرت سماک نيزه گذار
هميشه تا که بود ماه و مهر و کيوان را ... در اين حديقه ي زنگارگون مسير و مدار
به کامراني و اقبال باش تا بايد ... ز عمر و جاه و جواني و بخت برخوردار
عدو به دام و ولي شادکام و بخت جوان ... فلک مطيع و جهانت غلام و دولت يار


شد ملک فارس باز به تاييد کردگار ... خوشتر ز صحن جنت و خرمتر از بهار
دولت فکند سايه بر اطراف اين مقام ... اقبال کرد باز بر اين مملکت گذار
سيمرغ ز آشيان عنايت ز اوج قدس ... بگشاد شاهبال سعادت بر اين ديار
باز آمد از نسايم و الطاف ايزدي ... در بوستان دهر گل خرمي به بار
جانهاي غم پرست کنون گشت شادمان ... دلهاي نااميد کنون شد اميدوار
کز سايه ي عنايت سلطان تاج بخش ... شاه عدو شکار جهانگير کامکار
جمشيد عهد خسرو گيتي جمال دين ... «آن بيش ز آفرينش و کم ز آفريدگار
تشريف يافت صدر وزارت به فال سعد ... از سايه ي مبارک مخدوم نامدار
خورشيد آسمان وزارت عميد ملک ... آن تا هزار جد و پدر شاه و شهريار
اي مشتري عطيت و ناهيد خاصيت ... وي آسمان مهابت خورشيد اقتدار
اي عنصر تو زبده ي محصول کاينات ... وي ذات تو نتيجه ي الطاف کردگار
ابري به گاه بخشش و کاني به گاه جود ... بحري به گاه کوشش و کوهي گه وقار
کلک تو مسرعيست که هردم هزار بار ... تا ملک چين بتازد و تا حد زنگبار
اين ابر را که فيض به هر کس همي رسد ... اسميست او ز بحر بنان تو مستعار
نه ابر را کجا و بنان تو از کجا ... کان قطره اي دو بخشد و اين در شاهوار
شاها در اين ميان غزلي درج ميکنم ... تا باشد اين طريقه ز داعيت يادگار
گل باز جلوه کرد بر اطراف جويبار ... اي ترک نازنين من اي رشگ نوبهار
از خانه دور شو که کنون خانه دوزخست ... خرگاه ساز کن که بهشتست مرغزار
با غنچه شو مصاحب و با ياسمن نشين ... با ارغوان طرب کن و با لاله مي گسار
گل ريز و مطربان بنشان انجمن بساز ... يا توق خواه شيره بنه چرغتو بيار
طرف کلاه کج کن و بند کمر ببند ... پائي بکوب و دست بزن کاسه اي بدار
نازان به ترکتاز فرو ريز خون مي ... شادان ز روي عربده بشکن سر خمار

بر خيل دل ز طره ي هندو گشا کمين ... در ملک جان به غمزه ي جادو فکن شکار
صوفي و کنج مسجد و سالوسي نهان ... ما و شراب و شاهد و رندي آشکار
هرگز خيال روي تو از جان نميرود ... امشب نيم ز روي خيال تو شرمسار
بر خستگان جفا و ستم بيش از اين مکن ... آخر نگاه کن به جفاهاي روزگار
دامن ز صحبت من بيچاره در مکش ... دست عبيد و دامن لطف تو زينهار
تا از فلک بتابد اجرام مستنير ... تا چرخ تيز گرد کند بر مدر مدار
بادا وجود قدسيت ايمن ز حادثات ... « اي کاينات را بوجود تو افتخار»

نفخات نسيم عنبر بار ... ميکند باز جلوه در گلزار
باز بر باد ميدهد دل را ... شادي پار و عشرت پيرار
دست موسي است در طليعه ي صبح ... دم عيسي است در نسيم بهار
ناسخ نسخه ي صحيفه ي باغ ... کرد منسوخ طبله ي عطار
روي گل زير قطره ي شبنم ... چون عرق کرد عارض دلدار
سبزه متفون طره ي سنبل ... سرو مجنون شيوه ي گلنار
غرقه در جوي گشته نيلوفر ... زان ميان بيدمشگ جسته کنار
تا گرد زد بنفشه طره ي جعد ... غنچه بگشاد نافه هاي تتار
سرو و سوسن ز عطف باد سحر ... متمايل نه مست نه هشيار
لاله بشکفت و باده صافي شد ... ساقيا خيز و جام باده بيار
فصل گل را به خرمي درياب ... وقت خود را به ناي و ني خوش دار
دست در زن به دامن گل و مل ... مي سرا هر دمي سنائي وار
«بعد از اين دست ما و دامن دوست ... پس از اين گوش ما و حلقه ي يار»
بر سمن نعره برگشاد تذرو ... در چمن نعره برکشيد هزار
شد ز آواز طوطي و دراج ... گشت از ناله ي چکاوک و سار
باغ پر پرده هاي موسيقي ... راغ پر لحن هاي موسيقار
بلبل از شاخ گل به صد دستان ... مدح سلطان همي کند تکرار
جم ثاني جمال دنيي و دين ... ناصر شرع احمد مختار
پادشاه جهان ابواسحاق ... آن جهان را پناه و استظهار
خسرو تاج بخش تخت نشين ... شاه دريا نوال کوه وقار
آفتابيست آسمان رفعت ... آسمانيست آفتاب شعار
چتر او را سپهر در سايه ... منجقش را ستاره در زنهار
عرض از مبدعات کون و مکان ... زبده ي حاصلات هفت و چهار
قبه ي بارگاه ايوانش ... برتر از هفت کوکب سيار
بزم را همچو حاتم طائي ... رزم را همچو حيدر کرار
تيغ او چيست برق حادثه زاي ... رمح او چيست ابر صاعقه بار
بيرقش شير اژدها پيکر ... رايتش اژدهاي شير شکار
زويکي راي و صد هزار سپاه ... زويکي مرد و صد هزار سوار

پرتو راي اوست آنکه از او ... گرم گشت آفتاب را بازار
جرم خور تيره راي او روشن ... عقل کف خفته بخت او بيدار
ذال با نون و دال از هجرت ... راي خسرو بر آن گرفت قرار
کز پي روز بار و بزم طرب ... اين عمارت بنا کند معمار
وهم چون ديد طرح او از دور ... گفت از عجز يا اولي الابصار
اين چه رسميست بيکران وسعت ... وين چه نقشيست آسمان کردار
عقل کل يا مهندس فلکست ... بر زمين گشته بر چنين پرگار
گر کسي شرح اين بنا گفتي ... عقل باور نکردي اين گفتار
ليک چون ديده ديد و حس دريافت ... عقل حس را کجا کند انکار
مرحبا اي به طرح خلد برين ... حبذا اي به وضع دار قرار
صحن تو جانفزا چو صحن بهشت ... شکل تو دلربا چو طلعت يار
روح شايد بنات را بنا ... نوح ز يبد سرات را نجار
شمشه هاي تو آفتاب شعاع ... سقفهاي تو آسمان کردار
طاق اعلات تا ابد ايمن ... از زلازل چو گنبد دوار
نقش ديوارهاي را دايم ... نصرت و فتح بر يمين و يسار
آسمان بر در تو چون حلقه ... اختران تخته هاش را مسمار
شايد ار زانکه آشيانه کند ... نسر طائر در او پرستووار
ميکند اين عمارت عالي ... همت شاه شمه اي اظهار
ايکه آثار خسروان زمين ... در اقاليم ديده اي بسيار
اين عمار نگر بديده ي عقل ... بر تو تا کشف گردد اين اسرار
آن آثاره تدل عليه ... فانظرو افانظرو الي الاثار
تا غم عشق دلبران باشد ... طرب عاشقان خوش گفتار
اهل دل تا کنند پيوسته ... طلب نيکوان شيرين کار
اندرين بارگاه با تعظيم ... اندرين تختگاه با مقدار
سال و مه کام ران و شادي کن ... روز و شب عيش ساز و باده گسار
دور حکمت فزون ز حصر قياس ... سال عمرت برون ز حد شمار


بيمن معدلت پادشاه بنده نواز ... بهشت روي زمين است خطه ي شيراز
فلک مهابت خورشيد راي کيوان قدر ... ستاره جيش مخالف کش و موافق ساز
جهانگشاي جوانبخت شيخ ابواسحاق ... زهي ز جمله ي شاهان و خسروان ممتاز
مسير تيغ تو با سرعت قضا همراه ... صرير کلک تو با حکمت قدر همراز
سماک حکم ترا چاکريست نيزه گذار ... شهاب امر ترا بنده ايست تيرانداز
در اين حديقه ي زنگار نسر طاير چرخ ... به بوي ريزه ي خوان تو ميکند پرواز
فراز تخت چو تو شاه کامکار نديد ... سپهر اگرچه بسي گشت در نشيب و فراز
به عهد عدل تو جز ني نميکند ناله ... ز دست حادثه جز دف نميکند آواز
خدايگانا از جنس بندگان چو خداي ... تو بي نيازي و ما را به حضرت تو نياز
کسي که روي بدين دولت آستان دارد ... در سعادت و دولت شود برويش باز
جهان پناها بيچاره را بدين کشور ... صداي صيت شما ميکشد ز راه دراز
مرا به حضرت اعلي همين وسيله بسست ... که من غريبم و شاه جهان غريب نواز
به صدق ناطقه از جان ودل زند آمين ... چو بنده ورد دعاي شما کند آغاز
هميشه تا که نباشد سپهر را آرام ... مدام تا که نباشد خداي را انباز
در تو قبله ي حاجات اهل عالم باد ... چنانکه کعبه ي اسلام قبله گاه نماز


رسيد رايت منصور شاه بنده نواز ... به خرمي و سعادت به خطه ي شيراز
جهانگشاي جوانبخت شيخ ابواسحاق ... خدايگان مخالف کش موافق ساز
شمار جوش سپاهش ستاره را مانند ... مسير قبه ي چترش سپهر را دمساز
گشاده دولت او کشوري به يک حرکت ... گرفته باز شکوهش جهان به يک پرواز
يقين که صبح ز ايام دولت او را ... هنوز صبح سعادت نميکند آغاز؟
کجاست حاسد بدبخت گو ببين و بسوز ... کجاست بنده ي مخلص بگو بيا و بناز
به کامراني چندانش زندگاني باد ... که حصر آن نکند کس به عمرهاي دراز

بيمن طالع فيروز و بخت فرخ فال ... هماي دولت و اقبال ميگشايد بال
فراز بارگه خواجه ي زمين و زمان ... فلک مهابت مه روي آفتاب نوال
خدايگان جهان رکن دين عميدالملک ... محيط مرکز دولت سپهر جاه و جلال
به قهر حاسد سوز و به لطف مجلس ساز ... به جود دشمن مال و به راي دشمن مال
سزد که صدر نشينان کارخانه ي قدس ... کنند از سر تعظيم و ز سر اجلال
ثناي حضرت او بالعشي والابکار ... دعاي دولت او بالغدو والاصال
اگر چه رشحه ي فيض سخاي او باشد ... خرد اميد نبندد دگر به نيل منال
جهان پناها عالي جناب حضرت تو ... مقر جاه و جلالست و منبع افضال
زنور راي تو گر مقتبس شود مه و مهر ... منزه آيد از وصمت محاق و زوال (کذا)
بود چو بود تو سنجند خازنان درت ... ترازويش فلک اطلس و زمين مثقال
ترا رسد به جهان سروري به استحقاق ... ترا رسد به جهان خواجگي به استقلال
زمين به حکم شما گشت مستقيم ارکان ... زمان ز کلک شما گشت منتظم احوال
تصور است عدو را خيال منصب تو ... «زهي تصور باطل زهي خيال محال»
در اين ميان غزلي درج ميکنم زيرا ... ز جنس شعر، غزل به براي دفع ملال
رسيد موسم گل باز کز شميم شمال ... دماغ دهر شود از بخور مالامال
زمين زلاله تذرويست نسترن منقار ... هوا ز ابر عقابيست آتشين پر و بال
چو شانه کرد صبا جعد سنبل سيراب ... بنفشه بر طرف عارض چمن زد خال
ميان صحن چمن عکس برگ گل بر جوي ... چو آتشيست بر آميخته به آب زلال
غزال خرمن سنبل کشيد در آغوش ... چکاو لاله ي نعمان کشيد در چنگال
پيام گل به سوي باده ميبرد گوئي ... چنين که باد صبا مي دود به استقبال
چو شد حرارت بر شاخ ارغوان غالب ... طبيب باد صبا خون گشاد از قيفال
ميان مصر چمن گل ز بامداد پگاه ... چو يوسفيست که برقع برافکند ز جمال

به باغ سوسن آزاد هر زمان گويد ... غلام باد شمالم غلام باد شمال
به شادماني و دولت ببين هزاران عيد ... به کامراني و عشرت بمان هزاران سال
علو قدر تو فارغ ز جور دور فلک ... کمال جاه تو ايمن ز شرعين کمال


علي الصباح که سلطان چرخ آينه فام ... زدود آينه ي آسمان ز زنگ ظلام
صفاي صبح دل صادقان به جوش آمد ... فروغ عکس شفق برد بر فلک اعلام
به دست خسرو خاور فتاد ملک حبش ... ز شاه روم هزيمت گرفت لشگر شام
هر آن متاع که شب را ز مشگ و عنبر بود ... به زر پخته به دل کرد صبح نقره ستام
به گوش هوش من آمد خروش نوبت شاه ... ز توبه خانه ي تنهائي آمده بر بام
به سوي گلشن کروبيان نظر کردم ... ضمير روشن و دل صافي و طبيعت رام
چنان نمود مرا وضع چرخ و شکل نجوم ... که خيمه ايست پر از لعبتان سيم اندام
گذشتم از بر شش دير و قلعه اي ديدم ... يکي برهمن دانا در او گرفته مقام
به زير دست وي اندر خجسته ديداري ... که مينمود به هر کس ره حلال و حرام
گشاده زهره ي زهرا به ناز چهره ي سعد ... به دوستي نظر افکنده سوي او بهرام
چو من به فکر فرو رفته و روان کرده ... دبير چرخ به مدح خدايگان اقلام
عنان به خطه ي مغرب کشيده ماه تمام ... نموده عارض نوراني از نقاب غمام
دميده شعله ي مهر آنچنان که پنداري ... زمانه تيغ زراندود ميکشد ز نيام
ز بس تجلي نور آنزمان ندانستم ... که آفتاب کدامست و روي خواجه کدام
جهان فضل و کرم رکن دين عميدالملک ... وزير شاه نشان خواجه ي سپهر غلام
قضا شکوه قدر حمله ي ستاره حشر ... زحل محل فلک قدر آفتاب انعام
فلک ز تمشيت اوست در مسير و مدار ... زمين ز معدلت اوست با قرار و قوام
جناب عالي او ملجا وضيع و شريف ... حريم درگه او کعبه ي خواص و عام
ز تاب حمله ي او گاه کينه سست شود ... دم نهنگ و دل پير و پنجه ي ضرغام
زهي وجود شريف تو مظهر الطاف ... زهي ضمير منير تو مهبط الهام
بيمن عدل و شکوه تو گشت روزافزون ... شکوه و رونق ايمان و قوت اسلام
سياست تو عدو را به يک کرشمه ي مهر ... ببسته راه خرد بر مسائل اوهام

جهان پناها احوال خويش خواهم گفت ... يکي به سمع رضا بشنو اي ملاذ انام
کنون دوازده سالست تا ز ملک انام ... کشيد اختر سعدم به درگه تو زمام
نبود منزل من غير آستانه ي تو ... که باد تا به ابد قبله ي کبار و کرام
ز نعمت تو مرا بود کامها حاصل ... ز دولت تو مرا بود کارها به نظام
خجل نيم ز جنابت که مرغ همت من ... به بوي دانه نيفتاد هيچ گه در دام
طمع نکرد مرا پيش هرکسي رسوا ... نبرد حرص مرا پيش هر خسي به سلام
بدان رسيده ام اکنون که بر درت شب و روز ... نمي توانم بستن به بندگي احرام
ملالت آرد اگر شرح آن دهم که به من ... چه ميرسد ز جفاي سپهر بد فرجام
گهي به دست عنا ميکشد مرا دامن ... گهي زبان بلا ميدهد مرا پيغام
گهي به جاي طرب غم فرستدم بر دل ... گهي به جاي عرق خون چکاندم زمسام
ز رنج و درد چنان گشته ام که يک نفسم ... نه ممکنست قعود و نه ممکنست قيام
به حسن تربيت خواجه هست روزي چند ... مرا اميد اجازت ز پادشاه انام
هميشه تا نبود سير ماه را پايان ... مدام تا نبود دور مهر را انجام
به کام و راي تو و دوستان تو بادا ... هميشه جنبش افلاک و گردش ايام
هزار قرن بزي دوستکام و دولتمند ... هزار سال بمان کامران و نيکونام
معين و ناصر من لطف بي نهايت تو ... معين و ناصر تو ذوالجلال والاکرام


فضاي حضرت او دلگشا چو صحن چمن ... هواي خرم او جان فزا چو بوي نسيم
بر آشيانه ي او عقل و روح جسته مقام ... بر آستانه ي او فتح و نصر گشته مقيم
طوافگاه ملوک جهان حريم درش ... چو قبله گاه جهاني مقام ابراهيم
رسيد کنگره هاي بلند او جائي ... که قاصر است از او وهم دوربين حکيم
شده چو عقل مجرد زنائبات ايمن ... شده چو روح مقدس ز حادثات سليم
نشسته خسرو روي زمين به کام در او ... گرفته دست شراب و گشاده دست کريم
جلال دنيي و دين شير حمله شاه جهان ... که هست چاکر او آفتاب و ماه نديم
صرير کلکش چون ابر بر جهان فايض ... ضمير پاکش بر خلق چون خداي کريم
خداش در همه حالي معين و ناصر باد ... به حق احمد مرسل به حق نوح و کليم
خجسته بارگه پادشاه هفت اقليم ... مقر جاه و جلالست و جاي ناز و نعم
به شکل شمسه ي او آفتاب با تمکين ... به وضع رفعت او آسمان با تعظيم


به زور تيغ بگيرد جهان مکن تعجيل ... که روزگار درازست و شهريار جوان
بلند مرتبه شاها ز عدل شامل تو ... خلاص يافت جهان از طوارق حدثان
زمين به بازوي طبع تو ميشود آباد ... فلک به پشتي جاه تو ميکند دوران
اگر نه حلم تو دادي قرار دنيا را ... کجا شدي کره ي خاک مستقيم ارکان
ز جود و داد تو منسوخ گشت يکباره ... عطاي حاتم طائي و عدل نوشروان
ز شعر خويش سه بيتم به ياد مي آيد ... در اين قصيده همي آورم کنون به ميان
به عهد عدل تو جز ني نميکند ناله ... ز دست حادثه جز دف نميکند افغان
به خواب امن فرو رفت چشمهاي زره ... ز گوشمال امان يافت گوشهاي کمان
فلک به جاه تو خرم چنانکه جان به خرد ... جهان به جود تو قايم چنان که تن به روان
جهان پناها من آن کسم که از دل پاک ... گشاده ام به ولاي تو در زمانه زبان
ثنا و مدح تو خواهم بر وضيع و شريف ... دعاي جان تو گويم به آشکار و نهان
مرا هميشه سلاطين عزيز داشته اند ... ز ابتداي صبا تا به اين زمان و اوان
ز حضرت تو همان چشم تربيت دارم ... که ديده ام ز بزرگان و خسروان جهان
هميشه تا نبود دور مهر را انجام ... مدام تا نبود سير ماه را پايان
به کامراني و دولت هزار سال بزي ... به شادماني و عشرت هزار سال بمان
هماي چتر ترا آفتاب در سايه ... نفاذ امر ترا کاينات در فرمان
سپيده دم که شهنشاه گنبد گردان ... کشيد تيغ و بر اطراف شرق گشت روان
سپهر غاليه سا و صبا عبير آميز ... شمال مجمره گردان نسيم مژده رسان
ز بهر مقدم سلطان چرخ پرتو صبح ... به سوي عرصه ي خاور کشيد شاد روان
طلوع کرده ز مشرق طلايه ي خورشيد ... چو از بلاد حبش پادشاه ترکستان
بيمن دولت و اقبال شاه بنده نواز ... مرا به جانب کرمان کشيد بخت عنان
نظر گشادم و ديدم خجسته مملکتي ... مقر جاه و جلال و مقام امن و امان

سواد او چو خم زلف حور عنبربار ... هواي او چو دم باد صبح مشگ افشان
به هر طرف که روي سبزه هاي او خرم ... به هر چمن که رسي غنچه هاي او خندان
ز آب صافي او غبطه ميخورد کوثر ... به لطف روضه ي او رشگ ميبرد رضوان
فضاي او همه پر باغ و راغ و گلشن و کاخ ... زمين او همه پر ياسمين و پر ريحان
گذشته تارک ايوانهاي عالي او ... ز اوج منظر برجيس و طارم کيوان
به اعتدال چنان فصلهاي او نزديک ... که ايمنست در او برگ گل ز باد خزان
عجب نباشد اگر مرده زنده گرداند ... نسيم چون کند اندر فضاي او جولان
نظر به قلعه ي او کن که از بلندي قدر ... نه دست وهم بدو ميرسد نه پاي گمان
هم آستانه ي او گشته با سپهر قرين ... هم آستانه ي او کرده با ستاره قران
ز شکل طاق و رواقش نشانه اي شبديز ... ز وضع کنگره هايش نمونه اي هرمان
همه خلايق او آنچنانکه خلق خورند ... قسم به جان کريمان خطه ي کرمان
همه وضيع و شريفش غريق ناز و نعيم ... زيمن معدلت خسرو زمين و زمان
جلال دولت و دين پادشاه هفت اقليم ... که آفتاب بلند است و سايه ي يزدان
سکندر آينه جمشيد جاه و فرخ روز ... فلک سرير و ملک خلق و آفتاب احسان
جهانگشاي جوان بختيار دولت يار ... بلند مرتبه ي تاج بخش ملک ستان
ستاره لشگر و خورشيد راي و کيوان قدر ... قضا شکوه قدر حمله ي زمانه توان
هماي همت او طاير همايونست ... که روز و شب همه بر سدره ميکند طيران


به فر معدلت خسرو زمين و زمان ... بسيط خاک چو خلد برين شد آبادان
سپهر بخشش دريا عطاي کوه وقار ... قضا شکوه قدر قدرت زمانه توان
جهانگشاي جوانبخت شيخ ابواسحق ... که آفتاب توانست و مشتري احسان
حرام گشت بر ابناي دهر فتنه و ظلم ... پناه يافت جهان در حريم امن و امان
هماي چترش تا سايه بر جهان انداخت ... خلاص يافت خلايق ز حادثات زمان
به رزم و بزم چو برخيزد و چو بنشيند ... بيمن طالع و تدبير پير و بخت جوان
به يک شکوه بگيرد به يک زمان بدهد ... از اين کنار جهان تا بدان کنار جهان
علو همتش افزون ز کارگاه يقين ... عروج جاهش بيرون ز دستگاه گمان
زهي بلند جنابي که حشمت خورشيد ... چو شمسه اي بودت بر کنار شادروان
گرفته سايه ي چتر تو از ازل ميثاق ... ببسته سايه ي قدر تو با ابد پيمان
چو در شعاعه ي خورشيد نور جرم سها ... چو بر تجلي راي تو آفتاب نهان
نسيم لطف تو گر بر حجيم جلوه کند ... شود زبانه ي آتش چو چشمه ي حيوان
سموم قهر تو گر بگذرد به سوي بهشت ... به يک شراره بسوزد خزاين رضوان
ز زخم تيغ تو ملک عدوت ويرانست ... در او نشسته حسودت چو بوم در ويران
صرير کلک ترا روزگار در تسخير ... مسير تيغ ترا کاينات در فرمان
به بارگاه تو چون بندگان کمر بسته ... هزار چون جم و دارا و رستم دستان
جهان پناها در زحمتم ز دور فلک ... تو داد بخشي و داد من از فلک بستان
ملول گشتم از اين اختران بيهده گرد ... به جان رسيدم از اين روزگار بي سامان
به چشم مرحمتي سوي حال بنده نگر ... مرا ز منت اين چرخ سفله باز رهان
هميشه دولت و اقبال تا شوند قرين ... مدام زهره و برجيس تا کنند قران
قران فتح و ظفر بر جناب جاه تو باد ... که آفتاب بلندي و سايه ي يزدان

ديوان اشعار عبيد زاكاني 2

صفحه اول

ديوان اشعار عبيد زاكاني 2

مرا دليست گرفتار خطه ي شيراز ... ز من بريده و خو کرده با تنعم و ناز
خوش ايستاده و با لعل دلبران در عشق ... طرب گزيده و با جور نيکوان دمساز
گهي به کوي خرابات با مغان همدم ... گهي معاشر و گه رند و گاه شاهدباز
هميشه بر در ميخانه ميکند مسکن ... مدام بر سر ميخانه ميکند پرواز
به روي لاله رخانش گمانهاي نکو ... به زلف سرو قدانش اميدهاي دراز
شده برابر چشمش هميشه گوشه نشين ... مدام در خم محراب ابروئي به نماز
اميدوار چنانم که آن خجسته ديار ... به فر دولت سلطان اويس بينم باز
معز دولت و دين تاجبخش ملک ستان ... خدايگان جهان پادشاه بنده نواز
عبيد وار هر آنکس که هست در عالم ... دعاي دولت او ميکند به صدق و نياز


چمن دل بردن آيين ميکند باز ... جهان را لاله رنگين ميکند باز
نسيم خوش نفس با غنچه هر دم ... حديث نافه ي چين ميکند باز
شکوفه هر زري کاورد بر دست ... نثار پاي نسرين ميکند باز
گشاده چشم خواب آلود نرگس ... تماشاي رياحين ميکند باز
زمين از ابر احسان مي پذيرد ... هوا را سبزه تحسين ميکند باز
عبيد از دولت خسرو در اين فصل ... بناي عيش شيرين ميکند باز


با ما نکرد آن بت سرکش وفا هنوز ... آخر نشد ميانه ي ما ماجري هنوز
ما خستگان در آتش شوقش بسوختيم ... وان شوخ ديده سير نگشت از جفا هنوز
بعد از هزار درد که بر جان ما نهاد ... رحمت نکرد بر دل مسکين ما هنوز
از کوي دوست بيخود و سرگشته ميرويم ... دل خسته بازمانده و چشم از قفا هنوز
بوسيست خونبهاي من و لعل او مرا ... صد بار کشت و مي ندهد خونبها هنوز
دل در شکنج طره ي پر پيچ و تاب او ... مانده است در کشاکش دام بلا هنوز
مسکين عبيد در غم عشقش ز جان و دل ... بيگانه گشت و يار نشد آشنا هنوز


قصه ي درد دل و غصه ي شبهاي دراز ... صورتي نيست که جائي بتوان گفتن باز
محرمي نيست که با او به کنار آرم روز ... مونسي نيست که با وي به ميان آرم راز
در غم و خواري از آنم که ندارم غمخوار ... دم فرو بسته از آنم که ندارم دمساز
خود چه شاميست شقاوت که ندارد انجام ... يا چه صبحست سعادت که ندارد آغاز
بي نيازي ندهد دهر خدايا تو بده ... سازگاري نکند خلق خدايا تو بساز
از سر لطف دل خسته ي بيچاره عبيد ... بنواز اي کرم عام تو بيچاره نواز


بي يار دل شکسته و دور از ديار خويش ... درمانده ايم عاجز و حيران به کار خويش
از روزگار هيچ مرادي نيافتيم ... آزرده ايم لاجرم از روزگار خويش
نه کار دل به کام و نه دلدار سازگار ... خونين دلم ز طالع ناسازگار خويش
يکدم قرار نيست دلم را ز تاب عشق ... در آتشم ز دست دل بي قرار خويش
از بهر آنکه ميزند آبي بر آتشم ... منت پذيرم از مژه ي سيل بار خويش
ديوانه دل به عشق سپارد عبيدوار ... عاقل به دست دل ندهد اختيار خويش


در اين چنين سره فصلي و نوبهاري خوش ... خوشا کسيکه کند عيش با نگاري خوش
کنار جوي گزين گوش سوي بلبل دار ... کنون گه هست به هر گوشه اي کناري خوش
گرت به دست فتد دامني که مقصود است ... بگير دامني کوهي و لاله زاري خوش
بيا به وصل دمي روزگار ما خوش کن ... به شکر آنکه ترا هست روزگاري خوش
به رغم مدعيان در فراق او هرکس ... به پرسدم که خوشي گويمش که آري خوش
مرا ز صحبت ياري گريز ممکن نيست ... هزار جان عزيزم فداي ياري خوش
دل عبيد نگردد شکار غم پس از اين ... گرش به دام افتد چنان نگاري خوش


وصل جانان باشدم جان گو مباش ... در جهان جز فکر جانان گو مباش
ساکن خلوت سراي انس را ... گلشن و بستان و ايوان گو مباش
ما کجا اسباب دنيا از کجا ... مور را ملک سليمان گو مباش
چون ز يزدان هرچه خواهي ميدهد ... خلعت و انعام سلطان گو مباش
ما گدايانيم ما را چون عبيد ... مال و جاه حکم و فرمان گو مباش


نه بر هرخان و خاقان ميبرم رشک ... نه بر هر مير و سلطان ميبرم رشگ
نه دارم چشم بر گنجور و دستور ... نه بر گنج فراوان ميبرم رشگ
نه مي انديشم از دوزخ به يک جو ... نه بر فردوس و رضوان ميبرم رشگ
نه بر هر باغ و بستان مي نهم دل ... نه بر هر قصر و ايوان ميبرم رشگ
ز من چرخ کهن بستد جواني ... بر آن ايام و دوران ميبرم رشگ
چو رنج ديگرم بر پيري افزود ... به حال هرکسي زان ميبرم رشگ
چو دردم ميشود افزون در آن حال ... بر آن کو ميدهد جان ميبرم رشگ
عبيد از درد مي نالد شب و روز ... بر آن کو يافت درمان ميبرم رشگ


اي ترک چشم مستت بيمار خانه ي دل ... زلف تو دام جانها خال تو دانه ي دل
آنجا که ترک چشمت شست جفا گشايد ... تير بلا نيايد جز بر نشانه ي دل
خونابه ي سرشکم ريزند مردم چشم ... از آستانه ي تو تا آسمانه ي دل
دل اوفتاده عاجز بر آستانه ي تو ... تا عاجز اوفتادم بر آستانه ي دل
دارد عبيد مسکين دائم هواي عشقت ... هم در ميانه ي جان هم در ميانه ي دل


گوئي آن يار که هر دو ز غمش خسته تريم ... با خبر نيست که مادر غم او بي خبريم
از خيال سر زلفش سر ما پرسود است ... اين خيالست که ما از سر او درگذريم
با قد و زلف درازش نظري مي بازيم ... تا نگويند که ما مردم کوته نظريم
دل فکنده است در اين آتش سودا ما را ... وه که از دست دل خويش چه خونين جگريم
عشق رنجيست که تدبير نميدانيمش ... وصل گنجيست که ما ره به سرش مي نبريم
جان ما وعده ي وصلست نه اين روح مجاز ... تو مپندار که ما زنده بدين مختصريم
آه و فرياد که از دست بشد کار عبيد ... يار آن نيست که گويد غم کارش بخوريم

حال خود بس تباه مي بينم ... نامه ي دل سياه مي بينم
يوسف روح را ز شومي نفس ... مانده در قعر چاه مي بينم
خط طومار عمر مي خوانم ... همه واحسرتاه مي بينم
در دل بي قرار مي نگرم ... ناله و سوز و آه مي بينم
ره دراز است و دور من خود را ... همه بي زاد راه مي بينم
پايمردي که دست او گيرد ... محض لطف اله مي بينم
عذر خواه عبيد بي چاره ... کرم پادشاه مي بينم


ما سرير سلطنت در بينوائي يافتيم ... لذت رندي ز ترک پارسائي يافتيم
سالها در يوزه کرديم از در صاحبدلان ... مايه ي اين پادشاهي زان گدائي يافتيم
همت ما از سر صورت پرستي در گذشت ... لاجرم در ملک معني پادشائي يافتيم
پرتو شمع تجلي بر دل ما شعله زد ... اين همه نور و ضيا زان روشنائي يافتيم
صحبت ميخوارگان از خاطر ما محو کرد ... آن کدورتها که از زهد ريائي يافتيم
پيش از اين در سر غرور سرفرازي داشتيم ... ترک سر کرديم و زان زحمت رهائي يافتيم
گرچه آسيب فلک بشکست ما را چون عبيد ... از درونهاي بزرگان موميائي يافتيم


يارب از کرده به لطف تو پناه آورديم ... به اميد کرمت روي به راه آورديم
بر سر نفس بدآموز که شيطان رهست ... از ندامت حشر از تو به سپاه آورديم
بر گنه کاري خود گرچه مقريم ولي ... ناله ي زار و رخ زرد گواه آورديم
گرچه ما نامه سياهيم ببخشاي که ما ... روسياهيم از آن نامه سياه آورديم
بر در عفو تو ما بي سر و پايان چو عبيد ... تا تهي دست نباشيم گناه آورديم


منم اسير و پريشان ز يار خود محروم ... غريب شهر کسان و ز ديار خود محروم
به درد و رنج فرومانده و ز دوا نوميد ... نشسته در غم و از غمگسار خود محروم
گزيده صحبت بيگانگان و نااهلان ... ز قوم و کشور و ايل و تبار خود محروم
ز روزگار مرا بهره نيست جز حرمان ... مباد هيچکس از روزگار خود محروم
ز آه سينه بسوزم اگر شوم نفسي ... ز سيل اين مژه ي سيل بار خود محروم
ز هر بدي که به من ميرسد بتر زان نيست ... که مانده ام ز خداوندگار خود محروم
اميد هست عبيد آنکه عاقبت نشوم ... ز لطف و رحمت پروردگار خود محروم


باز در ميکده سر حلقه ي رندان شده ام ... باز در کوي مغان بي سر و سامان شده ام
نه به مسجد بودم راه و نه در ميکده جاي ... من سرگشته در اين واقعه حيران شده ام
بر من خسته ي بيچاره ببخشيد که من ... مبتلاي دل شوريده ي نالان شده ام
رغبتم سوي بتانست وليکن دو سه روز ... از پي مصلحتي چند مسلمان شده ام
بارها از سر جهلي که مرا بود به سهو ... کرده ام توبه و در حال پشيمان شده ام
زاهدان از مي و معشوق مرا منع کنند ... بهتر آنست که من منکر ايشان شده ام
گفت رهبان که عبيد از پي سالوس مرو ... زين سخن معتقد مذهب رهبان شده ام


قصد آن زلفين سرکش کرده ام ... خاطر از سودا مشوش کرده ام
در ره عشقش ميان جان و دل ... منزل اندر آب و آتش کرده ام
از وصالش تا طمع ببريده ام ... با خيالش وقت خود خوش کرده ام
از نسيم گلستان تا شمه اي ... بوي او بشنيده ام غش کرده ام
کيش او بگرفته قربان گشته ام ... تا نپنداري که ترکش کرده ام
از دو لعل و از دو ابرو و دو زلف ... گر امان يابم غلط شش کرده ام
دل طلب کردم ز زلفش بانک زد ... کاي عبيد آنجا فروکش کرده ام


هرگه که شبي خود را در ميکده اندازيم ... صد فتنه برانگيزيم صد کيسه بپردازيم
آن سر که بود در مي وان راز که گويدني ... ما مونس آن سريم ما محرم آن رازيم
هر نغمه که پيش آرند ما با همه در شوريم ... هر ساز که بنوازند ما با همه در سازيم
زين پيش کسي بوديم و امروز در اين کشور ... ما جمري بغداديم ما بکروي شيرازيم
گر حکم کند سلطان کين باده براندازند ... او باده براندازد ما بنک براندازيم
آنروز که در محشر مردم همه گرد آيند ... ما با تو در آن غوغا دزديده نظر بازيم
بر ياد تو هر ساعت مانند عبيد اکنون ... بزمي دگر افروزيم عيشي دگر آغازيم

از حد گذشت درد و به درمان نميرسيم ... بر لب رسيد جان و به جانان نميرسيم
گر رهروان به کعبه ي مقصود ميرسند ... ما جز به خارهاي مغيلان نميرسيم
آنانکه راه عشق سپردند پيش از اين ... شبگير کرده اند به ايشان نميرسيم
ايشان مقيم در حرم وصل مانده اند ... ما سعي ميکنيم و به دربان نميرسيم
بوئي ز عود مي شنود جان ما ولي ... در کنه کار مجمره گردان نميرسيم
چون صبح در صفا نفس صدق ميزنيم ... ليکن به آفتاب درخشان نميرسيم
در مسکنت چو پيرو سلمان نميشويم ... در سلطنت به جاه سليمان نميرسيم
همچون عبيد واله و حيران بمانده ايم ... در سر کارخانه ي يزدان نميرسيم


ما که رندان کيسه پردازيم ... کشته ي شاهدان شيرازيم
يار دردي کشان شنگوليم ... همدم جمريان طنازيم
شکر ايزد که ما نه صرافيم ... منت حق که ما نه بزازيم
واله دلبر شکر دهنيم ... عاشق مطرب خوش آوازيم
همه با عود و چنگ هم دهنيم ... همه با جام و باده دمسازيم
از جفاهاي چرخ نگريزيم ... وز بلاها سپر نيندازيم
همه در دزدي و سيه کاري ... روز و شب با عبيد انبازيم


ما گدايان بعد از اين از کار و بار آسوده ايم ... چون به روزي قانعيم از روزگار آسوده ايم
هرکسي بر قدر همت اعتباري کرده اند ... ما توکل کرده ايم از اعتبار آسوده ايم
ديگران در بحر حرص ار دست و پائي ميزنند ... ما قناعت کرده ايم و بر کنار آسوده ايم
در پي مستي خماري بود و ما را وين زمان ... ترک مستي چون گرفتيم از خمار آسوده ايم
اهل دنيا فخر خود جويند و عار ديگران ... حاليا ما چون عبيد از فخر و عار آسوده ايم


رفتم از خطه ي شيراز و به جان در خطرم ... وه کزين رفتن ناچار چه خونين جگرم
ميروم دست زنان بر سر و پاي اندر گل ... زين سفر تا چه شود حال و چه آيد به سرم
گاه چون بلبل شوريده درآيم به خروش ... گاه چون غنچه ي دلتنگ گريبان بدرم
من از اين شهر اگر برشکنم در شکنم ... من از اين کوي اگر برگذرم درگذرم
بي خود و بي دل و بي يار برون از شيراز ... «ميروم وز سر حسرت به قفا مينگرم»
قوت دست ندارم چو عنان ميگيرم ... «خبر از پاي ندارم که زمين مي سپرم»
اين چنين زار که امروز منم در غم عشق ... قول ناصح نکند چاره و پند پدرم
اي عبيد اين سفري نيست که من ميخواهم ... ميکشد دهر به زنجير قضا و قدرم


بيش از اين بد عهد و پيماني مکن ... با سبکروحان گران جاني مکن
زلف کافر کيش را برهم مزن ... قصد بنياد مسلماني مکن
غمزه را گو خون مشتاقان مريز ... ملک از آن تست ويراني مکن
با ضعيفان هرچه در گنجد مگو ... با اسيران هرچه بتواني مکن
بيش از اين جور و جفا و سرکشي ... حال مسکينان چو ميداني مکن
گر کني با ديگران جور و جفا ... با عبيدالله زاکاني مکن
از وصالت چون ببوسي قانعست ... بوسه پيشش آر و پيشاني مکن


دلا باز آشفته کاري مکن ... چو ديوانگان بيقراري مکن
گرت نيست دردي، غنيمت شمار ... ورت هست فرياد و زاري مکن
چو کارت ز عشقست و بارت ز عشق ... شکايت ز بي کار و باري مکن
نگارا نگارا جدائي ز ما ... خدا را اگر دوست داري مکن
اگر چشم سرمست اوديده اي ... دگر دعوي هوشياري مکن
ز جور و جفا هرچه ممکن بود ... بکن ترک پيمان و ياري مکن
عبيد ار سر عشق داري بيا ... در اين راه جز جانسپاري مکن


در خود نمي بينم که من بي او توانم ساختن ... يادل توانم يک زمان از کار او پرداختن
من کوي او را بنده ام کورا ميسر ميشود ... بر خاک غلطيدن سري در پاي او انداختن
چون شمع هجران ديده اي بايد که تا او را رسد ... با خنده گريان زيستن يا سوختن يا ساختن
هرگز نبايد خواب خوش در چشم من تا ناگهان ... خيل خيالش صف زنان نارد برويش تاختن
در حسرتم تا يکزمان باشدکه روزي گرددم ... کز دور چندان بينمش کورا توان بشناختن
هر دم عبيد از خوي او بايد شکايت کم کنم ... عادت ندارد يار ما بيچارگان بنواختن


منگر به حديث خرقه پوشان ... آن سخت دلان سست کوشان
آويخته سبحه شان به گردن ... همچون جرس از درازگوشان
از دور چو کشتگان ببيني ... از راه بگرد و رو بپوشان
از بند ريا و زرق برخيز ... با ساده نشين و باده نوشان
مفروش به ملک هر دو عالم ... خاک سر کوي مي فروشان
در باغ چه خوش بود سحرگاه ... ما سرخوش و بلبلان خروشان
مطرب غزل عبيد برخوان ... دل برده ز دست تيزهوشان


خدايا تو ما را صفائي بده ... به ما بينوايان نوائي بده
در گنج رحمت به ما برگشا ... وزان داد هر بينوائي بده
همه دردناکان درمانده ايم ... حکيمي به هريک دوائي بده
سگ کوي رندان آزاده ايم ... در آن کوچه ما را سرائي بده
بلائيست اين نفس کافر عبيد ... گرش ميتواني سزائي بده


اي عاشقان رويت بر مهر دل نهاده ... زنجيريان مويت سرها به باد داده
جان را به کوي جانان چشم خوشت کشيده ... وز بند غصه دل را ابروي تو گشاده
با عشق جان ما را سوزيست در گرفته ... با اشگ چشم ما را کاريست اوفتاده
تا چشم نيم مستت وسمه نهد بر ابرو ... چون دل خلاص يابد زان زلف وانهاده
از وصف آنزنخدان من ساده دل چه گويم ... يارب چه لطف دارد آن نازنين ساده
ما را ز ننگ هستي جز مي نمي رهاند ... صوفي مباش منکر کز باده نيست باده
بخت عبيد و وصلت، اين دولتم نباشد ... در خواب اگر خيالت بينم زهي سعاده


باز فکند در چمن، بلبل مست غلغله ... گشت ز جنبش صبا دختر شاخ حامله
عطر فروش باغ را لحظه به لحظه ميرسد ... از ره صبح کاروان از در غيب قافله
مست شده است گوئيا کز سر ذوق مينهد ... خرده و خرقه در ميان غنچه ي تنگ حوصله
نافه گشا شده صبا غاليه سا نسيم گل ... وه که چه نازنين بود گلرخ عنبرين کله
مست شبانه در چمن جلوه کنان چو شاخ گل ... گوش به بلبل سحر خواسته جام و بلبله
اي بت نازنين من دور مشو ز پيش من ... خوش نبود ميان ما فصل بهار فاصله
بوسه که وعده کرده اي مي ندهي و بنده را ... در ره انتظار شد پاي اميد آبله
ما و شراب و ناي و دف صوفي و کنج صومعه ... شغل جهان کجا و ما ما ز کجا و مشغله
دور خرابيست و گل خيز عبيد و عيش کن ... دور فلک چو با کسي مي نکند مجادله
مرا دليست ره عافيت رها کرده ... وجود خود هدف ناوک بلا کرده
ز جور چرخ ستم ديده و رضا داده ... ز خوي يار جفا ديده و وفا کرده
به کار خويش فرو رفته مبتلي گشته ... به درد عشق مرا نيز مبتلي کرده
هر آنچه داشته از عقل و دانش و دين ... ز دست داده و سر در سر هوي کرده
گهي ز بيخردي آبروي خود برده ... گهي ز بيخبري قصد جان ما کرده
به قول و عهد بتان غره گشته وز سر جهل ... خيال باطل و انديشه ي خطا کرده
عبيد را به فريبي فکنده از مسکن ... ز دوستان و عزيزان خود جدا کرده


مبارکست نظر بر تو بامداد پگاه ... چه نيکبخت کسي کش به روي تست نگاه
زهي طراوت رخ چشم بد ز روي تو دور ... زهي حلاوت لب لااله الالله
خطاب سرو به قد تو : خادم و عبيد ... حديث گل بر روي تو : عبده و فداه
به زلف پرشکنت رشته ي اميد دراز ... ز سرو ناز قدت دست آرزو کوتاه
کرشمه ميکني و عقل ميشود حيران ... به راه ميروي و خلق ميروند از راه
خوشا که زلف تو گيرم به خواب خوش هرشب ... خوشا که روي تو بينم به کام دل هر ماه
به پيش قاضي عشاق در قضيه ي عشق ... عبيد را رخ زرد است و اشگ سرخ گواه


خيال وصل تمني کنم همي در خواب ... چه دلپذير خيالي چه خوش تمنائي
خرد به ترک توام راي زد وليک عبيد ... خلاف پيش تو مردن نميزند رائي
بدين صفت سر و چشمي و قد و بالائي ... کسي نديد و نشان کس نميدهد جائي
چنين شکوفه نخندد به هيچ بستاني ... چنين بهار نيايد به هيچ صحرائي
ز شست زلف تو هر حلقه اي و آشوبي ... ز چشم مست تو هر گوشه اي و غوغائي
کجا ز حال پريشان ما خبر دارد ... کسي که با سر زلفش نپخت سودائي
ز شوق پرتو رويت که شمع انجمن است ... مرا ز غير چو پروانه نيست پروائي


خوش بود گر تو يار ما باشي ... مونس روزگار ما باشي
روزکي همنشين ما گردي ... شبکي در کنار ما باشي
ما همه بندگان حلقه بگوش ... تو خداوندگار ما باشي
همچو سگ ميدويم در پي تو ... بو که ناگه شکار ما باشي
غم نگردد به گرد خاطر ما ... گر دمي غمگسار ما باشي
تا دل بيقرار ما باشد ... در دل بيقرار ما باشي
تا منم بنده ي توام چو عبيد ... تا توئي شهريار ما باشي


افتاده بازم در سر هوائي ... دل باز دارد ميل بجائي
او شهرياري من خاکساري ... او پادشاهي من بينوائي
بالا بلندي گيسو کمندي ... سلطان حسني فرمانروائي
ابروکماني نازک مياني ... نامهرباني شنگي دغائي
زين دلنوازي زين سرفرازي ... زين جو فروشي گندم نمائي
بي او نبخشد خورشيد نوري ... بي او ندارد عالم صفائي
هرجا که لعلش در خنده آيد ... شکر ندارد آنجا بهائي
هر لحظه دارد دل با خيالش ... خوش گفتگوئي خوش ماجرائي
گوئي بيابم جائي طبيبي ... باشد که سازم دل را دوائي
دارد شکايت هرکس ز دشمن ... ما را شکايت از آشنائي
چشم عبيد ار سيرش ببيند ... ديگر نبيند چشمش بلائي


زهي لعل لبت درج لالي ... مه روي ترا شب در حوالي
چو چشمت گشتم از بيمار شکلي ... چو زلفت گشتم از آشفته حالي
حديث زلف خود از چشم من پرس ... «سل السهران عن طول الليالي»
ز شوق قامتت مردم خدا را ... «ترحم ذلتي يا ذالمعالي»
ز هجرت ناله ميکردم خرد گفت ... عبيد از يار دوري چون ننالي


زين سرو خوشخرامي گل پيش او غلامي ... مه پيش او اسيري شه پيش او گدائي
هر غمزه اش سناني هر ابرويش کماني ... گيسوي او کمندي بالاي او بلائي
ما را ز عشق رويش هر لحظه اي فتوحي ... ما را ز خاک کويش هر ساعتي صفائي
بگرفته عشق ما را ملک وجود آنگه ... عقل آمده که ما نيز هستيم کدخدائي
جان مي فزايد الحق باد صبا سحرگه ... مانا که هست با او بوئي ز آشنائي
گفتم عبيد گفتا نامش مبر که باشد ... رندي قمار بازي دزدي گريز پائي
دارد به سوي ياري مسکين دلم هوائي ... زين شوخ دلفريبي زين شنگ جانفزائي

زلفت به پريشاني دل برد به پيشاني ... دل برد به پيشاني زلف به پريشاني
گر زلف بيفشاني صد جانش فرو ريزد ... صد جانش فرو ريزد گر زلف بيفشاني
يک لحظه به پنهاني گر وصل تو دريابم ... گر وصل تو دريابم يک لحظه به پنهاني
صد بوسه به آساني از لعل تو بربايم ... از لعل تو بربايم صد بوسه به آساني
آخر نه مسلماني رحم آر بر اين مسکين ... رحم آر بر اين مسکين آخر نه مسلماني
مي بيني و ميداني احوال عبيد آخر ... احوال عبيد آخر مي بيني و مي داني
عزم کجا کرده اي باز که برخاستي ... موي به شانه زدي زلف بياراستي
ماه چو روي تو ديد گفت زهي نيکوي ... سرو که قد تو ديد گفت زهي راستي
آتش غوغاي عشق چون بنشستي نشست ... فتنه ي آخر زمان خاست چو برخاستي
دوش در آن سرخوشي هوش ز ما مير بود ... کاسه که ميداشتي عذر که ميخواستي
پيش عبيد آمدي مرده دلش زنده شد ... باز چو بيرون شدي جان و تنش کاستي


گر آن مه را وفا بودي چه بودي ... ورش ترس از خدا بودي چه بودي
دمي خواهم که با او خوش برآيم ... اگر او را رضا بودي چه بودي
دلم را از لبش بوسيست حاجت ... گر اين حاجت روا بودي چه بودي
اگر روزي به لطف آن پادشا را ... نظر با اين گدا بودي چه بودي
خرد گر گرد من گشتي چه گشتي ... وگر صبرم بجا بودي چه بودي
به وصلش گر عبيد بينوا را ... سعادت رهنما بودي چه بودي


خم ابروي او در جانفزائي ... طراز آستين دلربائي
خدا را محض لطفش آفريده ... به نام ايزد زهي لطف خدائي
به غمزه چشم مستش کرده پيدا ... رسوم هستي و سحر آزمائي
ز کوي او غباري کاورد باد ... کند در چشم جانها توتيائي
عبيد ار پادشاهي خواهي آخر ... برو پيشش گدائي کن گدائي

چو دست قدرت خراط حقه ي مينا ... فشاند بر رخ کافور عنبر سارا
مشعبد فلک از زير حقه پيدا کرد ... هزار بيدق سيمين به دست سحرنما
ز بهر زينت و زيب مخدرات فلک ... زمانه نافه گشا شد سپهر غاليه سا
براي فکرت و انديشه در منازل قدس ... قدم فشرده و در پيش عقل بيش بها
فضاي هر فلکي ملک خسروي ديدم ... درون هر طبقي جاي واليي والا
مقيم طارم هفتم معمري ديدم ... رفيع قدر و قوي هيکل و بلند غطا
ازو گرفته جهان رسم خرقه و زنار ... وزو گرفته چمن ساز و برگ نشو و نما
فراز طاق ششم حاکمي مبارک روي ... نه چون قضاة زمان، قاضي به صدق و صفا
خجسته طلعت و فيروز بخت و فرخ فال ... سعيد طالع و مسعود راي و سعد لقا
امير خطه ي پنجم دلاوري ديدم ... خضاب کرده به خون دست و سر پر از غوغا
حسام قاطع او هادم اساس امل ... سنان سرکش او هالک وجود بقا
سرير گاه چهارم که جاي پادشهيست ... فزون ز قيصر و فغفور و هرمز و دارا
تهي ز والي و خالي ز ياد شه ديدم ... وليک لشکرش از پيش تخت او برپا
فراز آن صنمي با هزار غنج و دلال ... چو دلبران دلاويز و لعبتان ختا
گهي به زخمه ي سحر آفرين زدي رگ چنگ ... گهي گرفتي بر دست ساغر صهبا
خديو عرصه ي ديوان پيشگاه دوم ... محاسبي سره ديدم غني به عقل و ذکا
قوي کفايت و باريک فکر و دورانديش ... لطيف خاطر و شيرين زبان و نکته سرا
هلال عيد ز چرخ يکم درخشان شد ... ز طرف کاهکشان بر مثال کاهربا


جهان پناها گر امر نافذت خواهد ... به يک اشاره عالي که هست عقده گشا
دماغ دهر ز سوادي شب کند خالي ... خلاص بخشد خورشيد را ز استسقا
هميشه تا که ز تاثير هفت و چار بود ... حصول پنج حواس و سه روح و هفت اعضا
از اين سه پنج ترا کام و نام حاصل باد ... به رغم حاسد ملعون در اين سپنج سرا
مدام راي هنرپرور تو حکم روان ... هميشه طبع سخا پيشه ي تو کامروا
هزار عيد براني به کامراني و عيش ... هزار سال بماني هزار معني را (کذا)
شه سرير چهارم که شاه انجم اوست ... نوشته بر رخ منشور دولتش طغرا
کلاه شادي بنهاده فرقدان بر فرق ... کشيده در بر خود توامان ز مشک قبا
مسبحان فلک در سجودگاه افول ... زبان گشاده به تسبيح ربنا الا علي
زمان به صبح شتابان و من به قوت فکر ... فلک به دور درافتاده من به چون و چرا
که چيست حاصل اين روشنان بي حاصل ... که چيست مقصد اين قاصدان ره پيما
چه موجبست يکي ثابت و يکي سيار ... نهان چراست يکي ديگري چرا پيدا
در اين تفکر و انديشه مانده تا دم صبح ... به سيم خام بيندود چرخ را سيما
خلاص يافت ز زندان شام بيژن صبح ... به زور رستم تقدير و زخم دست قضا
در اين مضيق تفکر ز هاتف غيبي ... به گوش جان من آمد يکي خجسته ندا
که اي ضمير تو از حاصلات کن غافل ... نداني اين قدر و خويش را نهي دانا
حصول گردش چرخ بلند و سير نجوم ... غرض ز مبدا ارکان و فطرت اشيا
وجود قدسي اين پادشاه دادگر است ... پناه دين محمد امين ملک خدا
جمال دولت و دنيا و دين ابواسحاق ... خدايگان منوچهر چهر دارا را
قضا شکوه قدر قدرت زمانه توان ... فلک مهابت گردون سرير مهر سخا
صرير خامه ي او مشرف خزانه ي غيب ... ضمير روشن او کاشف رموز سما
دهان غنچه ي دولت به طلعتش خندان ... زبان سوسن نصرت به مدحتش گويا


صباح عيد و رخ يار و روزگار شباب ... خروش چنگ و لب زنده رود و جام شراب
هواي دلبر و غوغاي عشق و آتش شوق ... نواي بربط و آواز عود و بانک رباب
نويد فتح صفاهان و مژده ي اقبال ... نشان بخت بلند و اميد فتح الباب
دماغ باده گساران ز خرمي در جوش ... درون مهر پرستان ز عاشقي در تاب
نشاط در دل و مي در کف و طرب در جان ... نگار سرخوش و ما بيخود و نديم خراب
زهي نمونه ي دولت زهي نشانه ي بخت ... دگر چه باشد ازين بيش عيش را اسباب
غنيمتست غنيمت شمار فرصت عيش ... ز باده دست مدار و ز عيش روي متاب
به پيش خود بنشان شاهدان شيرين کار ... که با شکردهنان خوش بود سال و جواب
بنوش جام مي اي جان نازنين عبيد ... شتاب ميکند اين عمر نازنين درياب
به بزم شاه جهان عيش ران و شادي کن ... خدايگان جهان آفتاب عالمتاب
جلال دولت و دين تاج بخش تخت نشين ... سپهر مهر و سخا پادشاه عرش جناب
سرير بخش ممالک سنان کشور گير ... جهانگشاي جوان دولت سعادت ياب
به نوک نيزه برآرد ز قعر نيل نهنگ ... به زخم تير در آرد ز اوج ابر عقاب
شدست فتنه در ايام پادشاهي او ... چو چشم بخت بدانديش جاه او در خواب
جهان پناها بر آستان دولت تو ... سپهر حاجب بارست و مشتري بواب
ببسته خدمت صدر ترا صدور ميان ... نهاده طاعت امر ترا ملوک رقاب
علو قدر تو جائيست از معارج جاه ... که وهم تيز قدم در نيايدش پاياب
به پيش بحر سخاي تو بحر جود محيط ... چو پيش بحر محيطست لعمه هاي سراب
مثال روي تو و آفتاب چنانک ... حديث نور تجلي و پرتو مهتاب
فلک زفر تو اندوخته شکوه و جلال ... خرد ز راي تو آموخته صلاح و صواب
هم از مهابت خشم تو کوه در لرزه ... هم از خجالت دست تو بحر در غر قاب
چکان ز تيغ تو خون عدوست پنداري ... مگر که قطره ي خون ميچکد ز قطر سحاب

خدايگانا از پرتو عنايت تو ... که باد سايه ي او مستدام بر احباب
بر آسمان تو گشتم مقيم و دولت گفت : ... «نزلت خير مقام وجدت خير مب»
هميشه تا فکند دست صبح وقت سحر ... ز تاب شعله ي خورشيد بر سپهر طناب
طناب عمر ترا امتداد چندان باد ... که حصر آن نکند فهم تا به روز حساب

خوشوقت عاشقي که دمي ياريار اوست ... خرم دلي که دلبر او غمگسار اوست
من در ميان خون جگر غرقه وين زمان ... تا کيست آنکه مونس او در کنار اوست
عاشق رود به شهر کسان ليک همچو ما ... ميلش بجا نبيست که شهر و ديار اوست
هر خسته ي که دور شد از پيش يار خود ... از شهريار هر که رسد شهريار اوست
نقش خيال قامتش از چشم ما طلب ... کان سروناز برطرف جويبار اوست
ما آن نسيم، کو گذري سوي ما کند ... ما خاک آن رهيم که بر رهگذار اوست
بسيار خاست فتنه ز قد بتان ولي ... اين فتنه برنخاست که در روزگار اوست
دل باز کي به سينه ي مجروح ما رسد ... مسکين اسير سلسله ي مشگبار اوست
نام عبيد کي رود از ياد اهل دل ... چون گفته هاي نازک او يادگار اوست
چرخ ستيزه کار بر او کي جفا کند ... آخر نه پادشاه خداوندگار اوست
شاه جهان سکندر ثاني جمال دين ... آن کافتاب چاکر خنجر گذار اوست
داراي هفت کشور و سلطان شش جهت ... کين نه سپهر در کنف اقتدار اوست
هم جلوه گاه دولت و دين بر جناب وي ... هم بارگاه فتح و ظفر در جوار اوست
آن کش ستاره نام نهي جوش جيش او ... وانکش فلک خطاب کني پرده دار اوست
از هر طرف که رايت او جلوه ميکند ... نصرت نشسته گوئي در انتظار اوست
برق از شعاع خنجر او ناگهان بجست ... زيرا که شرمش از گهر شرمسار اوست
درياست تنگ حوصله و کوه سرسبک ... آنجا که بحر بخشش و کوه وقار اوست
اين چرخ را که طارم نه پايه مينهد ... رکني ز جود همت شعري شعار اوست
اي خسروي که کلک تو آن فيض گستريست ... کين بحر هفتگانه بخار بحار اوست
تيغ تو گفت من ببرم بيخ دشمنان ... اقرار کرد عقل که اين کار کار اوست
گردون که داشت خلقي در زينهار خود ... امروز چون اسيران در زينهار اوست
چرخيست دولت تو که اجرام رام او ... بازيست دولت تو که دنيا شکار اوست

بگشاد هفت کشور دنيا به يک شکوه ... راي تو کافتاب و فلک شرمسار اوست
يارب به کام وراي تو بادا مدام چرخ ... چندانکه گرد مرکز خاکي مدار اوست
چندانت عمر باد که پير دبير طبع ... گويند عمرهاست که اندر شمار اوست

دولت قرين دولت صاحبقران ماست ... دنيا به کام پادشه کامران ماست
سلطان اويس آنکه صفات جلال او ... بيرون ز حد وهم و خيال و گمان ماست
اي آنشهي که گر تو بگوئي روا بود ... کافاق زنده کرده ي فيض بيان ماست
بنياد عدل محکم و بازوي دين قوي ... از راي روشن و خرد خرده دان ماست
ارکان ظلم و قاعده ي جور منهدم ... از سهم تير و خنجر گيتي ستان ماست
روي زمين که غرقه ي طوفان فتنه بود ... امروز در حمايت گرز و سنان ماست
پشت و پناه خلق جهاني به امر خلق ... احسان شامل و کرم بيکران ماست
دولت ملازميست که با ما بزرگ شد ... اقبال بنده ايست که از خاندان ماست
مفتاح ملک و ضامن ارزاق مرد و زن ... شمشير و تير و خامه ي گوهرفشان ماست
آنجا که از امور سپاهي سخن رود ... نوک زبان تيغ و قلم ترجمان ماست
پير و جوان متابع تدبير ما شدند ... تا راي پير تابع بخت جوان ماست
خورشيد پادشاه فلک شد از آنکه او ... هر بامداد معتکف آستان ماست
اقبال پنج نوبت شاهي همي زند ... اکنونکه هفت کشور عالم از آن ماست
از هر طرف که رايت ما جلوه ميکند ... تاييد هم رکاب و ظفر هم عنان ماست
از فرش خاک برگذري تا فراز عرش ... مردافکني که پشت نمايد کمان ماست
هر آرزو که خواسته ايم از خداي خويش ... توفيق عهد کرده که آن در ضمان ماست
هرکس که هست در همه آفاق چون عبيد ... آسوده در حمايت حفظ و امان ماست
شاها زمان فتنه و آشوب و ظلم رفت ... وامروز خوشترين زمانها زمان ماست
هنگام کين ز جمله ي دشمن کشان ما ... آوازه ي بزرگي و نام و نشان ماست
ايزد دعاي ما به کرم مستجاب کرد ... زيرا دعاي جان تو ورد زبان ماست

آمد نسيم و نکهت گل در جهان فکند ... بلبل ز شوق غلغه در بوستان فکند
هم باد نوبهار دل غنچه برگشاد ... هم بيد سايه بر سر آب روان فکند
شوق فروغ ظلمت گل باز آتشي ... در جان زار بلبل فريادخوان فکند
صوفي صفت شکوفه بر آواز عندليب ... رقصي بکرد و خرقه سوي باغبان فکند
رنگ عذار ساقي و تاب شعاع مي ... آنعکس بين که بر گل و بر ارغوان فکند
حيران بماند سوسن آزاده ده زبان ... تا خود که بند خامشيش بر زبان فکند
تا سرو سرفراز تمول نمود باز ... سرها به ذوق در قدمش ميتوان فکند
بر سر نهاد نرگس سرمست جام زر ... چون چشم باز کرد و نظر در جهان فکند
باد بهار و مقدم نوروز و بوي گل ... آشوب عيش در دل پير و جوان فکند
چون غنچه لب به مدح شهنشاه برگشاد ... ابرش هزار دانه ي در در دهان فکند
بهر نثار دامن زر بر گرفت گل ... خود را به بزم پادشه کامران فکند
سلطان جلال دين که به نانش به گاه جود ... تب لرزه بر طبيعت دريا و کان فکند
آنشاه شير حمله که امرش کمند حکم ... در گردن سپهر و زمين و زمان فکند
بر تخت شاه تا کمر سلطنت ببست ... دولت کلاه شادي بر آسمان فکند
تدبير خود به دست سعادت حواله کرد ... ترتيب ملک با خرد خرده دان فکند
ذرات خاک بر مه و خورشيد فخر کرد ... تا چتر سايه بر سر اين خاکدان فکند
امروز نام حاتم طي در زبان خلق ... صيت نوال خسرو صاحبقران فکند
شاها بيمن مدحت تو شاهوار شد ... هر در که بحر خاطر من بر کران فکند
هر کو نه خاکپاي تو شد دست نکبتش ... در ورطه ي مذلت و عجز و هوان فکند
شرح جلال قدر تو ميداد ناطقه ... افلاک را ز هستي خود در گمان فکند
از جور روزگار ننالد دگر عبيد ... او را چو بخت نيک بر اين آستان فکند
در موج خيز لجه ي غم غرقه گشته بود ... لطف تواش به ساحل امن و امان فکند

جاويد باد مدت عمرت که روزگار ... طرح اساس دولت تو جاودان فکند

چو صبح رايت خورشيد آشکار کند ... ز مهر قبله ي افلاک زرنگار کند
زمانه مشعله ي قدسيان برافروزد ... سپهر کسوت روحانيان شعار کند
خجسته خسرو سيارگان به طالع سعد ... دگر عزيمت صحرا و کوهسار کند
چو خيل ترک که بر لشگر حبش تازد ... چو شاه روم که آهنگ زنگبار کند
به زخم تيغ ممالک ستان کشور گير ... هزار رخنه در اين نيلگون حصار کند
جهان حراقه ي شب را به تف گرمي صبح ... ز تاب شعله ي خورشيد پر شرار کند
زمانه دامن افلاک را زلطف شفق ... هزار لاله ي نورسته در کنار کند
سپهر عقد ثريا نهاده بر کف دست ... بدان اميد که در پاي شه نثار کند
صفاي صبح دل عاشقان به دست آرد ... نسيم باد صبا ساز نوبهار کند
رسيد موسم نوروز و گاه آن آمد ... که دل هواي گلستان و لاله زار کند
صبا فسانه ي حوران سروقد گويد ... چمن حکايت خوبان گلعذار کند
عروس گل ز عماري جمال بنمايد ... به ناز جلوه کنان عزم جويبار کند
سحاب گردن و گوش مخدرات چمن ... ز فيض خويش پر از در شاهوار کند
هزار عاشق دلخسته را به يک نغمه ... نواي بلبل شوريده بي قرار کند
صبا به هرچه زند دم به پيش لاله و گل ... روايت از نفس نافه ي تتار کند
ز ذوق نرگس تر آب در دهان آرد ... اگر نگاه در اين نظم آبدار کند
چنار دست برآورده روز و شب چون من ... دعاي دولت سلطان کامکار کند
در اينچنين سره فصلي چگويم آنکس را ... که ترک باده ي جانبخش خوشگوار کند
کسيکه باده ننوشد چه خوشدلي بيند ... دليکه عشق نورزد دگر چه کار کند
غلام نرگس آنم که با صراحي مي ... گرفته دست بتي بر چمن گذار کند
گهي به بوسه اي از لعل او شود قانع ... گهي به نقطه اي از لعلش اختصار کند
گهي حکايت عيش گذشته گويد باز ... گهي شکايت احداث روزگار کند

دمي ز نغمه ي ني ناله ي حزين شنود ... دمي به ساغر مي چاره ي خمار کند
نه همچو من که درونم بسوزد آتش شوق ... چو ياد صحبت ياران غمگسار کند
کنار من شود از خون ديده مالامال ... دل رميده چو ياد ديار و يار کند
در اين غريبي و آوارگي چنين که منم ... مرا به لطف که پرسد که اعتبار کند
عبيد را به از اين نيست در چنين سختي ... که تکيه بر کرم و لطف کردگار کند
نه بيش در طلب مال بي ثبات رود ... نه اعتماد بر اين جاه مستعار کند
به آب توبه ز کار جهان بشويد دست ... ز توشه درگذرد گوشه اختيار کند
به صدق روي دعا همچو جبرئيل امين ... به سوي بارگه شاه و شهريار کند
مگر عنايت شاه جهان ابو اسحاق ... دلش به عاطفت خود اميدوار کند
جمال دنيي و دين آنکه آسمان به لند ... غبار درگه او تاج افتخار کند
يگانه حيدر ثاني که در زمان نبرد ... ز تاب حمله ي او کوه زينهار کند
جهان پناها هرکس که بختيار بود ... دعاي جان تو سلطان بختيار کند
زمانه نام تو جمشيد تاج بخش نهاد ... فلک خطاب تو خورشيدکان يسار کند
خرد چو بازو و تيغ تو با خيال آرد ... حديث حيدر کرار و ذوالفقار کند
به روز معرکه بدخواه در برابر تو ... چو روبهيست که با شير کارزار کند
حسود جاه تو هرگه که پايه اي طلبد ... سياست تو اشارت به پاي دار کند
هزار حاتم طي را به گاه فيض سخا ... به نان بحر نوال تو شرمسار کند
نه جرم در بر عفو تو نااميد شود ... نه آز بر در بر تو انتظار کند
ز حد گذشت جسارت کنون همان بهتر ... که بر دعا سخن خويش اختصار کند
مدار دولت ودين بر جناب جاه تو باد ... هميشه تا که فلک بر مدر مدار کند
بقاي عمر تو چندانکه حصر نتواند ... هزار سال محاسب اگر شمار کند

چو شقه ي شب عنبر نثار بگشايند ... در سراچه ي نيلي حصار بگشايند
سپهر را تتق زرنگار بربندند ... ز پيش پرده ي گوهر نگار بگشايند
به زخم تيغ مقيمان خطه ي خاور ... ولايت از سپه زنگبار بگشايند
شکوفه ها که در آن لحظه چشم باز کنند ... زبان به شکر نسيم بهار بگشايند
چو غنچه ها کمر حسن بر ميان بندند ... هزار نعره ز جان هزار بگشايند
چو بيدها به در آرند تيغها ز غلاف ... چه خون که از جگر لاله زار بگشايند
به ذوق روزه ي يکساله شاهدان چمن ... به جرعه هاي مي خوشگوار بگشايند
به لطف خون ز رگ ارغوان و شاهد گل ... به نوک نشتر سر تيز خار بگشايند
ميان باغ خجالت کشند لاله و گل ... اگر نقاب ز رخسار يار بگشايند
هواي باغ و شميم گل و نسيم بهار ... گره ز طبع من دلفکار بگشايند
مجاهزان طبيعت به دست باد صبا ... هزار نافه ي مشگ تتار بگشايند
ز بهر عرض ثنا و دعاي حضرت شاه ... زبان سوسن و دست و چنار بگشايند
مدبدان فلک را چو کار در بندند ... بيمن راي شه کامکار بگشايند
شکوه و باسش اگر بانگ بر زمانه زنند ... زهم توالي ليل و نهار بگشايند
وگر به قهر نگاهي کنند بر افلاک ... ز هفت بختي گردون قطار بگشايند
چو برق تيغ بر اعداي او زبانه زند ... زبان دوست به صد زينهار بگشايند
به روز رزم غلامان او چو قهر کنند ... ز حد قاهره تا قندهار بگشايند
به کينه چون کمر کارزار دربندند ... به حمله صد گره از کوهسار بگشايند
هزار قلعه رويين اگر به پيش آيد ... به زور بازوي خنجر گذار بگشايند
جهان پناها با آنکه تيغ و بازوي تو ... مدار اين فلک بي مدار بگشايند
به لطف دست و دلت هر دمي جهاني را ... زبند حادثه ي روزگار بگشايند
مبارزان توغران روند بر سر خصم ... چو شير را که براي شکار بگشايند

همه دعاي تو يابند بر جريده ي من ... چو روزنامه به روز شمار بگشايند
هميشه تا بد و نيک از قضاي حق دانند ... چو عاقلان نظر اعتبار بگشايند
تو کامران و پياپي مدبران قضا ... به روي تو، در هر اختيار بگشايند
پيش از آن کين کار بر اين سقف مينا کرده اند ... وين مقرنس قبه ي نه توي مينا کرده اند
عقل اول را ز کاف و نون برون آورده اند ... وز عدم اوضاع موجودات پيدا کرده اند
عالم سفلي ز عقل و روح فايض گشته اند ... صورت اجرام علوي را هيولا کرده اند
اطلس زربفت را در اختران پوشيده اند ... کوه را پيراهن از اکسون و خارا کرده اند
حيز ارواح را ترتيب و تزيين داده اند ... سوي او روحانيان عزم تماشا کرده اند
اين منور سطح اخضر در ميان گسترده اند ... وين مدور طاق هفت ايوان خضرا کرده اند
خير و شر در عالم کون و فساد آورده اند ... نام آدم برده اند و ذکر حوا کرده اند
در ميان قبه ي اين دير دولابي اساس ... جرم خور تابنده چون قنديل ترساکرده اند
پيش از آن کافلاک را از انجم آيين بسته اند ... واندرو خورشيد و ماه و تير و جوزا کرده اند
نقش نام شيخ ابواسحاق بن محمودشاه ... سکه ي رخسار چرخ سيم سيما کرده اند
هرچه اسباب جهانداري و قسم خسرويست ... از براي حضرت سلطان مهيا کرده اند
عرشيان بر رايتش «نصر من الله» خوانده اند ... قدسيان تفسير از «انا فتحنا» کرده اند
فتح و نصرت بر جناب او ملازم گشته اند ... دولت و رفعت به درگاهش تولي کرده اند
پيشکاران قضا و نقشبندان قدر ... هرچه رايش زان مبرا شد تبرا کرده اند
چار عنصر پنج حس و شش جهات و هفت چرخ ... بندگي درگهش طبعا و طوعا کرده اند
وصف جود شاه دريا دل مگر نشنيده اند ... آن کسان کز جهل وصف کان و دريا کرده اند
روي را زان ابلق ايام توسن طبع را ... در ميان اختگان شاه طمغا کرده اند
خاص و عامش در سحرگاهان دعاها گفته اند ... وان دعاهاي سحرگاهي اثرها کرده اند
اي جهانگير آفتاب هفت کشور کز علو ... بندگانت را لقب جمشيد و دارا کرده اند

آسمانها پرتوي از نور رايت برده اند ... نام او خورشيد و ماه عالم آرا کرده اند
اختران چرخ هردم از براي افتخار ... خاک پايت توتياي چشم بينا کرده اند
از سر کلک تو مي يابند در احياي عدل ... آن روايتها کز انفاس مسيحا کرده اند
تا ابد بر تخت دولت ملک گير و تاج بخش ... کين تمني عرشيان از حق تعالي کرده اند


مدبران امور فلک ز راه ختن ... به تيرگي ز حبش لشگري روان کردند
به صد لباس برآمد سپهر بوقلمون ... چو صبح را تتق از ساده پرنيان کردند
چو چتر خسرو خاور خرام پيدا شد ... سپاه شب بنه در کوهها نهان کردند
خروس صبح چو زد بال آتشين بر چرخ ... غراب را به شب آواره ز آشيان کردند
ز آسمان چو نشان شفق پديد آمد ... کنار کوه پر از تازه ارغوان کردند
مسافران سماوي به خطه ي مغرب ... هزيمت از طرف راه کهکشان کردند
ز زنگ آينه ي صبح زان نفس شد پاک ... که تيغ مهر زراندود زرفشان کردند
مجاهزان فلک صدهزار عقد گهر ... نثار چتر شهنشاه کامران کردند
کشيد تير بر اعداي دولت سلطان ... مبارزان ختن روي در جهان کردند
سحر ز شعله ي خورشيد دشمنانش را ... چو شمع آتش دلسوز در دهان کردند
در آنزمان ز سر صدق قدسيان هردم ... دعاي دولت شاه از ميان جان کردند
سپهر و انجم و خورشيد توتياي بصر ... ز گرد سم سمند خدايگان کردند
جمال دنيي و دين پادشاه هفت اقليم ... که بخت و دولت بر درگهش قران کردند
شهنشهي که ز ديوان کبريا او را ... خطاب شاه سلاطين انس و جان کردند
نظام خدمت او چرخ توامان بستند ... کمند طاعت او طوق اختران کردند
ضمير روشن و راي مبارک او را ... بر آسمان و زمين شاه قهرمان کردند
جهان پناها دست و دلت ز روي کردم ... جهانيانرا تا حشر ميهمان کردند
ترا به دولت سرمد ز بامداد ازل ... مدبران قضا و قدر ضمان کردند
جوان شدند ز سر چرخ پير و دهر خرف ... چو التجا به چنين دولت جوان کردند
ز لطف و عنف تو رمزيکه باز ميگفتند ... زبان کلک و سنان تو ترجمان کردند
چو تيغ قهر کشيدند در ازل آجال ... نخست بر سر خصم تو امتحان کردند
در آنزمان که به قدرت مهندسان قضا ... بناي شش جهت و هفت آسمان کردند

علو جاه ترا شاهي زمين دادند ... سپاه عدل ترا حامي زمان کردند
چو قصر قدر تو ميساختند روز ازل ... حضيص پايه ي او فرق فرقدان کردند
سپيده دم علم صبح چون روان کردند ... زمهر بر سر آفاق زرفشان کردند
فراز بام جلال تو پير گردون را ... چو هندوان گه و بيگاه پاسبان کردند
به عهد عدل تو افسانه گشت در افواه ... حکايتي که ز دارا و اردوان کردند
شدند غرق حيا پيش ابر احسانت ... کسان که قصه ي دريا و وصف کان کردند
جناب جاه تو پاينده باد کز ازلش ... مقر معدلت و منزل امان کردند


دميد باد دلاويز و بوي جان آورد ... نويد کوکبه ي گل به گلستان آورد
رسيد موسم نوروز و يمن مقدم او ... به سوي هر دلي از خرمي نشان آورد
شکوفه باز بخنديد و لطف خنده ي او ... نشاط با دل محزون عاشقان آورد
نسيم خسته شد و ناتوان و مي افتد ... ز بسکه رخت رياحين بوستان آورد
هزاردستان در وصف روي لاله و گل ... هزار نغمه و دستان به داستان آورد
غلام دولت آنم که بر کنار چمن ... نشست و بابت خود دست در ميان آورد
سپيده دم که صبا بهر شاهدان بهار ... به عرصه ي چمن از ابر سايبان آورد
چه ذره است که بر طره ي بنفشه فشاند ... چه آب لطف که بر روي ارغوان آورد
ز شوق بلبل شوريده دل به گل ميگفت ... بيا بيا که فراقت مرا به جان آورد
پيام داد به باد سحر شکوفه که خيز ... بيا که بي تو نفس بر نمي توان آورد
گل آن زمان به چمن خسرو رياحين شد ... که ره به مجلس سلطان کامران آورد
جمال دنيي ودين آنکه راي انور او ... شکست در مه و خورشيد آسمان آورد
زمانه باز به پيرانه سرجوان زان شد ... که التجا به چنين دولت جوان آورد
خطاب سوسن از آنروي ميکنند آزاد ... که نام بندگي شاه بر زبان آورد
در سلامت و اقبال شد به رويش باز ... هرآنکه روي بدين دولت آستان آورد
گرفت جمله جهان آفتاب از آنکه پناه ... به زير سايه ي چتر خدايگان آورد
جهان پناها عدل تو خلق عالم را ... ز جور حادثه پروانه ي امان آورد
خجسته کلک گهربار عنبر افشانت ... به سائلان خبر گنج شايگان آورد
کف تو دامن آز و نياز پر در کرد ... چو بخشش تو امل را به ميهمان آورد
تو عين معجز و دولت نگر که يکسر موي ... خلاف راي تو هرکس که در گمان آورد
قضا به قصد سرش تيغ از نيام کشيد ... قدر به کشتن او تير در کمان آورد

عدوي تو ز فلک تاج و تخت مي طلبيد ... زمانه از پي او دار و ريسمان آورد
هرآنکه سرکشي با تو کرد گردونش ... به درگه تو ز ناگه به سر دوان آورد
جهان زمردي و از مردمي تهي شده بود ... علو همتت آن رسم در جهان آورد
به کام خويش بمان جاودان که بخت ترا ... زمانه مژده ي اقبال جاودان آورد

ديوان اشعار عبيد زاكاني

بسمه تعالی

ديوان اشعار عبيد زاكاني 1 (كليك كنيد)

ديوان اشعار عبيد زاكاني 2 (كليك كنيد)

ديوان اشعار عبيد زاكاني 3 (كليك كنيد)

ديوان اشعار عبيد زاكاني 4 (كليك كنيد)

ديوان اشعار عبيد زاكاني 5 (كليك كنيد)

ديوان اشعار عبيد زاكاني 6 (كليك كنيد)

 

بکشت غمزه ي آن شوخ بي گناه مرا ... فکند سيب ز نخدان او به چاه مرا
غلام هندوي خالش شدم ندانستم ... کاسير خويش کند زنگي سياه مرا
دلم بجا و دماغم سليم بود ولي ... ز راه رفتن او دل بشد ز راه مرا
هزار بار فتادم به دام ديده و دل ... هنوز هيچ نميباشد انتباه مرا
ز مهر او نتوانم که روي برتابم ... ز خاک گور اگر بردمد گياه مرا
به جور او چو بميرم ز نو شوم زنده ... اگر به چشم عنايت کند نگاه مرا
عبيد از کرم يار بر مدار اميد ... که لطف شامل او بس اميدگاه مرا


ز حد گذشت جدائي ز حد گذشت جفا ... بيا که موسم عيشست و آشتي و صفا
لبت به خون دل عاشقان خطي دارد ... غبار چيست دگر باره در ميانه ي ما
مرا دو چشم تو انداخت در بلاي سياه ... و گرنه من که و مستي و عاشقي ز کجا
کجا کسيکه از آن چشم ترک وا پرسد ... که عقل و هوش جهاني چرا کني يغما
ز زلف و خال تو دل را خلاص ممکن نيست ... که زنگيان سياهش نمي کنند رها
دلم ز جعد تو سودائي و پريشانست ... بلي هميشه پريشاني آورد سودا
عبيد وصف دهان و لب تو ميگويد ... ببين که فکر چه باريک و نازکست او را


شوريده کرد شيوه ي آن نازنين مرا ... عشقش خلاص داد ز دنيا و دين مرا
غم همنشين من شد و من همنشين غم ... تا خود چها رسد ز چنين همنشين مرا
زينسان که آتش دل من شعله ميزند ... تا کي بسوزد اين نفس آتشين مرا
اي دوستان نميدهد آن زلف بيقرار ... تا يکزمان قرار بود بر زمين مرا
از دور ديدمش خردم گفت دور از او ... ديوانه ميکند خرد دوربين مرا
گر سايه بر سرم فکند زلف او دمي ... خورشيد بنده گردد و مه خوشه چين مرا
تا چون عبيد بر سر کويش مجاورم ... هيچ التفات نيست به خلد برين مرا


در ما به ناز مي نگرد دلرباي ما ... بيگانه وار ميگذرد آشناي ما
بي جرم دوست پاي ز ما درکشيده باز ... تا خود چه گفت دشمن ما در قفاي ما
با هيچکس شکايت جورش نميکنم ... ترسم به گفتگو کشد اين ماجراي ما
ما دل به درد هجر ضروري نهاده ايم ... زيرا که فارغست طبيب از دواي ما
هردم ز شوق حلقه ي زنجير زلف او ... ديوانه ميشود دل آشفته راي ما
بر کوه اگر گذر کند اين آه آتشين ... بي شک بسوزدش دل سنگين براي ما
شايد که خون ديده بريزي عبيد از آنک ... او ميکند هميشه خرابي بجاي ما


اي خط و خال خوشت مايه ي سوداي ما ... اي نفسي وصل تو اصل تمناي ما
چونکه قدم مينهد شوق تو در ملک جان ... صبر برون ميجهد از دل شيداي ما
چتر همايون عشق سايه چو بر ما فکند ... راه خرابات پرس گر طلبي جاي ما
از رخ زيباي تو قبله گه عام را ... کعبه ي ديگر نباد دلبر ترساي ما
مردم لولي وشيم ما که وسجده کدام ... راي هزيمت گرفت عقل سبک راي ما
صوفي افسرده را زحمت ما گو مده ... رو تو و محراب زهد ما و چليپاي ما
رطل گرانرا ز دست تا ننهي اي عبيد ... زانکه روان ميبرد عمر سبک پاي ما


ميکند سلسله ي زلف تو ديوانه مرا ... ميکشد نرگس مست تو به ميخانه مرا
متحير شده ام تا غم عشقت ناگاه ... از کجا يافت در اين گوشه ي ويرانه مرا
هوس در بناگوش تو دارد دل من ... قطره ي اشگ از آنست چو دردانه مرا
دولتي يابم اگر در نظر شمع رخت ... کشته و سوخته يابند چو پروانه مرا
درد سر ميدهد اين واعظ و ميپندارد ... کالتفاتست بدان بيهده افسانه مرا
چاره آنست که ديوانگيي پيش آرم ... تا فراموش کند واعظ فرزانه مرا
از مي مهر تو تا مست شدم همچو عبيد ... نيست ديگر هوس ساغر و پيمانه مرا

ميزند غمزه ي مرد افکن او تير مرا ... دوستان چيست در اين واقعه تدبير مرا
من ديوانه نه آنم که نصيحت شنوم ... پند پيرانه مده گو پدر پير مرا
منم و ناله ي شبگير بدين سان که منم ... کي به فرياد رسد ناله ي شبگير مرا
صنما عشق تو با جان بدر آيد ناچار ... چون فرو رفت غم عشق تو با شير مرا
گر نه زنجير سر زلف تو باشد يکدم ... نتوان داشت در اين شهر به زنجير مرا
حلقه ي زلف تو در خواب نمودند به من ... جز پريشاني از آن خواب چه تعبير مرا


کرد فارغ گل رويت ز گلستان ما را ... کفر زلف تو برآورد ز ايمان ما را
تا خيال قد و بالاي تو در دل بگذشت ... خاطر آزاد شد از سرو خرامان ما را
ما که در عشق تو آشفته و شوريده شديم ... مي کند حلقه ي زلف تو پريشان ما را
تا به دامان وصالت نرسد دست اميد ... دست کوته نکند اشگ ز دامان ما را
در ره کعبه ي وصل تو ز پا ننشينيم ... گرچه در پا شکند خار مغيلان ما را
اي عبيد از پي دل چند توان رفت آخر ... کرد سوداي تو بس بي سر و سامان ما را


دلا با مغان آشنائي طلب ... ز پير مغان آشنائي طلب
به کنج قناعت گرت راه نيست ... ز ديوانگان رهنمائي طلب
وگر اوج قدست کند آرزو ... ز دام طبيعت رهائي طلب
اگر عارفي راه ميخانه گير ... و گر ابلهي پارسائي طلب
دواي دل خسته از درد جوي ... نواي خود از بينوائي طلب
اگر صد رهت بشکند روزگار ... مکن از خسان موميائي طلب
عبيد ار گدائي غنيمت شمار ... وگر پادشاهي گدائي طلب


دارم بتي به چهره ي صد ماه و آفتاب ... نازکتر از گل تر و خوشبوتر از گلاب
رعناتر از شمايل نسرين ميان باغ ... نازنده تر ز سروسهي بر کنار آب
در تاب حيرت از رخ او در چمن سمن ... در خوي خجلت از تب او در قدح شراب
شکلي و صد ملاحت و روئي وصد جمال ... چشمي وصد کرشمه و لعلي وصد عتاب
خورشيد در نقاب خجالت نهان شود ... از روي جانفزاش اگر بر فتد نقاب
در حلقه هاي زلفش جانهاي ما اسير ... از چشمهاي مستش دلهاي ما کباب
فرياد از آن دو سنبل مشکين تابدار ... زنهار از آن دو نرگس جادوي نيمخواب
هرگه که زانوئي زند و باده اي دهد ... من جان به باد بر دهم آن لحظه چون حباب
روزيکه با منست من آنروز چون عبيد ... از عيش بهره مندم و از عمر کامياب


لطف تو از حد برون حسن تويي منتهاست ... پيش تو نوش روان درد تو درمان ماست
عشق تو بر تخت دل حاکم کشور گشاي ... مهر تو بر ملک جان والي فرمانرواست
پرتو رخسار تو مايه ي مهر منير ... چهره ي پرچين تو جادوي معجز نماست
نرگس فتان تو لعبت مردم فريب ... غمزه ي غماز تو جادوي معجز نماست
از تو همه سرکشي وز طرف ما هنوز ... روي امل بر زمين دست طمع بر دعاست
گر کشدت اي عبيد سر بنه و دم مزن ... عادت خوبان ستم چاره ي عاشق رضاست


خوشا کسيکه ز عشقش دمي رهائي نيست ... غمش ز رندي و ميلش به پارسائي نيست
دل رميده ي شوريدگان رسوائي ... شکسته ايست که در بند موميائي نيست
ز فکر دنيي و عقبي فراغتي دارد ... خداشناس که با خلقش آشنائي نيست
غلام همت درويش قانعم کو را ... سر بزرگي و سوداي پادشاهي نيست
مراد خود مطلب هر زمان ز حضرت حق ... که بر در کرمش حاجت گدائي نيست
به کنج عزلت از آنروي گشته ام خرسند ... که ديگرم هوس صحبت ريائي نيست
قلندريست مجرد عبيد زاکاني ... حريف خواجگي و مرد کدخدائي نيست


جفا مکن که جفا رسم دلربائي نيست ... جدا مشو که مرا طاقت جدائي نيست
مدام آتش شوق تو درون منست ... چنانکه يکدم از آن آتشم رهائي نيست
وفا نمودن و برگشتن و جفا کردن ... طريق ياري و آئين دل ربائي نيست
ز عکس چهره ي خود چشم ما منور کن ... که ديده را جز از آن وجه روشنائي نيست
من از تو بوسه تمني کجا توانم کرد ... چو گرد کوي توام زهره ي گدائي نيست
به سعي دولت وصلت نميشود حاصل ... محققست که دولت به جز عطائي نيست
عبيد پيش کساني که عشق ميورزند ... شب وصال کم از روز پادشاهي نيست


دلداده را ز تير ملامت گزند نيست ... ديوانه را طريقه ي عاقل پسند نيست
از درد ما چه فکر وز احوال ما چه باک ... آنرا که دل مقيد و پا در کمند نيست
فرهاد را که با دل شيرين تعلقست ... رغبت به نوشدارو و حاجت به قند نيست
هرجا که آتش غم دلدار شعله زد ... جان برفشان به ذوق که جاي سپند نيست
بس کن عبيد با دل شوريده داوري ... بيچاره را نصيحت ما سودمند نيست

ما را ز شوق يار بغير التفات نيست ... پرواي جان خويش و سر کاينات نيست
از پيش يار اگر نفسي دور مي شوم ... هر دم که ميزنم ز حساب حيات نيست
در عاشقي خموشي و در هجر صابري ... اين خود حکايتيست که در ممکنات نيست
رندي گزين که شيوه ي ناموس و رنگ و بو ... غير از خيال باطل و جز ترهات نيست
بگذار هرچه داري و بگذر که مرد را ... جز ترک توشه توشه ي راه نجات نيست
از خود طلب که هرچه طلب ميکني زيار ... در تنگناي کعبه و در سومنات نيست
در يوزه کردم از لب دلدار بوسه اي ... گفتا برو عبيد که وقت زکوة نيست


ترک سر مستم که ساغر ميگرفت ... عالمي در شور و در شر ميگرفت
عکس خورشيد جمالش در جهان ... شعله ميزد هفت کشور ميگرفت
چون صبا بر چين زلفش ميگذشت ... بوستان در مشگ و عنبر ميگرفت
هر دمي از آه دود آساي من ... آتشي در عود و مجمر ميگرفت
بوسه اي زو دل طلب ميکرد ليک ... اين سخن با او کجا در ميگرفت
قصه ي دردش عبيد از سوز دل ... هر زمان ميگفت و از سر ميگرفت


رميد صبر و دل از من چو دلنواز برفت ... چه چاره سازم از اين پس چو چاره ساز برفت
سوار گشته و عمدا گرفته باز به دست ... نموده روي به بيچارگان و باز برفت
به گريه چشمه ي چشم بريخت چندان خون ... که کهنه خرقه ي سالوسم از نماز برفت
جز از خيال قد و زلف يار و غصه ي شوق ... دگر ز خاطرم انديشه ي دراز برفت
ز منع خلق از اين بيش محترز بودم ... کنون حديث من از حد احتراز برفت
دريغ و درد که در هجر يار و غصه ي دهر ... برفت عمر و حقيقت که بر مجاز برفت
عبيد چون جرست ناله سود مي نکند ... چو کاروان جرس جمله بيجواز برفت


سياه چرده بتم را نمک ز حد بگذشت ... عتاب او چو جفاي فلک ز حد بگذشت
لطافت لب و دندان و مستي چشمش ... چو مي پرستي ما يک به يک ز حد بگذشت
بلابه گفت که از حد گذشت جور رقيب ... به طنز کفت که بي هيچ شک ز حد بگذشت
بنوش باده ي صافي ز دست دلبر خويش ... که بيوفائي چرخ و فلک ز حد بگذشت
عبيد را دل سنگينش امتحان کردند ... عيار دوستيش بر محک ز حد بگذشت


ز سنبلي که عذارت بر ارغوان انداخت ... مرا به بيخودي آوازه در جهان انداخت
ز شرح زلف تو موئي هنوز نا گفته ... دلم هزار گره در سر زبان انداخت
دهان تو صفتي از ضعيفيم ميگفت ... مرا ز هستي خود نيک در گمان انداخت
کمان ابروي پيوسته ميکشي تا گوش ... بدان اميد که صيدي کجا توان انداخت
ز دلفريبي مويت سخن دراز کشيد ... لب تو نکته ي باريک در ميان انداخت
عجب مدار که در دور روي و ابرويت ... سپر فکند مه از عجز تا کمان انداخت
ز سر عشق هر آنچ از عبيد پنهان بود ... سرشگ جمله در افواه مردمان انداخت


مرا ز وصل تو حاصل بجز تمنا نيست ... خيال زلف تو بستن خلاف سودا نيست
وفا ز عهد تو ميجست دوش خاطر من ... جواب داد که خود اين متاع با ما نيست
بسي بگفتمت ايدوست هست راي منت ... دهان ز شرم فرو بسته اي همانا نيست
هزار بوسه ز لب وعده کرده اي و يکي ... نميدهي و مرا زهره ي تقاضا نيست
چو دور دور رخ تست خاطري درياب ... که کار بوالعجبيهاي چرخ پيدا نيست
ز ميهمان خيالت چو شرمسارم از آنک ... جز آب چشم و کباب جگر مهيا نيست
به طعنه گفتي کز ما دريغ داري جان ... مگر مگوي خدا را عبيد از آنها نيست

دگر برون شدنم زين ديار ممکن نيست ... دگر غريبيم از کوي يار ممکن نيست
مرا از آن لب شيرين و زلف عارض تو ... شکيب و طاقت و صبر و قرار ممکن نيست
دلا بکوش مگر دامنش به دست آري ... که وصل بي طلب و انتظار ممکن نيست
من اينکه عشق نورزم مرا به سر نرود ... من اينکه مي نخورم در بهار ممکن نيست
در آن ديار که مائيم حاليا آنجا ... مسافران صبا را گذار ممکن نيست
عبيد هم غزلي گاه گاه اگر بتوان ... بگو که خوشتر از اين يادگار ممکن نيست


جانا بيا که بي تو دلم را قرار نيست ... بيشم مجال صبر و سر انتظار نيست
ديوانه اين چنين که منم در بلاي عشق ... دل عاقبت نخواهد و عقلم به کار نيست
گر خواندنت مراد و گر راندن آرزوست ... آن کن که راي تست مرا اختيار نيست
ما را همين بسست که داريم درد عشق ... مقصود ما ز وصل تو بوس و کنار نيست
اي دل هميشه عاشق و همواره مست باش ... کان کس که مست عشق نشد هوشيار نيست
با عشق همنشين شو و از عقل برشکن ... کو را به پيش اهل نظر اعتبار نيست
هر قوم را طريقتي و راهي و قبله ايست ... پيش عبيد قبله بجز کوي يار نيست


حاصل ز زندگاني ما جز وبال نيست ... وز روزگار بهره بجز از ملال نيست
نقش سه شش طلب مکن از کعبتين دهر ... کين نقش پنج روزه برون از خيال نيست
چون منصب بزرگي و چون جاه و ملک و مال ... بي وصمت تزلزل و عيب و زوال نيست
خوش خاطري که منصب و جاه آرزو نکرد ... خرم دلي که در طلب ملک و مال نيست
از خوان ممسکان مطلب توشه ي حيات ... کان لقه پيش اهل طريقت حلال نيست
در وضع روزگار نظر کن به چشم عقل ... احوال کس مپرس که جاي سال نيست
چون زلف تابداده ي خوبان در اين ديار ... هرجا که سرکشي است بجز پايمال نيست
در موج فتنه اي که خلايق فتاده اند ... فرياد رس بجز کرم ذوالجلال نيست
از غم چنان برست دل ما که بعد از اين ... در وي به هيچ وجه طرب را مجال نيست
جانم فداي خاطر صاحب دلي که گفت: ... «شيراز جاي مردم صاحب کمال نيست»
درويشي و غريبي و زحمت ز حد گذشت ... زين بيش اي عبيد مرا احتمال نيست


هرگز دلم ز کوي تو جائي دگر نرفت ... يکدم خيال روي توام از نظر نرفت
جان رفت و اشتياق تو از جان بدر نشد ... سر رفت و آرزوي تو از سر بدر نرفت
هرکو قتيل عشق نشد چون به خاک رفت ... هم بيخبر بيامد و هم بي خبر برفت
در کوي عشق بي سر و پائي نشان نداد ... کو خسته دل نيامد و خونين جگر نرفت
عمرم برفت در طلب عشق و عاقبت ... کامي نيافت خاطر و کاري بسر نرفت
شوري فتاد از تو در آفاق و کس نماند ... کو چون عبيد در سر اين شور و شر نرفت


در خانه تا قرابه ي ما پر شراب نيست ... ما را قرار و راحت و آرام و خواب نيست
در خلوتي که باده و ساقي و شاهد است ... حاجت به چنگ و بربط و ناي و رباب نيست
خوش کن به باده وقت حريفان که پيش ما ... عمري که خوش نميگذرد در حساب نيست
اينک شراب اگر هوست ميکند وضو ... در آفتابه کن که در اين خانه آب نيست
ما را که ملک فقر و قناعت مسلم است ... حاجت به جود خسرو مالک رقاب نيست
همچون عبيد خانه ي هستي خراب کن ... زيرا که جاي گنج بجز در خراب نيست


دلي که بسته ي زنجير زلف ياري نيست ... به پيش اهل نظر هيچش اعتباري نيست
سري که نيست در او کارگاه سودائي ... به کارخانه ي عيشش سري و کاري نيست
ز عقل برشکن و ذوق بيخودي درياب ... که پيش زنده دلان عقل در شماري نيست
ملامت من مسکين مکن که در ره عشق ... به دست عاشق بيچاره اختياري نيست
دگر مگوي که هر بحر را کناري هست ... از آنکه بجز غم عشق را کناري نيست
ز شوق زلف بتان بيقرار و سرگردان ... منم که مثل من آشفته روزگاري نيست
اگر ز مستي و رندي عبيد را عاريست ... مرا از اين دو صفت هيچ عيب و عاري نيست


بيش از اين برگ فراق رخ جانانم نيست ... بيش از اين قوت سرپنجه ي هجرانم نيست
کرده ام عزم سفر بو که مسير گردد ... ميکنم فکر و جز اين چاره و درمانم نيست
روي در کعبه ي جان کرده به سر مي پويم ... غمي از باديه و خار مغيلانم نيست
سيل گو راه در او بند به خوناب سرشک ... غرق طوفان شده انديشه ي بارانم نيست
سر اگر ميرود از دست بهل تا برود ... سر سوداي سر بي سر و سامانم نيست
حسرت ديدن ياران جگرم سوخت عبيد ... بيش از اين طاقت ناديدن يارانم نيست

سر نخوانيم که سودا زده ي موئي نيست ... آدمي نيست که مجنون پري روئي نيست
هرگز از بند و غم آزاد نگردد آن دل ... که گرفتار کمند سر گيسوئي نيست
قبله ام روي بتانست و وطن کوي مغان ... به از اين قبله ام خوشتر از اين کوئي نيست
کس مرا از دل سرگشته نشاني ندهد ... عجب از معتکف گوشه ي ابروئي نيست
ميتوان دامن وصلت به کف آورد ولي ... اي دريغا که مرا قوت بازوئي هست
هر مرض دارو و هر درد علاجي دارد ... زخم تير مژه را مرهم و داروئي نيست
سر موئي نتوان يافت بر اعضاي عبيد ... که در او ناوکي از غمزه ي جادوئي نيست


نه به ز شيوه ي مستان طريق ورائي هست ... نه به ز کوي مغان گوشه اي و جائي هست
دلم به ميکده زان ميکشد که رندان را ... کدورتي نه و با يکديگر صفائي هست
ز کنج صومعه از بهر آن گريزانم ... که در حوالي آن بوريا ريائي هست
گرت به دير مغان ره دهند از آن مگذر ... قدم بنه که در آن کوچه آشنائي هست
فراغ از دل درويش جو که مستغني است ... ز هرکجا که اميري و پادشاهي هست
به عيش کوش و مپندار همچو نااهلان ... که عمر را عوض و وقت را قضائي هست


دوشم غم تو ملک سويدا گرفته بود ... دودم ز سينه راه ثريا گرفته بود
جان را ز روي لعل تو در تنگ آمده ... دل را ز شوق زلف تو سودا گرفته بود
ميديد شمع در من و ميسوخت تا به روز ... زآن آتشي که در من شيدا گرفته بود
از ديده ام خيال تو محروم گشت باز ... کاطراف خانه اش همه دريا گرفته بود
ميخواست خرمي که کند در دلم وطن ... تا او رسيد لشگر غم جا گرفته بود
صبر از برم رميد و مرا بيقرار کرد ... گوئي مگر که خاطرش از ما گرفته بود
مسکين عبيد را غم عشقت بکشت از آنک ... او را غريب ديده و تنها گرفته بود

ز من مپرس که بر من چه حال ميگذرد ... چو روز وصل توام در خيال ميگذرد
جهان برابر چشم سياه ميگردد ... چو در ضمير من آن زلف و خال ميگذرد
اگر هلاک خودم آرزوست منعم کن ... مرا که عمر چنين در ملال ميگذرد
خيال مهر تو در چشم هر سهي سرويست ... که در حواليش آب زلال ميگذرد
ز بوي زلف توام روح تازه ميگردد ... سپيده دم که نسيم شمال ميگذرد
من و وصال تو آن فکر و آرزو هيهات ... که بر دماغ چه فکر محال ميگذرد
غلام و چاکر روي چو ماه توست عبيد ... وزين حديث بسي ماه و سال ميگذرد


دردا که درد ما به دوائي نميرسد ... وين کار ما به برگ و نوائي نميرسد
در کاروان غم چو جرس ناله ميکنم ... در گوش ما چو بانگ درائي نميرسد
راهي که ميرويم به پايان نمي بريم ... جهدي که ميکنيم بجائي نميرسد
اين پاي خسته جز ره حرمان نميرود ... وين دست بسته جز به دعائي نميرسد
بر ما ز عشق قامت و بالاش يک نفس ... ممکن نميشود که بلائي نميرسد
هرگز دمي به گوش گدايان کوي عشق ... از خوان پادشاه صلائي نميرسد
گفتم گداي کوي توام گفت اي عبيد ... سلطاني اين چنين به گدائي نميرسد


نسيم خاک مصلي و آب رکن آباد ... غريب را وطن خويش ميبرد از ياد
زهي خجسته مقامي و جانفزا ملکي ... که باد خطه ي عاليش تا ابد آباد
بهر طرف که روي نغمه ميکند بلبل ... بهر چمن که رسي جلوه ميکند شمشاد
بهر که درنگري شاهديست چون شيرين ... بهر که برگذري عاشقيست چون فرهاد
در اين ديار دلم شهر بند دلداريست ... که جان به طلعت او خرمست و خاطر شاد
سرم هواي وطن ميپزد وليک دلم ... ز بند زلف سياهش نميشود آزاد
ز جور سنبل کافر مزاج او افغان ... ز دست نرگس جادو فريب او فرياد
غنيمتست غنيمت شمار فرصت عيش ... که تن ضعيف نهاد است و عمر بي بنياد
بگير دامن ياري و هرچه خواهي کن ... بنوش باده ي صافي و هرچه بادا باد
به سوي باد و ني ميل کن که ميگويند ... « جهان بر آب نهاده است و آدمي بر باد»
خوشست ناز و نعيم جهان ولي چو عبيد ... « غلام همت آنم که دل بر او ننهاد »


بروي خوب مرا ديده روشنست ولي ... به هيچ وجه مهيا نمي تواند کرد
برفت دوش خيالش ز چشم من چه کند ... مقام بر لب دريا نمي تواند کرد
به صبر کام توان يافتن وليک چه سود ... چو صبر در دل ما جا نمي تواند کرد
عبيد گه گهي از بهر مصلحت ميگفت ... که توبه ميکند اما نمي تواند کرد
دلم ز عشق تبرا نمي تواند کرد ... صبوري از رخ زيبا نمي تواند کرد
غم از درون دل من برون نمي آيد ... که ترک مسکن و ماوي نمي تواند کرد
ساقيا باز خرابيم بده جامي چند ... پخته اي چند فرو ريز به ما جامي چند
صوفي و گوشه ي محراب و نکونامي و زرق ... ما و ميخانه و دردي کش و بدنامي چند
باده پيش آر که بر طرف چمن خوش باشد ... مطربي چند و گلي چند و گل اندامي چند
چشم و لب پيش من آور چو رسد باده به من ... تا بود نقل مرا شکر و بادامي چند
باده در خانه اگر نيست براي دل ما ... رنجه شو تا در ميخانه بنه گامي چند
در بهاي مي گلگون اگرت زر نبود ... خرقه ي ما به گرو کن بستان جامي چند
ذکر سجاده و تسبيح رها کن چو عبيد ... نشوي صيد بدين دانه بنه دامي چند


ترا که گفت که با ما وفا نشايد کرد ... دروغ گفت چه باشد چرا نشايد کرد
غلام لعل لب تست جان شيرينم ... چنين حکايت شيرين کجا نشايد کرد
به بوسه قصد لبت کردم از ميان چشمت ... به غمزه گفت نشايد هلا نشايد کرد
ميان موي و ميان تو نکته باريکست ... در آن ميان سخن از لب رها نشايد کرد
هزار سال تنم گر ز تن جدا ماند ... هنوز مهر تو از جان جدا نشايد کرد
حديث درد دل مستمند و سينه ي ريش ... حکايتي است که در سالها نشايد کرد
مگر عبيد به جان با لبم مضايقه کرد ... که اين به مذهب اصحابنا نشايد کرد


نقش روي توام از پيش نظر مي نرود ... خاطر از کوي توام جاي دگر مي نرود
تا بديدم لب شيرين تو ديگر زان روز ... بر زبانم سخن شهد و شکر مي نرود
عارض و زلف دو تا شيفته کردند مرا ... هرگزم دل به گل و سنبل تر مي نرود
مستي و عاشقي از عيب بود گو ميباش ... «در من اين عيب قديم است و بدر مي نرود»
دوستان از مي و معشوق نداريديم باز ... «که مرا بي مي و معشوق بسر مي نرود»
غم عشقش ز دل خسته ي بيچاره عبيد ... گوشه اي دارد از آنجا به سفر مي نرود


گرم عنايت او در بروي بگشايد ... هزار دولتم از غيب روي بنمايد
نظر به گلشن روحانيون نيندازم ... سرم به پايه ي کروبيان فرو نايد
وگر به حال پريشان ما کند نظري ... ز روي لطف بر احوال ما ببخشايد
به پيش خاطرم ار کاينات عرضه کنند ... ز کبر دامن همت بدان نيالايد
توان در آينه ي آن جمال جان ديدن ... گرش به صيقل توفيق زنگ بزدايد
ورم ز پيش براند به جور حکم اوراست ... پسند دوست بود هرچه دوست فرمايد
عبيد را کرمش تا نوازشي نکند ... دلش ز غم نرهد خاطرش نياسايد


دوش اشگم سر به جيحون ميکشيد ... دل بدان زلفين شبگون ميکشيد
ناتوان شخص ضعيفم هر زمان ... اشگ ريزان ناله را چون ميکشيد
گاه اشگش سوي صحرا ميدواند ... گاه آهش سوي گردون ميکشيد
ناگهان خيل خيالش بر سرم ... لشگر از بهر شبيخون ميکشيد
ديد آن چشم بلابين دمبدم ... تا گريبان جامه در خون ميکشيد
آستين بر زد خيالش تا به روز ... رخت از آن دريا به هامون ميکشيد
غمزه اش تيري که ميزد بر عبيد ... لعل او پيکانش بيرون ميکشيد


هرگز کسي به خوبي چون يار ما نباشد ... مه را نظير رويش گفتن روا نباشد
موئي چنان خميده چشمي چنان کشيده ... در چين به دست نايد و اندر ختا نباشد
با او هميشه ما را جز لاله در نگيرد ... با ما هميشه او را جز ماجرا نباشد
گر حال من نپرسد عيبش مکن که هرگز ... سوداي پادشاهي حد گدا نباشد
ما کشتگان عشقيم همچون عبيد ما را ... عقلي سليم نبود صبري بجا نباشد

دوش لعلت نفسي خاطر ما خوش ميکرد ... ديده ميديد جمال تو و دل غش ميکرد
روي زيباي تو با ماه يکايک ميزد ... سر گيسوي تو با باد کشاکش ميکرد
سنبل زلف تو هرلحظه پريشان ميشد ... خاطر خسته ي عشاق مشوش ميکرد
زو هر آن حلقه بر گوشه ي مه ميافتاد ... دل مسکين مرا نعل در آتش ميکرد
تير بر سينه ام آن غمزه ي فتان ميزد ... قصد خون دلم آن عارض مهوش ميکرد
از خط و خال و بناگوش و لب و چشم و رخت ... هر که يک بوسه طمع داشت غلط شش ميکرد
پيش نقش رخ تو ديده ي خونريز عبيد ... صفحه ي چهره به خونابه منقش ميکرد

مرديم و يار هيچ عنايت نميکند ... واحسرتا که بخت عنايت نميکند
در پيش چشم او لب او ميکشد مرا ... وان شوخ چشم بين که حمايت نميکند
چندانکه عجز حال بر او عرضه ميکنم ... در وي به هيچ نوع سرايت نميکند
پيش کسي ز شکر و شکايت چه دم زنم ... کانديشه اي ز شکر و شکايت نميکند
در حق بندگان نظر لطف گاه گاه ... هم ميکند وليک به غايت نميکند
تا گفته ام دهان تو هيچست از آن زمان ... با ما ز خشم هيچ حکايت نميکند
بلبل صفت عبيد به هرجا که ميرسد ... غير از حديث عشق روايت نميکند


ز کوي يار زماني کرانه نتوان کرد ... جز آستانه ي او آشيانه نتوان کرد
کسي که کعبه ي جان ديد بي گمان داند ... که سجده گاه جز آن آستانه نتوان کرد
مرا به عشوه ي فردا در انتظار مکش ... که اعتماد بسي بر زمانه نتوان کرد
ترا که گفت که با کشتگان راه غمت ... اشارتي به سر تازيانه نتوان کرد
به پيش زلف تو بر خال بوسه خواهم زد ... ز ترس دام سيه ترک دانه نتوان کرد
فسرده صوفي ما را که ميبرد پيغام ... که ترک شاهد و چنگ و چغانه نتوان کرد
مرا به مجلس واعظ مخوان و پند مده ... فريب من به فسون و فسانه نتوان کرد
بخواه باده و با يار عزم صحرا کن ... چو گل به باغ رود رو به خانه نتوان کرد
مکن عبيد ز مستي کرانه فصل بهار ... که عيش خوش به چمن بي چمانه نتوان کرد

بي روي يار صبر ميسر نمي شود ... بي صورتش حباب مصور نمي شود
با او دمي وصال به صد لابه سالها ... تقرير ميکنيم و مقرر نمي شود
گفتم که بوسه اي بربايم ز لعل او ... مشکل سعادتيست که باور نمي شود
جز آنکه سر ببازم و در پايش اوفتم ... دستم به هيچ چاره ي ديگر نمي شود
افسرده دل کسي که ز زنجير زلف او ... ديوانه مي نگردد و کافر نمي شود
عشقش حکايتيست که از دل نمي رود ... وصفش فسانه ايست که باور نمي شود
تا بوي زلف يار نمي آورد صبا ... از بوي او دماغ معطر نمي شود
ساقي بيار باده که هر لحظه عيش خوش ... بي مطرب و پياله و ساغر نمي شود
گفتي به صبر کار ميسر شود عبيد ... تدبير چيست جان برادر، نمي شود


سعادت روي با دين تو دارد ... غنيمت خانه ي زين تو دارد
زهي دولت زهي طالع زهي بخت ... که شب پوش و عرقچين تو دارد
چه مقبل هندويي کان خال زيباست ... که مسکن لعل شيرين تو دارد
قبا گوئي چه نيکي کرده باشد ... که در بر سرو سيمين تو دارد
صبا دنيا معطر کرده گوئي ... گذر بر زلف پر چين تو دارد
بسي ديدم پريرويان در آفاق ... نديدم کس که آئين تو دارد
به عالم هرکسي را کيش و ديني است ... عبيد بينوا دين تو دارد

لعل نوشينش چو خندان ميشود ... در جهان شکر فراوان ميشود
قد او هرگه که جولان ميکند ... گوئيا سرو خرامان ميشود
پرتو رويش چو مي تابد ز دور ... آفتاب از شرم پنهان ميشود
قصه ي زلفش نميگويم به کس ... زانکه خاطرها پريشان ميشود
من نه تنها ميشوم حيران او ... هرکه او را ديد حيران ميشود
گرچه ميگويد که بنوازم ترا ... تا نگه کردي پشيمان ميشود
با عبيد ار نرم ميگردد دلت ... کارهاي سختش آسان ميشود
هرکه را شاهي عالم آرزوست ... بنده ي درگاه سلطان ميشود
شاه اويس آن خسرو دريا دلي ... کافتابش بنده ي فرمان ميشود (کذا)
خسروي کز کلک گوهربار او ... کار بي سامان به سامان ميشود


باد صبا جيب سمن برگشاد ... غلغل بلبل به چمن در فتاد
زنده کند مرده ي صد ساله را ... باد چو بر گل گذرد بامداد
زمزم مرغان سخندان شنو ... تا نکني نغمه ي داود ياد
موسم عيشست غنيمت شمار ... هرزه مده عمر و جواني به باد
وقت به افسوس نشايد گذاشت ... جام مي از دست نبايد نهاد
تا بتوان خاطر خود شاددار ... نيست بدين يک دو نفس اعتماد
خاک همانست که بر باد داد ... تخت سليمان و سرير قباد
چرخ همانست که بر خاک ريخت ... خون سياووش و سر کيقباد
انده دنيا بگذار اي عبيد ... تا بتوان زيست يکي لحظه شاد


کجا کسيکه مرا مژده ي چمانه دهد ... علي الصباح به من باده ي شبانه دهد
ز دوستان و عزيزان که باشد آنکه مرا ... نشان به کوي مغان و مي مغانه دهد
خوشا کسيکه چو رندان ز خانه وقت سحر ... بدر گريزد و تن در شرابخانه دهد
غلام دولت آنم که هرچه بستاند ... به شمع و شاهد و چنگ و دف و چغانه دهد
ز غم پناه به مي بر که مي به خاصيت ... نتيجه عيش خوش و عمر جاودانه دهد
مرو به عشوه ي زاهد ز ره که او دايم ... فريب مردم نادان بدين فسانه دهد
به اعتقاد شنو پند سودمند عبيد ... که او هميشه ترا پند عاقلانه دهد


سپيده دم به صبوحي شراب خوش باشد ... نوا و نغمه ي چنگ و رباب خوش باشد
بتي که مست و خرابي ز چشم فتانش ... نشسته پيش تو مست و خراب خوش باشد
سحرگهان چو ز خواب خمار برخيزي ... خيال بنگ و نشاط شراب خوش باشد
ميان باغ چو وصل نگار دست دهد ... کنار آب و شب ماهتاب خوش باشد
شمايل خوش جانان به خواب ديدم دوش ... اميد هست که تعبير خواب خوش باشد
عبيد اين دو سه بيتک به يک زمان گفته است ... گرش تو گفت تواني جواب خوش باشد


جوقي قلندرانيم بر ما قلم نباشد ... بود و وجود ما را باک از عدم نباشد
سلطان وقت خويشم گرچه زروي ظاهر ... لشگر کشان ما را طبل و علم نباشد
مشتي مجردانيم بر فقر دل نهاده ... گر هيچمان نباشد از هيچ غم نباشد
در دست و کيسه ي ما دينار کس نبيند ... بر سکه ي دل ما نقش درم نباشد
جان در مراد يابي در حلقه اي که مائيم ... رندان بي نوا را نيل و بقم نباشد
چون ما به هيچ حالي آزار کس نخواهيم ... آزار خاطر ما شرط کرم نباشد
در راه پاکبازان گو لاف فقر کم زن ... همچون عبيد هر کو ثابت قدم نباشد


شرم دار ايدل از اين دهر رهائي تا چند ... بيخودي تا به کي و بيهده رائي تا چند
نيست کار تو به سامان و کيائي به نوا ... غره گشتن به چنين کار و کيائي تا چند
با چنين مال و بقائي و متاعي که تراست ... لاف قاروني و دعوي خدائي تا چند
تن مقيم حرم و دل به خرابات مغان ... کرده زنهار نهان زير عبائي تا چند
دنيي و آخرتت هر دو هوس ميدارد ... يک جهت باش چو مردان دو هوائي تا چند
ضامن نفس گر اينست بدين راضي شو ... غم درويشي و بي برگ و نوائي تا چند
از در رحمت حق جوي گشايش چو عبيد ... بر در بسته ي مخلوق گدائي تا چند


دلم زين بيش غوغا بر نتابد ... سرم زين بيش سودا بر نتابد
ز شوقت بر دل ديوانه ي ماست ... غمي کان سنگ خارا بر نتابد
غمت را گو بدار از جان ما دست ... که اين ويرانه يغما بر نتابد
بيا امشب مگو فردا که اينکار ... دگر امروز و فردا بر نتابد
سرت در پاي اندازيم چون زلف ... اگر زلفت سر از پا بر نتابد
عبيد از درد کي يابد رهائي ... چو درد دل مداوا بر نتابد


ز سوز عشق من جانت بسوزد ... همه پيدا و پنهانت بسوزد
ز آه سرد و سوز دل حذر کن ... که اينت بفسرد آنت بسوزد
مبر نيرنگ و دستان پيش او کو ... به صد نيرنگ و دستانت بسوزد
به دست خويشتن شمعي نيفروز ... که در ساعت شبستانت بسوزد
چه داري آتشي در زير دامان ... کز آن آتش گريبانت بسوزد
دل اندر وصل من بستي و ترسم ... که ناگه تاب هجرانت بسوزد
ندارد سودت آنگاهي که يابي ... عبيد آن نامسلمانت بسوزد


وداع کعبه ي جان چون توان کرد ... فراقش بر دل آسان چون توان کرد
طبيبم ميرود من درد خود را ... نميدانم که درمان چون توان کرد
مرا عهديست کاندر پاش ميرم ... خلاف عهد و پيمان چون توان کرد
به کفر زلفش ايمان هرکه آورد ... دگر بارش مسلمان چون توان کرد
مرا گويند پنهان دار رازش ... غم عشقست پنهان چون توان کرد
گرفتم راز دل بتوان نهفتن ... دواي چشم گريان چون توان کرد
عبيد از عشق اگر ديوانه گردد ... بدين جرمش به زندان چون توان کرد


عاشق شوريده ترک يار نتوانست کرد ... صبر بي دل کرد و بي دلدار نتوانست کرد
جان چو با عشق آشنا شد از خرد بيگانه گشت ... همدمي زين بيش با اغيار نتوانست کرد
راستي را حق به دستش بود انکارش مکن ... مدعي را محرم اسرار نتوانست کرد
نام سرمستان عاشق پيش مستوران نگفت ... هيچکس منصور را به ردار نتوانست کرد
نفس کافر سالها کوشيد و چندان کازمود ... ترک معشوق و مي و زنار نتوانست کرد
زاهد از محراب بيرون رفت و در ميخانه جست ... تا قيامت روي در ديوار نتوانست کرد
التماس بوسه اي کردم از او تن در نداد ... خاطر ما خوش بدين مقدار نتوانست کرد
دوش بر رخسار زردم ديد و چندان کاب زد ... بخت خواب آلود را بيدار نتوانست کرد
اي عبيد ار غافلي از عشق انکارش مکن ... هيچ عاقل عشق را انکار نتوانست کرد


علي الصباح که نرگس پياله بردارد ... سمن به عزم صبوحي کلاله بردارد
چکاوک از سرمستي خروش در بندد ... ز شوق بلبل دلخسته ناله بردارد
به صد جمال درآمد عروس گل به چمن ... صباش دامن گلگون غلاله بردارد
وجوه قرض ميم هست ليک ميترسم ... که مي فروشم نام از قباله بردارد
خنک نسيم بهاري که در جهد سحري ... ز روي چون گل ساقي کلاله بردارد
خوشا کسي که در آن دم به بانک بلبل مست ... ز خواب ناز نشيند پياله بردارد
عبيدوار بزن پنج کاسه مي کان مي ... ز پيش دل غم پنجاه ساله بردارد


خرم آن کس که غم عشق تو در دل دارد ... وز همه ملک جهان مهر تو حاصل دارد
جور و بيداد و جفا کردن و عاشق کشتن ... زيبد آنرا که چنين شکل و شمايل دارد
عاشق دلشده را پند خردمند چه سود ... رند ديوانه کجا گوش به عاقل دارد
مبتلائيست که اميد خلاصش نبود ... هرکه بر پاي دل از عشق سلاسل دارد
تا دم بازپسين غرقه ي درياي غمش ... مدعي باشد اگر چشم به ساحل دارد
هرکه خواهد که کند از تو مرادي حاصل ... حاصل آنست که انديشه ي باطل دارد
ميکشد ساعد سيمين تو ما را و عبيد ... ميل بوسيدن سرپنجه ي قاتل دارد

ناگاه هوش و صبر من آن دلربا ببرد ... چشمش به يک کرشمه دل از دست ما ببرد
بنمود روي خوب و خجل کرد ماه را ... بگشاد زلف و رونق مشگ ختا ببرد
تاراج کرد دين و دل از دست عاشقان ... سلطان نگر که مايه ي مشتي گدا ببرد
جان و دلي که بود مرا چون به پيش او ... قدري نداشت هيچ ندانم چرا ببرد
ميداد عقل دردسري پيش از اين کنون ... عشقش درآمد از درم آن ماجرا ببرد
سوداي زلف او همه کس مي پزد ولي ... اين دولت از ميانه نسيم صبا ببرد
گفتيم حال عجز عبيد از براي او ... نگرفت هيچ در وي و باد هوا ببرد


پيوسته چشم شوخت ما را فکار دارد ... آن ترک مست آخر با ما چکار دارد
با زلف بيقرارش دل مدتي قرين شد ... اين رسم بيقراري زو يادگار دارد
خرم کسي که با تو روزي به شب رساند ... يا چون تو نازنيني شب در کنار دارد
رشگ آيدم هميشه بر حال آن سگي کو ... بر خاک آستانت وقتي گذار دارد
با ما دمي نسازد وصلت به هيچ حالي ... بيچاره آن که ياري ناسازگار دارد
شوريدگي و مستي فخر عبيد باشد ... نادان کسي بود کو زين فخر عار دارد


يار پيمان شکنم با سر پيمان آمد ... دل پر درد مرا نوبت درمان آمد
اين چه ماهيست که کاشانه ي ما روشن کرد ... وين چه شمعيست که بازم به شبستان آمد
بخت باز آمد و طالع در دولت بگشاد ... مدعي رفت و مرا کار به سامان آمد
مي بياريد که ايام طرب روي نمود ... گل بريزيد که آن سرو خرامان آمد
از سر لطف ببخشود بر احوال عبيد ... مگرش رحم بدين ديده ي گريان آمد


باز ترک عهد و پيمان کرده بود ... کشتن ما بر دل آسان کرده بود
دشمنانم بد همي گفتند و او ... گوش با گفتار ايشان کرده بود
زلف مشکينش پريشان گشته بود ... بس که خاطرها پريشان کرده بود
تا شنيدم آتشي در من فتاد ... آنکه بي ما عزم بستان کرده بود
ناله ي دلسوز ما چون گوش کرد ... رحمتي در کار ياران کرده بود
گفت با بيچارگان صلحي کنيم ... بخت ما بازش پشيمان کرده بود
خاطرش ناگه برنجيد از عبيد ... بي گناهي کان مسلمان کرده بود


از دم جان بخش ني دل را صفائي ميرسد ... روح را از ناله ي او مرحبائي ميرسد
گوئيا دارد ز انعامش مسيحا بهره اي ... کزدم او دردمندان را دوائي ميرسد
يا مگر داود مهمان ميکند ارواح را ... کز زبان او به هر گوشي صلائي ميرسد
آتشي در سينه دارد ني چو بادش ميدمد ... شعله ي او بر در هر آشنائي ميرسد
بيدلان بر نغمه ي او هاي و هوئي ميزنند ... بي نوايان را ز ساز او نوائي ميرسد
نعره اي گر ميزند شوريده اي در بيخودي ... از پيش حالي به گوش ما صدائي ميرسد
ناله ي مسکين عبيد است آن که ضايع ميشود ... ور نه آن ناليدن ني هم بجائي ميرسد


دل همان به که گرفتار هوائي باشد ... سر همان به که نثار کف پائي باشد
هجر خوش باشد اگر چشم توان داشت وصال ... درد سهلست اگر اميد دوائي باشد
دامن يار به دست آر و ره ميکده گير ... نشناس اينکه به از ميکده جائي باشد
هوس خانقهم نيست که بيزارم از آن ... بوريائي که در او بوي ريائي باشد
صوفي صافي در مذهب ما داني کيست ... آن که با باده ي صافيش صفائي باشد
پير ميخانه از خانه برون کرد مگر ... ننگ دارد که در آن کوچه گدائي باشد
چه کند گر نکشد محنت و خواري چو عبيد ... هر که را دل متعلق به هوائي باشد


دوش عقلم هوس وصل تو شيدا ميکرد ... دلم آتشکده و ديده چو دريا ميکرد
نقش رخسار تو پيرامن چشمم ميگشت ... صبر و هوش من دلسوخته يغما ميکرد
شعله ي شوق تو هر لحظه درونم ميسوخت ... دود سوداي توام قصد سويدا ميکرد
نه کسي حال من سوخته دل مي پرسيد ... نه کسي درد من خسته مداوا ميکرد
پيش سلطان خيال تو مرا غم ميکشت ... خدمتش تن زده از دور تماشا ميکرد
دست برداشته تا وقت سحر خاطر من ... از خدا دولت وصل تو تمنا ميکرد
هردم از غصه ي هجران تو ميمرد عبيد ... باز اميد وصال تواش احيا ميکرد


دوش سلطان خيالش باز غوغا کرده بود ... ملک جان تاراج و رخت صبر يغما کرده بود
برق شوقش از دهانم شعله ميزد هر زمان ... و آتش سوداي او قصد سويدا کرده بود
ديده ام درياي خونست و من اندر حيرتم ... تا خيالش چون گذر بر راه دريا کرده بود
گر چه ميزد يار ما لاف وفاداري دل ... عاقبت بشکست پيماني که با ما کرده بود
جان ز من ميخواست لعلش در بهاي بوسه اي ... بي تکلف مختصر چيزي تمنا کرده بود
دردها چون دير شد نوميد روي از ما بتافت ... هر که روزي دردمندي را مداوا کرده بود
گر عبيد از عشق دم زد پيش از اين معذور دار ... کين گناهي نيست کان بيچاره تنها کرده بود


جوق قلندرانيم در ما ريا نباشد ... تزوير و زرق و سالوس آيين ما نباشد
در هيچ ملک با ما کس دوستي نورزد ... در هيچ شهر ما را کس آشنا نباشد
گر نام ما ندانند بگذار تا ندانند ... ور هيچمان نباشد بگذار تا نباشد
شوريدگان ما را در بند زر نبيني ... ديوانگان ما را باغ و سرا نباشد
در لنگري که مائيم اندوه کس نبيند ... در تکيه اي که مائيم غير از صفا نباشد
از محتسب نترسيم وز شحنه غم نداريم ... تسليم گشتگان را بيم از بلا نباشد
با خار خوش برآئيم گر گل به دست نايد ... بر خاک ره نشينيم گر بوريا نباشد
هرکس بهر گروهي دارد اميد چيزي ... ما را اميدگاهي، غير از خدا نباشد
همچون عبيد ما را در يوزه عار نايد ... در مذهب قلندر عارف گدا نباشد


ميپزد باز سرم بيهده سوداي دگر ... ميکند خاطر شوريده تمناي دگر
هوس سروقدي گرد دلم ميگردد ... که ندارد به جهان همسر و همتاي دگر
دوش در کوي خودم نعره زنان ديده ز دور ... گشته رسواي جهان با دو سه شيداي گرد
گفت کاين شيفته را باز چه حال افتاد است ... نيست جز مسکنت و عجز مداواي دگر
چاره صبر است ز سعدي بشنو پند عبيد ... «سعدي امروز تحمل کن و فرداي دگر»

دیوان اشعار جامی 8

صفحه اول

دیوان اشعار جامی 8

زهي گنج حکمت که سقراط بود ... مبرا ز تفريط و افراط بود
شد از جودت فکر ظلمت زداي ... همه نور حکمت ز سر تا به پاي
درين کار شاگرد بودش هزار ... فلاطون از آنها يکي در شمار
به حکمت چو در ثمين سفته است ... به دانا فلاطون چنين گفته است:
«بر آن دار همت ز آغاز کار، ... که گردي شناساي پروردگار
ره مرد دانا يکي بيش نيست ... بجز طبع نادان دو انديش نيست
نبيني درين شش در ديولاخ ... ز شادي دل شش نفر را فراخ
يکي آن حسدور به هر کشوري ... که رنجش بود راحت ديگري
دوم کينه ورزي که از خلق زشت ... بود کينه ي خلق اش اندر سرشت
سوم نوتوانگر که بهر درم ... بود روز و شب در دل او دو غم
يکي آنکه: چون چيزي آرد به کف؟ ... دوم آنکه: ناگه نگردد تلف
چهارم ليمي که با گنج سيم ... بود همچو نام زرش، دل دو نيم
بود پنجمين طالب پايه اي ... که در خورد آن نبودش مايه اي
کند آرزوي مقامي بلند ... که نتواند آنجا فکندن کمند
ششم از ادب خالي انديشه اي ... که باشد حريف ادب پيشه اي
زبان را چو داري به گفتن گرو، ... ز هر سر، گشا گوش حکمت شنو
خدا يک زبان ات بداده، دو گوش ... که کم گوي يعني وافزون نيوش
مکش زير ران مرکب حرص و آز ... ز گيتي به قدر کفايت بساز
بدين حال با حکمت اندوزي ات ... سلوک عمل گر شود روزي ات،
بري گوي دولت ز هم پيشگان ... شوي سرور حکمت انديشگان»


به بقراط شد علم طب آشکار ... به او گشت قانون آن استوار
ز هر تار حکمت که او تافته ست ... دو صد خرقه ي تن رفو يافته ست
بنه گوش را دل به فهم سليم ... بدان نکته هايي که گفت اين حکيم
چو خوش گفت کاي مانده در تاب و پيچ ... قناعت کن از خوان گيتي به هيچ
کشش هاي حاجت ز خود دور کن ... ز بي حاجتي سينه پر نور کن
تهي دست با ايمني خفته جفت، ... به از مالداري که ايمن نخفت
بود پيش داناي مشکل گشاي ... تو مهمان، جهان همچو مهمانسراي
بخور هر چه پيشت نهد ميزبان ... همه تن به شکرانه اش شو زبان
نبيند يکي حال، يزدان شناس ... که واجب نباشد بر آن اش سپاس
به هر لقمه زين خوان که دست آوري ... تو را او خورد يا تو او را خوري
مبر چيزها را برون ز اعتدال ... مکن تارک طبع را پايمال
گر آبت زلال است و نقلت شکر، ... به اندازه نوش و به اندازه خور
فراش ار حريرست و همخوابه حور، ... منه پاي بيرون ز خيرالامور


چنين است در سفرهاي قديم ... ز فيثاغرس آن الهي حکيم
که چون قفل درج سخن باز کرد ... جهان را گهرريز ازين راز کرد
که: «اي چون صدف جمله تن گشته گوش ... گشا يک نفس گوش حکمت نيوش
چو گشتي شناساي يزدان پاک، ... کسي گر نبشناسدت ز آن چه باک؟
نگهدار خود را ز هر کار زشت ... که نيد ز پاکان نيکوسرشت
اگر لب گشايي، به حکمت گشاي ... مشو همچو بي حکمتان ژاژخاي
چو بندد شب تيره مشکين نقاب ... از آن پيش کافتي ز پا مست خواب،
زماني چراغ خرد برفروز ... ببين در فروغش عمل هاي روز
که روز تو در نيک و بد چون گذشت ... در اشغال روح و جسد چون گذشت
کجا گامت از استقامت فتاد ... ز سر حد راه سلامت فتاد
تلافي کن آن را به عجز و نياز ... به آمرزش از ايزد کارساز
چو باشد دو صد حاجت ات با خداي، ... بر ارباب حاجت مزن پشت پاي
درين پر دغا گنبد نيلگون ... چو خواهي کسي را کني آزمون،
مشو غره ي حسن گفتار او ... نظر کن که چون است کردار او
بسا کس که گفتار او دلکش است ... ولي فعل و خوي اش همه ناخوش است
مکن بيش دندان بر آن طعمه تيز ... که ناخورده يک لقمه، گويند: خيز»


گهرسنج اين گنج گوهرفشان ... چنين مي دهد از سکندر نشان
که چون اين «خردنامه» ها را نوشت ... بدان تخم اقبال جاويد کشت
به ملک عدالت علم برکشيد ... به حرف ضلالت قلم درکشيد
نخستين چو خور سوي مغرب شتافت ... فروغ جمالش بر آن ملک تافت
به کف تيغ آتش فشان، صبح وار ... سپه تاخت بر لشکر زنگبار
زدود از پي رستن از ننگشان ... ز آيينه ي مصريان زنگشان
وز آنجا سپه سوي دارا کشيد ... وز او کين خود بي مدارا کشيد
لباس بقا بر تنش چاک کرد ... ز ظلمات ظلمش جهان پاک کرد
وز آن پس به تاييد عز و جلال ... سراپرده زد بر بلاد شمال
شمالش چو در سلک ملک يمين ... درآمد، علم زد به مشرق زمين
ولي چون خور، آنجا نه دير آرميد ... جنيبت به حد جنوبي کشيد
وز آنجا به مغرب زمين بازگشت ... سرانجام کارش، چو آغاز گشت
در آخر نهاد اندرين تنگناي ... چو پرگار، بر اولين نقطه پاي
شد اين چارديوار با چار حد ... به ملکيت دولتش نامزد
ز سر حد چين تا در روم و روس ... جهان را رهاند از دريغ و فسوس
گهي آخت بر هند شمشير عزم ... گهي ساخت بر دشت خوارزم، رزم
صنم خانه ها را ز بنياد کند ... به زردشت و زردشتي آتش فکند
ز هر دين بجز دين يزدان پاک ... فرو شست يکبارگي لوح خاک
بنا کرد بس شهرها در جهات ... بسان سمرقند و مرو و هرات
پي بستن سد به مشرق نشست ... در فتنه بر روي ياجوج بست
چو طي کرد يک سر بساط بسيط ... ز خشکي درآمد به اخضر محيط
تهي گشته از خويش، بر روي آب ... همي رفت گنبدزنان چون حباب
چو ملک جهان يافت بر وي قرار ... چه نادر اثرها که گشت آشکار
زر و سيم نقش روايي گرفت ... که با سکه اش آشنايي گرفت
به آهن چو ره يافت زو روشني ... به آيينگي آمد از آهني
از او زرگران زرگري يافتند ... وز او سيم و زر زيوري يافتند

به هر ره که زد کوس بهر رحيل ... از او گشت پيموده فرسنگ و ميل
ازو نوبتي، نوبت آغاز کرد ... ز نام وي اين زمزمه، ساز کرد
به لفظ دري هر چه بر عقل يافت ... به يوناني الفاظ ازو نقل يافت
بسي از حکيمان و دانشوران ... نه تنها حکيمان که پيغمبران
درآن خوش سفر همدمش بوده اند ... به تدبير در، محرمش بوده اند
يکي ز آن حکيمان بليناس بود ... ز پيغمبران خضر و الياس بود
به خود هم دل حکمت انديش داشت ... که حکمت وري از همه بيش داشت
چو از ديگران کار نگشادي اش ... گشادي ز تدبير خود دادي اش

سکندر که گنجينه ي راز بود ... در گنج حکمت بدو باز بود
ز حکمت بسا گوهر شب فروز ... کز او مانده پيداست بر روي روز
بيا گوش را قائد هوش کن ... وز آن گوهر آويزه ي گوش کن
چو داري دل و هوش حکمت گرو ... بکش پنبه از گوش حکمت شنو
ارسطو کش استاد تعليم بود ... بدو نقد خود کرده تسليم بود
بدو گفت روزي که: «اين خرده جوي ... به دانش ز اقران خود برده گوي
... ... شد اکنون يقينم درست
که اين جامه بر قامت توست و چست ... به تاج کياني شوي سربلند
ز تخت جم و ملک او بهره مند» ... همي بود دايم به فرهنگ و راي
به تعظيم استاد کوشش نماي ... کسي گفت:«چوني چنين رنج بر
به تعظيم استاد بيش از پدر؟» ... بگفتا: «زد اين نقش آب و گلم
وز آن تربيت يافت جان و دلم ... از اين شد تن من پذيراي جان
وز آن آمدم زنده ي جاودان ... از اين بهر گفتن زبان ور شدم
وز آن در سخن کان گوهر شدم ... از اين پا گشادم ز قيد عدم
وز آن رو نهادم به ملک قدم» ... چه خوش گفت روزي که: «قول حکيم
بود آينه، پيش مردم کريم ... که بيند در او سيرت و خوي را
بدان سان که در آينه، روي را ... خرد را اثر در دل عاقلان
فزون باشد از تيغ بر جاهلان ... بماند مدام آن اثر در ضمير
شود اين به يک چند درمان پذير ... چو مجرم شود از گنه عذرخواه
گنه دان تغافل ز عذر گناه ... توان زندگان را فکندن ز پاي
ولي کشته هرگز نخيزد ز جاي ... فراوان همي بخش و کم مي شمار


سکندر ز اقصاي يونان زمين ... سپه راند بر قصد خاقان چين
چو آوازه ي او به خاقان رسيد ... ز تسکين آن فتنه درمان نديد
ز لشکرگه خود به درگاه او ... رسولي روان کرد و همراه او
کنيزي فرستاد و يک تن غلام ... يکي دست جامه، يکي خوان طعام
سکندر چو آن تحفه ها را بديد ... سرانگشت حيرت به دندان گزيد
به خود گفت کاين تحفه هاي حقير ... نمي افتد از وي مرا دلپذير
فرستادن آن بدين انجمن ... نه لايق به وي باشد و ني به من
همانا نهان نکته اي خواسته ست ... که در چشم اش آن را بياراسته ست
حکيمان که در لشکر خويش داشت ... کز ايشان دل حکمت انديش داشت
به خلوتگه خاص خود خواندشان ... به صد گونه تعظيم بنشاندشان
فروخواند راز دل خويش را ... که تا حل کند مشکل خويش را
يکي ز آن ميان گفت کز شاه چين ... پيامي ست پوشيده سوي تو اين
که چون آدمي را مرتب بود ... کنيزي که همخوابه ي شب بود،
غلامي توانا به خدمت گري ... که در کار سخت ات دهد ياوري،
يکي دست جامه به سالي تمام ... پي طعمه هر روز يک خوان طعام،
چرا هر زمان رنج ديگر کشد ... به هر کشور از دور لشکر کشد؟
گرفتم که گيتي بگيرد تمام ... به دستش دهد ملک و ملت زمام
به کوشش برآيد به چرخ بلند، ... نخواهد شدن بيش ازين بهره مند
سکندر چو از وي شنيد اين سخن ... درخت اناني شکست اش ز بن
بگفت: «آنکه رو در هدايت بود ... نصيحت همينش کفايت بود»
وز آن پس به خاقان در صلح کوفت ... ز راهش غبار خصومت بروفت
جهان پادشاها در انصاف کوش ... ز جام عدالت مي صاف نوش
به انصاف و عدل است گيتي به پاي ... سپاهي چو آن نيست گيتي گشاي
اگر ملک خواهي، ره عدل پوي ... وگر ني، ز دل آن هوس را بشوي
چنان زي که گر باشدت شرق جاي ... کنندت طلب اهل غرب از خداي

نه ز آن سان که در ري شوي جايگير، ... به نفرين ات از روم خيزد نفير
شد از دست ظلم تو کشور خراب ... به ملک دگر پا مکن در رکاب
به ملک خودت نيست جز ظلم، خوي ... چه آري به اقليم بيگانه روي؟
رعيت به ظلم تو چون عالم اند ... ز ظلم تو بر يکدگر ظالم اند
به عدل آر رو تا که عادل شوند ... همه با تو در عدل يکدل شوند


سکندر که صيتش جهان را گرفت ... بسيط زمين و زمان را گرفت
چو گرد جهان گشتن آغاز کرد ... به کشورگشايي سفر ساز کرد
ز ديدار او مادرش ماند باز ... بر او گشت ايام دوري دراز
تراشيد مشکين رقم خامه اي ... خراشيد مشحون به غم نامه اي
سر نامه نام خداوند پاک ... فرح بخش دل هاي اندوهناک
فرازنده ي افسر سرکشان ... فروزنده ي طلعت مهوشان
به صبح آور شام هر شب نشين ... حرارت بر هر دل آتشين
وز آن پس ز مادر هزاران سپاس ... بر اسکندر آن بنده ي حق شناس
بر او باد کز حد خود نگذرد ... بجز راه اهل خرد نسپرد
خيال بزرگي به خود گو مبند ... که بر خاک خواري فتد خودپسند
چرا دل نهد کس بر آن ملک و مال ... که خواهد گرفتن به زودي زوال؟
کف بسته مشت است و آيد درشت ... ز دارنده بر روي خواهنده مشت
مکن عجب را گو به دل آشيان ... که دين را گزندست و جان را زيان
بسا مرد کو دم ز تدبير زد ... ولي بر خود از عجب خود تير زد
جهان کهنه زالي ست زيرک فريب ... به زرق و دغا خويش را داده زيب
نداند کس از صلح او جنگ او ... به نيرنگ سازي ست آهنگ او
نشد خانه اي در حريمش به پاي ... که سيل حوادث نکندش ز جاي
بنايي برآورده در چل چله ... نگونسار سازد به يک زلزله
به هر کس که در بند احسان شود ... چو طفلان ز داده پشيمان شد
کند رخنه در سد اسکندري ... کند از گل آنگه مرمت گري
در او يک سر موي، تمييز نيست ... تفاوت کن چيز و ناچيز نيست

سکندر چو بر هند لشکر کشيد ... خردمندي بر همانان شنيد
نيامد از ايشان کسي سوي او ... ز تقصيرشان گرم شد خوي او
برانگيخت لشکر پي قهرشان ... شتابان رخ آورد در شهرشان
چو ز آن، برهمانان خبر يافتند ... به تدبير آن کار بشتافتند
رسيدند پيشش در اثناي راه ... به عرضش رساندند کاي پادشاه
گروهي فقيريم حکمت پژوه ... چه تابي رخ مرحمت زين گروه؟
نه ما را سر صلح، ني تاب جنگ ... درين کار به گر نمايي درنگ
نداريم جز گنج حکمت متاع ... نشايد ز کس بر سر آن نزاع
اگر گنج حکمت همي بايدت ... بجز کنجکاوي نمي شايدت
سکندر چو بشنيد اين عرض حال ... ز لشکر کشيدن کشيد انفعال
زور و زينت خويش يک سو نهاد ... به آن قوم بي پا و سر رو نهاد
پس از قطع هامون به کوهي رسيد ... در او کنده هر سو بسي غار ديد
گروهي نشسته در آن غارها ... فروشسته دست از همه کارها
ردا و ازار از گيا بافته ... عمامه به فرق از گيا تافته
زن و بچه ي فقر پروردشان ... گياچين به هامون پي خوردشان
گشادند با هم زبان خطاب ... بسي شد ز هر سو سال و جواب
چو آمد به سر، منزل گفت و گوي ... سکندر در آن حاضران کرد روي
که:«هرچ از جهان احتياج شماست ... بخواهيد از من که يکسر رواست»
بگفتند: «ما را درين خاکدان ... نبايد، بجز هستي جاودان»
بگفتا که: «اين نيست مقدور من ... وز اين حرف خالي ست منشور من»
بگفتند: «چون داني اين راز را، ... چرا بنده اي شهوت و آز را؟
پي ملک تا چند خون ريختن؟ ... به هر کشوري لشکرانگيختن؟»
بگفتا: «من اين ني به خود مي کنم ... نه تنها به حکم خرد مي کنم،
مرا ايزد اين منزلت داده است ... به خلق جهانم فرستاده است
که تا دين او را کنم آشکار ... بر آرم ز جان مخالف دمار
دهم قدر بتخانه ها را شکست ... کنم هر که را هست، يزدان پرست

اسيرم درين جنبش نوبه نو ... روم تا مرا گويد ايزد: برو
ز دست اجل چون شوم پاي بست ... کشم پاي ازين جنبش دور دست»


چنين داد داننده، داد سخن ... ز مشکل گشاي سپهر کهن
که از وضع افلاک و سير نجوم ... ز حال سکندر چنين زد رقوم
که چون صبح اقبالش آيد به شام ... بگيرد تر و خشک گيتي تمام
به جايي که مرگش مقدر بود، ... زمين آهن و آسمان زر بود
سکندر چو آمد ز دريا برون ... سپه را سوي روم شد رهنمون
همي رفت آورده پا در رکاب ... چو عمر گران مايه با صد شتاب
يکي روز در گرمگاه تموز ... گرفته جهان خسرو نيمروز
به دشتي رسيد آتشين ريگ و خاک ... چو طشتي پر از اخگر تابناک
هوايش چو آه ستمديده گرم ... ز بس گرمي اش سنگ چون موم نرم
به هر راهش از نعل هاي مذاب ... نشان سم بادپايان بر آب
چو تابه زمين، آتش افشان در او ... چو ماهي شده مار بريان در او
سکندر در آن دشت پرتاب و تف ... همي راند از پردلان بسته صف
ز آسيب ره در خراش و خروش ... به تن خونش از گرمي خور به جوش
ز جوشش چو زد بر تنش موج، خون ... ز راه دماغش شد از سر برون
فرو ريخت اش بر سر زين زر ... ز ماشوره ي عاج، مرجان تر
بسي کرد در دفع خون حيله، ساز ... ولي خون نيستاد از آن حيله، باز
ز سيل اجل بر وي آمد شکست ... بر آن سيل رخنه نيارست بست
بر او تنگ شد خانه ي پشت زين ... شد از خانه مايل به سوي زمين
ز خاصان يکي سوي او رفت زود ... به تدريج اش آورد از آن زين فرود
ز جوشن به پا مفرش انداختش ... ز زرين سپر سايبان ساختش
به بالاي جوشن، به زير سپر ... زماني فتاد از جهان بي خبر
چو بگشاد از آن بي خودي چشم هوش ... به گوشش فرو گفت پنهان سروش
که: «اينست جايي که دانا حکيم ... در آنجا ز مرگ خودت داد بيم»
چو از مردن خويش آگاه شد ... بر او راه اميد کوتاه شد
دبيري طلب کرد روشن ضمير ... که بر لوح کافور ريزد عبير
نويسد کتابي سوي مادرش ... تسلي ده جان غم پرورش

چو بهر نوشتن ورق کرد باز ... سر نامه را ساخت مشکين طراز:
«به نام خداوند پست و بلند ... حکيم خردبخش بخردپسند
هراسندگان را بدو صد اميد ... شناسندگان را از او صد نويد
بسا شهرياران و شاهنشهان ... که کردند تسخير ملک جهان
ز زين پاي ننهاده بالاي تخت ... به تاراج آفاتشان داد رخت
يکي ز آن قبل، بنده اسکندرست ... که اکنون به گرداب مرگ اندرست
سفر کرد گرد جهان سال ها ... ز فتح و ظفر يافت اقبال ها
چو آورد رو در ره تختگاه ... اجل زد بر او ره، در اثناي راه
دو صد تحفه ي شوق از آن ناتوان ... نثار ره بانوي بانوان
چراغ دل و ديده ي فيلقوس ... فروزنده ي کشور روم و روس
نمي گويم او مهربان مادر است، ... که از مادري پايه اش برتر است
از او ديده ام کار خود را رواج ... وز او گشته ام صاحب تخت و تاج
دريغا: که رفتم به تاراج دهر ... ز ديدار او هيچ نگرفته بهر
بسي بهر آساني ام رنج برد ... پي راحتم راه محنت سپرد
ازين چشمه ليک آب رويي نديد ... ز خارم گل آرزويي نچيد
چو از من برد قاصد نامه بر ... به آن مادر مهربان اين خبر،
وز اين غم بسوزد دل و جان او ... شود خون فشان چشم گريان او،
قدم در طريق صبوري نهد ... جزع را به رخ داغ دوري نهد
نه کوشد چو خور در گريبان دري ... نه پوشد چو مه جامه نيلوفري
نه نالد ز رنج و نه مويد ز درد ... نه مالد به خاک سيه روي زرد
چرا غم خورد زيرک هوشيار، ... چو ز آغاز مي داند انجام کار؟
سرانجام گيتي به خون خفتن است ... به خواري به خاک اندرون رفتن است
تفاوت ندارد درين کس ز کس ... جز اين کاوفتد اندکي پيش و پس
گران مايه عمرم که مستعجل است ... ز ميقات سي، کرده رو در چل است
گرفتم که از سي به سيصد رسد ... به هر روز ملکي مجدد رسد
چه حاصل از آن هم چو جاويد نيست ... ز چنگ اجل رستن اميد نيست
بود کن ز من مانده در من رسد ... وز اين تيره گلخن به گلشن رسد
به يک جاي گيريم با هم مقام ... بر اين ختم شد نامه ام، والسلام»

سکندر چو نامه به مادر نوشت ... بجز (خبر) نامه ي موعظت در نوشت،
به ياران زبان نصيحت گشاد ... به هر سينه گنجي وديعت نهاد
وصيت چنين کرد با حاضران ... که: «اي از جهالت تهي خاطران
چو بر داغ هجران من دل نهيد ... تن ناتوانم به محمل نهيد،
گذاريد دستم برون از کفن ... کنيد آشکارش بر مرد و زن
ز حالم دم نامرادي زنيد ... به هر مرز و بوم اين منادي زنيد
که: اين دست، دستي ست کز عز و جاه ... ربود از سر تاجداران کلاه
کليد کرم بود در مشت او ... نگين خلافت در انگشت او
ز شير فلک، قوت پنجه يافت ... قوي بازوان را بسي پنجه تافت
ز حشمت زبردست هر دست بود ... همه دست ها پيش او پست بود
ز نقد گدايي و شاهنشهي ... ز عالم کند رحلت اينک تهي
چو بحرش به کف نيست جز باد هيچ، ... چه امکان ز وي اين سفر را بسيچ؟
چو ز اول تو را مادر دهر زاد ... بجز دست خالي ت چيزي نداد
ازين ورطه چون پاي بيرون نهي، ... بود زاد راه تو دست تهي
مکن در ميان دست خود را گرو ... به چيزي که گويند: بگذار و رو
بده هر چه داري که اين دادن است ... که از خويشتن بند بگشادن است


سکندر چو زد از وصيت نفس ... ز عالم نصيبش همان بود و بس
شد انفاس او با وصيت تمام ... به ملک دگر تافت عزم اش زمام
برفت او و ما هم بخواهيم رفت ... چه بي غم چه با غم بخواهيم رفت
درين کاخ دلکش نماند کسي ... رود عاقبت، گر چه ماند بسي
چو اسپهبدان بي سکندر شدند ... جدا زو، چو تن هاي بي سر شدند
بکردند آنچ اهل ماتم کنند ... که بدرود شاهان عالم کنند
ز جامه کبودان زمين مي نمود ... به چشم کواکب چو چرخ کبود
چو ديدند آخر که از اشک و آه ... نيارند بر درد و غم بست راه
ز آيين ماتم عنان تافتند ... به تدبير تجهيز بشتافتند
به مشک و گلابش بشستند تن ... ز خز و کتان ساختندش کفن
ز تابوت زر محملش ساختند ... ز ديباي چين مفرش انداختند
به روز سفيد و به شام سياه ... اميران لشکر، امينان راه
ز جور زمن آه برداشتند ... به سوي وطن راه برداشتند
دو منزل يکي کرده مي تاختند ... به تن هايي آزرده، مي تاختند
پس از چندگاهي از آن راه سخت ... به اقليم خويش اوفگندند رخت
رسيد اين خبر روميان را به گوش ... رساندند بر اوج گردون خروش
به اسکندريه درون مادرش ... که بودي فروغ خرد رهبرش
چو بشنيد اين قصه ي سينه سوز، ... شد از شعله ي آه، گيتي فروز
ز رشح دل و ديده در خون نشست ... ز سرمنزل صبر بيرون نشست
همي خواست تا جيب جان بردرد ... گريبان تاب و توان بردرد
کند موي مشکين ز سر تارتار ... کند مويه بر خويشتن زارزار،
ولي کرد مکتوب اسکندري ... در آن شيوه و شيونش ياوري
به مضمون مکتوب او کار کرد ... به صبر و خرد، طبع را يار کرد
بفرمود تا اهل آن مرز و بوم ... چه از شام و مصر و چه از روس و روم
برفتند مستقبل لشکرش ... به گردن نهادند مهد زرش
نهفتند دل ها پر اندوه و رنج ... در اسکندريه به خاکش، چو گنج

چو از شغل دفنش بپرداختند ... حکيمان خردنامه ها ساختند
ز گنج خرد گوهر افشاندند ... پس پرده بر مادرش خواندند
که اي مطلع نور اسکندري ... بلندش ز تو پايه ي سروري
اگر ريخت گل، باغ پاينده باد ... وگر رفت مه، مهر تابنده باد
رسد بانگ ازين طارم زرنگار ... که سخت است داغ جدايي ز يار
بدين دايره هر که پا در نهد ... چو دورش به آخر رسد، سر نهد
سپاس فراوان خداوند را ... که کرد اين کرامت خردمند را
که بيند در آغاز، انجام خويش ... برون ننهد از حکم حق گام خويش
روان سکندر ز تو شاد باد ... ز روح جنان، روحش آباد باد
چو آن در پس ستر عصمت مقيم ... شنيد آنچه بشنيد از هر حکيم،
بر ايشان در معذرت باز کرد ... به پرده درون اين نوا ساز کرد
که: «اي رازدانان دانش پژوه ... گشاينده ي مشکل هر گروه
بناي خرد را اساس از شماست ... دل بخردان حق شناس از شماست
زديد از کرم خيمه بر باغ من ... شديد از خرد مرهم داغ من
بگفتيد صد نکته ي دلکش ام ... نشانديد ز آب سخن، آتش ام
ز انفاستان گشت حل، مشکلم ... به سر حد جمعيت آمد دلم
جهان از شما مطرح نور باد ... وز آن نور، چشم بدان دور باد

بيا ساقي و، طرح نو درفکن ... گلين خشت از طارم خم شکن
برآور به خلوتگه جست و جوي ... به آن خشت، بر من در گفت و گوي
بيا مطرب و، عود را ساز ده ... ز تار وي ام بر زبان بند نه
چو او پرده سازد شوم جمله گوش ... نشينم ز بيهوده گويي خموش
بيا ساقي و، زآن مي دلپسند ... که گردد از او سفله، همت بلند،
فروريز يک جرعه در جام من ... که دولت زند قرعه بر نام من
بيا مطرب و ز آن نو آيين سرود ... که بر روي کار آرد آب ام ز رود،
درين کاخ زنگاري افکن خروش ... فروبند از کوس شاهي م گوش
بيا ساقيا، ساغر مي بيار ... فلک وار دور پياپي بيار
از آن مي که آسايش دل دهد ... خلاصي ز آلايش گل دهد
بيا مطربا عود بنهاده گوش ... به يک گوشمال آورش در خروش
خروشي که دل را به هوش آورد ... به دانا پيام سروش آورد
بيا ساقي آن باده ي عيب شوي ... که از خم فتاده به دست سبوي،
بده تا دمي عيب شويي کنيم ... درون فارغ از عيب جويي کنيم
بيا مطرب و، پرده اي خوش بساز ... وز آن پرده کن چشم عيبم فراز
که تا گردم از عيب جويي خموش ... شوم بر سر عيب ها پرده پوش
بيا ساقي آن جام غفلت زداي ... به دل روزن هوشمندي گشاي،
بده تا ز حال خود آگه شويم ... به آخرسفر، روي در ره شويم
بيا مطرب و، ناله آغاز کن ... شترهاي ما را حدي ساز کن
که تا اين شترهاي کاهل خرام ... شوند اندرين مرحله تيزگام
بيا ساقي آب چو آذر بيار ... نه مي، بلکه کبريت احمر بيار
که بر مس ما کيميايي کند ... به نقد خرد رهنمايي کند
بيا مطرب آغاز کن زير و بم ... که کرد از دلم مرغ آرام، رم
پي حلق اين مرغ ناگشته رام ... ز ابريشم چنگ کن حلقه دام
بيا ساقيا در ده آن جام صاف ... که شويد ز دل رنگ و بوي گزاف
به هر جا که افتد ز عکسش فروغ ... به فرسنگ ها رخت بندد دروغ

بيا مطربا زآنکه وقت نواست ... بزن اين نوا را در آهنگ راست
که کج جز گرفتار خواري مباد ... بجز راست را رستگاري مباد
بيا ساقي آن جام گيتي فروز ... که شب را نهد راز بر روي روز،
بده تا ز مکر آوران جهان ... نماند ز ما هيچ مکري نهان
بيا مطربا همچو دانا حکيم ... که مي داند از نبض حال سقيم،
بنه بر رگ چنگ انگشت خويش ... بدان، درد پنهان هر سينه ريش
بيا ساقيا درده آن جام خاص ... که سازد مرا يک دم از من خلاص
ببرد ز من نسبت آب و گل ... به ارواح قدس ام کند متصل
بيا مطربا در ني افکن خروش ... که باشد خروشش پيام سروش
کشد شايدم جذبه ي آن پيام ... ازين دون نشيمن به عالي مقام
بيا ساقي آن مي که سيري دهد ... درين بيشه ام زور شيري دهد
بده تا درآيم چو شير ژيان ... به هم برزنم کار سود و زيان
بيا مطربا وز کمان رباب ... که از رشته ي جان زهش برده تاب
ز هر نغمه ي زير، تيري فکن ... به من چوي شکاري نفيري فکن
بيا ساقيا بين به دلتنگي ام ... ببخش از مي لعل يکرنگي ام
چو جام بلور از مي لاله گون ... برونم برآور به رنگ درون
بيا مطربا برکش آهنگ را ... ره صلح کن نوبت جنگ را
ز ترکيب هاي موافق نغم ... شود صد مخالف موافق به هم
بيا ساقي اي يار بي چارگان ... ده آن مي که در چشم ميخوارگان
درين زرکش آيينه ي نقره کوب ... از او بد نمايد بد و خوب، خوب
بيا مطرب از زخمه، زخم درشت ... بزن بر رگ پير خم گشته پشت
که هر حرف دشوار و آسان که هست ... رساند به گوش من آن سان که هست
بيا ساقي آن آتشين مي بيار ... که سوزد ز ما آنچه نيد به کار
زر ناب ما گردد افروخته ... شود هر چه ني زر بود، سوخته
بيا مطرب و، باد در دم به ني ... که از خرمن هستي ام باد وي،
به دور افگند کاه بيگانه را ... گذارد پي مرغ جان، دانه را
بيا ساقي آن طلق محلول را ... که زيرک کند غافل گول را،
بده تا نشينم ز هر جفت، طاق ... دهم جفت و طاق جهان را طلاق

بيا مطرب و، تاب ده گوش عود ... به گوش حريفان رسان اين سرود
که رندان آزاده را در نکاح ... نباشد بجز دختر رز، مباح
بيا ساقيا در ده آن جام عدل ... که فيروزي آمد سرانجام عدل
بکش بازوي مکنت از جور دور ... که چندان بقا نيست در دور جور
بيا مطربا پرده اي معتدل ... که آرام جان بخشد و انس دل،
بزن تا ز آشفته حالي رهيم ... ز تشويق بي اعتدالي رهيم
بيا ساقيا آن بلورينه جام ... که از روشني دارد آيينه نام،
بده تا علي رغم هر خودنما ... نمايد خرد عيب ما را به ما
بيا مطربا در نوا موشکاف ... وز آن مو که بشکافتي، پرده باف
که تا پرده بر چشم خود گستريم ... چو خودبين حريفان به خود بنگريم
بيا ساقيا تا کي اين بخردي؟ ... بنه بر کفم مايه ي بيخودي
چنان فارغم کن ز ملک و ملک ... که سر در نيارم به چرخ فلک
بيا مطربا کز غم افسرده ام ... ز پژمردگي گوييا مرده ام
چنان گرم کن در سماعم دماغ ... که بخشد ز دور سپهرم فراغ
بيا ساقيا مي روان تر بده ... سبک باش و جان گران تر بده
به کف باده در ساغر زر، درآي ... چو به دادي، از به به بهتر درآي
بيا مطربا بر يکي پرده، ايست ... مکن کين عجب جانفزا پرده ايست
به هر پرده رازي بود دلنواز ... که آن را ندانند جز اهل راز
بيا ساقيا لعل بگداخته ... به جام بلور تر انداخته،
بده تا به اقبال پايندگان ... بشوييم دست از نو آيندگان
بيا مطربا زخمه اي برتراش ... رگ چنگ را زين نوا ده خراش
که سرمايه ي زندگاني، بسوخت ... هر آنکس که باقي به فاني فروخت
بيا ساقيا ز آن مي راو کي ... که صيد طرب را کند ناو کي
بده تا درين دام دل ناشکيب ... ببنديم گوش از صفير فريب
بيا مطربا وآن ني فارسي ... که بر رخش عشرت کند فارسي
بزن تا به همراهي آن سوار ... کنيم از بيابان محنت، گذار
بيا ساقيا مي به کشتي فکن ... کزين موج زن بحر کشتي شکن،
سلامت کشم رخت خود بر کنار ... وز اين بيقراري م زايد قرار

بيا مطربا زخمه بر چنگ زن ... وز آن پرده اين دلکش آهنگ زن
که: خوش وقت آن بي سروپا گداي ... که زد افسر شاه را پشت پاي
بيا ساقيا رطل سنگين بيار ... که سازد سبک بار را بردبار
به رخسار اميد رنگ آورد ... به عمر شتابان، درنگ آورد
بيا مطربا، بر ني انگشت نه ... ز کارش به انگشت بگشا گره
ز تو هر گشادش که خواهد فتاد، ... نباشد جز آن کارها را گشاد
بيا ساقيا تا به مي برده پي ... کنيم از ميان قاصد و نامه طي،
ببنديم بار از مضيق خيال ... گشاييم در بارگاه وصال
بيا مطربا کز نواي نفير ... ببنديم بر خامه صوت صرير،
زنيم آتش از آه، هنگامه را ... بسوزيم هم خامه، هم نامه را
بيا ساقيا باده در جام کن ... به رندان لب تشنه انعام کن
به هر کس که يک جرعه خواهي فشاند ... نخواهد جز آن از جهان با تو ماند
بيا مطربا پرده اي ساز ليک ... به هنجار نيکو و گفتار نيک
به گيتي مزن جز به نيکي نفس ... که اين است آيين نيکان و بس
بيا ساقيا تا جگر، خون کنيم ... وز اين مي قدح را جگرگون کنيم
که غم ديده را آه و زاري به است ... جگرخواري از مي گساري به است
بيا مطربا کز طرب بگذريم ... ز چنگ طرب تارها بردريم
ز چنگ اجل چون نشايد گريخت ... ز چنگ طرب تار بايد گسيخت
بيا ساقيا جام دلکش بيار ... مي گرم و روشن چو آتش بيار
که تا لب بر آن جام دلکش نهيم ... همه کلک و دفتر بر آتش نهيم
بيا مطربا تيز کن چنگ را ... بلندي ده از زخمه آهنگ را
که تا پنبه از گوش دل برکشيم ... همه گوش گرديم و دم در کشيم

عجب اژدهايي ست کلک دو سر ... که ريزد برون گنج هاي گهر
کند اژدها بر در گنج، جاي ... ولي کم بود اژدها گنج زاي
شد آن اژدها، گنج در مشت تو ... بر او حلقه زد مار انگشت تو
چه گوهر فشان اند اين گنج و مار ... که شد پرگهر دامن روزگار
زهي طبع تو اوستاد سخن ... ز مفتاح کلکت گشاد سخن
سخن را که از رونق افتاده بود ... به کنج هوان رخت بنهاده بود،
تو دادي دگر باره اين آبروي ... کشيدي به جولانگه گفت و گوي
که اين مال و جاه ارچه جان پرورست، ... کمال سخن از همه بهترست
ز من اين هنر بس که جان کاستم ... به نقش حقايق، دل آراستم
بر اين نخل نظمي که پرورده ام ... به خون دل اش در بر آورده ام
مصيقل شد آيينه سان سينه ام ... دو عالم مصور در آيينه ام
زبان سوده شد زين سخن، خامه را ... ورق شد سيه زين رقم، نامه را
چه خوش گفت دانا که: «در خانه کس ... چو باشد، ز گوينده يک حرف بس»
همان به که در کوي دل ره کنيم ... زبان را بدين حرف، کوته کنيم
حيات ابد رشح کلک تو باد ... نظام ادب نظم سلک تو باد

دیوان اشعار جامی 7

صفحه اول

دیوان اشعار جامی 7

گفتي: ليلي ازين فسانه ... رسوا گشته ست در زمانه،
رسوايي او بگو کدام است؟ ... کز عاشقي اش بلند نام است
هر چند که قيس گفت و گو کرد، ... دلالگي جمال او کرد
دلاله اگر هزار باشد، ... زين سان نه سخن گزار باشد
دلالگي جمال دلدار ... نه عيب بود در او و ني عار»
آن کج رو کج نهاد کج دل ... در دايره ي کجي ش منزل
چون اين سخنان راست بشنيد ... چون بي خبران ز راست رنجيد
گفتا: «به خدايي خدايي ... کز وي نه تهي ست هيچ جايي،
کز ليلي اگر درين تک و پوي ... خواهيد براي قيس يک موي،
يک موي وي و هزار مجنون، ... گو دست ز وي بدار، مجنون
مجنون که بود، که داد خواهد؟ ... وز ليلي من مراد خواهد؟
جان دادن اوبس است دادش ... مردن ز فراق از مرادش
با من دگر اين سخن مگوييد ... کام دل خويشتن مجوييد»
آنان چو جواب اين شنيدند ... وآزار عتاب او کشيدند،
نوميد به خانه بازگشتند ... با قيس، حريف راز گشتند
هر قصه که گفته بود، گفتند ... هر گل که شکفته بود، گفتند
اميد وصال يار ازو رفت ... و آرام دل و قرار ازو رفت
از گريه به خون و خاک مي خفت ... وز سينه ي دردناک، مي گفت:
«ليلي جان است و من تن او ... يارب به روان روشن او
کن کس که مرا ازو جدا ساخت ... کاري به مراد من نپرداخت
در هر نفسي ش باد مرگي ... وز زندگي اش مباد برگي
پا ميخ شکاف سنگ بادش ... سر در دهن نهنگ بادش
بادش ناخن جدا ز انگشت ... دستش کوته ز خارش پشت
جانش چو دلم فگار بادا ... و آواره به هر ديار بادا»
ناقه ز حريم حي برون راند ... وز خاک قبيله دامن افشاند
شد آهوي دشت و کبک وادي ... خارا کن کوه نامرادي
خونابه ز کاس لاله خوردي ... هم کاسگي غزاله کردي
شد باز چنانکه بود و مي رفت ... وين زمزمه مي سرود و مي رفت:
«ليلي و سرود عشرت و ناز ... مجنون و نفير شوق پرداز
ليلي و عنان به دست دوران ... مجنون و به دشت، يار گوران
ليلي و به اين و آن سبک رو ... مجنون و به آهوان تگ و دو

ليلي و سکون به کوه و زنان ... مجنون و به کوه با گوزنان
ليلي و ترانه گو به هر کس ... مجنون و صفير کوف و کرکس
ليلي و خروش چنگ و خرگاه ... مجنون و خراش گرگ و روباه
ليلي و چو مه به قلعه داري ... مجنون و به غار غم حصاري
آري هر کس براي کاري ست ... هر شير سزاي مرغزاري ست
آن به که به نيک و بد بسازيم ... هر کس به نصيب خود بسازيم


مجنون به هزار نامرادي ... مي گشت به گرد کوه و وادي
ليلي مي گفت و راه مي رفت ... همراه سرشک و آه مي رفت
ناگه رمه اي برآمد از راه ... سردار رمه شباني آگاه
گفت: «اي دل و جان من فدايت ... روشن بصرم ز خاک پايت
يابم ز تو بوي آشنايي ... آخر تو که اي و از کجايي؟»
گفتا که: «شبان ليلي ام من ... پرورده ي خوان ليلي ام من»
مجنون چو نشان دوست بشنيد ... چون اشک به خون و خاک غلتيد
افتاد ز پاي رفته از کار ... چشم از نظر و زبان ز گفتار
بي خود به زمين فتاد تا دير ... در بي خودي ايستاد تا دير
و آخر که به هوشياري آمد ... در پيش شبان به زاري آمد
کام روز ز وي خبر چه داري؟ ... گو روشن و راست هر چه داري
گفتا که: «کنون خوش است در حي ... کس نيست به گرد خيمه ي وي
در خيمه ي خود نشسته تنهاست ... چون ماه ميان هاله يکتاست
مردان قبيله رخت بستند ... وز عرصه ي حي برون نشستند
دارند هواي آنکه غافل ... بر قصد گروهي از قبايل
سازند نگين به صبحگاهان ... بر غارت مال بي پناهان»
از وي چو سماع اين بشارت ... صبري که نداشت کرد غارت،
ليلي گويان به حي درآمد ... فرياد ز جان وي برآمد
بانگي بزد از درون غمناک ... وافتاد بسان سايه بر خاک
ليلي چو شنيد بانگ، بشناخت ... از خانه برون مقام خود ساخت
بيرون از در چه ديد؟ مجنون ... افتاده ز عقل و هوش بيرون
بالاي سرش نشست خون ريز ... از نرگس شوخ فتنه انگيز
از گريه به رويش آب مي زد ... ني آب، که خون ناب مي زد
ز آن خواب گران به هوش اش آورد ... در غلغله ي خروش اش آورد
برخاست به روي دوست ديدن ... بنشست به گفتن و شنيدن
آن بود ز ناله درد دل گوي، ... وين بود به گريه رخ به خون شوي
آن گفت که: «بي رخت بجان ام ... وين گفت که: «من فزون از آن ام»

آن گفت: «دلم هزار پاره ست» ... وين گفت که: «اين زمان چه چاره ست؟»
آن گفت که: «هجر جان گدازست» ... وين گفت که: «وصل چاره سازست»
آن گفت که: «بي تو دردناک ام» ... وين گفت که: «از غمت هلاک ام»
آن گفت: «مراست دل ز غم ريش» ... وين گفت : «مراست ريش از آن بيش»
آن گفت: «نمي روم از اين کوي» ... وين گفت: «به ترک جان خود گوي»
آن گفت: «در آتش ام ز دوري» ... وين گفت که: «پيشه کن صبوري»
آن گفت که: «که صبر نيست کارم» ... وين گفت: «جز اين دوا ندارم»
آن گفت که: «خوش بود رهايي» ... وين گفت: «ز محنت جدايي»
آن گفت:«فغان ز کينه کيشان» ... وين گفت که: «باد مرگ ايشان»
آن گفت:«دلم ز غم دو نيم است» ... وين گفت:«چه غم؟ خدا کريم است»
چون گفته شد آنچه گفتني بود ... و آن راز که هم نهفتني بود
با هم به وداع ايستادند ... وز هر مژه سيل خون گشادند
آن روي به دشت کرد يا کوه ... وين ماند به جا چو کوه اندوه
اينست بلي زمانه را خوي ... آسودگي از زمانه کم جوي
صد سال بلا و رنج بيني ... کسوده يکي نفس نشيني
نا کرده تو جاي خويشتن گرم ... هيچ اش نيد ز روي تو شرم
دست ات گيرد، که: زود برخيز ... پاي ات کوبد به سر، که: بگريز
آنجا چو رسيد از کناري ... بيرون آمد شترسواري
بر وي سر ره گرفت مجنون ... کاي طلعت تو به فال، ميمون
اين قافله روي در کجاي اند؟ ... محمل به کجا همي گشايند؟
گفتا: «همه روي در حجازند ... در نيت حج بسيج سازند»
پرسيد: «در آن ميان ز خيلي» ... گفتا: «ليلي و آل ليلي»
مسکين چو شنيد از وي اين نام ... زين گفت و شنو گرفت آرام
از گرد وجود خويشتن پاک ... افتاد بسان سايه بر خاک
بعد از چندي ز خاک برخاست ... از هستي خويش پاک برخاست
ليلي مي راند محمل خويش ... مجنون از دور با دل ريش
مي رفت رهي به آن درازي ... با محمل او به عشقبازي
ليلي چو به عزم خانه برخاست ... خانه به جمال خود بياراست،
چشمش سوي آن رميده افتاد ... خون جگرش ز ديده افتاد
بگريست که: «اي فراق ديده ... درد و غم اشتياق چوني
در کشمکش فراق چوني؟ ... در آتش اشتياق ديده
«من بي تو چه دم زنم که چونم؟ ... اينک ز دو ديده غرق خونم
روزان و شبان در آرزويت ... تنها منم و خيال رويت»
مجنون به زبان بي زباني ... هم زين سخنان چنانکه داني،
مي گفت و ز بيم ناکس و کس، ... چشمي از پيش و چشمي از پس
غم بي حد و فرصتي چنين تنگ ... کردند به طوف کعبه آهنگ
ليلي به طواف خانه در گرد، ... مجنون ز قفاش سينه پر درد
آن، سنگ سياه بوسه مي داد، ... وين يک، به خيال خال او شاد
آن برده دهان به آب زمزم، ... وين کرده به گريه ديده پر نم
آن روي به مروه و صفا داشت، ... وين جاي به ذروه ي وفا داشت
آن در عرفات گشته واقف، ... وين واقف آن، در آن مواقف
آن روي به مشعر حرامش، ... وين در غم شعر مشکفامش
آن تيغ به دست در مني تيز، ... وين بانگ زده که: خون من ريز
آن کرده به رمي سنگ آهنگ، ... وين داشته سر به پيش آن سنگ
آن کرده وداع خانه بنياد، ... وين کرده ز بيم هجر فرياد

 

ليلي چو از آن وداع پرداخت ... مسند به درون محمل انداخت
مجنون به ميانه فرصتي جست ... جا کرد به پيش محملش چست
هر دو به وداع هم ستادند ... وز درد ز ديده خون گشادند
کردند وداع يکدگر را ... چون تن که کند وداع، سر را
سياح حدود اين ولايت ... نظام عقود اين حکايت
زين قصه روايت اينچنين کرد ... کن خاک نشيمن زمين گرد
چون ماند ز طوف کوي ليلي ... وز گام زدن به سوي ليلي
آشفته و بي قرار مي گشت ... شوريده به هر ديار مي گشت
روزي که سموم نيم روزي ... برخاست به کوه و دشت سوزي،
شد دشت ز ريگ و سنگ پاره ... طشتي پر از اخگر و شراره
حلقه شده مار از او به هر سوي ... ز آن سان که بر آتش اوفتد موي
گر گور به دشت رو نهادي ... گامي به زمين او نهادي،
چون نعل ستور راه پيماي ... پر آبله گشتي اش کف پاي
گيتي ز هواي گرم ناخوش ... تفسان چو تنوره اي ز آتش
هر چشمه به کوه زو خروشان ... سنگين ديگي پر آب جوشان
کردي ماهي ز آب، لابه ... با روغن داغ، روي تابه
هر تخته ي سنگ داشت بر خوان ... نخجير کباب و کبک بريان
از سايه گوزن دل بريده ... در سايه ي شاخ خود خزيده
بي چاره پلنگ در تب و تاب ... در پاي درخت سايه ناياب
افتاده چو سايه ي درختي ... ظلمت لختي و نور لختي
گشته به گمان سايه، نخجير ... ز آسيمه سري به وي پنه گير
مجنون رميده در چنين روز ... انگشت شده ز بس تف و سوز
زو شعله ي دل زبانه مي زد ... آتش به همه زمانه مي زد
آرام نمي گرفت يک جاي ... مي سوخت مگر بر آتش اش پاي
ناگاه چو لاله داغ بر دل ... بالاي تلي گرفت منزل
انداخت به هر طرف نگاهي ... از دور بديد خيمه گاهي
برجست و نفير آه برداشت ... ره جانب خيمه گاه برداشت


گوهر کش اين علاقه ي در ... ز آن در کند اين علاقه را پر
کان هودجي مراحل ناز ... و آن حجلگي عماري راز،
چون بارگي از حرم برون راند ... حادي به حداگري فسون خواند
هر کعبه ي روي به قصد منزل ... مي راند به صد شتاب محمل
از حي ثقيف نازنيني ... خورشيدرخي قمر جبيني
در خاتم مهتري ش انگشت ... سردار قبيله پشت بر پشت
با محمل او مقابل افتاد ... ز آنجا هوسي ش در دل افتاد
بر پرده ي محملش نظر داشت ... بادي بوزيد و پرده برداشت
در پرده بديد آفتابي ... بل کز رخش آفتاب، تابي
زلفين نهاده بر بناگوش ... کرده شب و روز را هم آغوش
چشمش به نگاه جادوانه ... نيرنگ و فريب جاودانه
چون ديد ز پرده روي آن ماه ... رفت آگهي اش ز جان آگاه
شد ملک دلش شکاري عشق ... وافتاد ز زخم کاري عشق
هر چند که مرد چاره داند، ... کي چاره ي کار خود تواند؟
دورست زبه پيش دانش انديش ... از کارد، تراش دسته ي خويش
آورد به دست کارداني ... افسون سخني فسانه خواني
پيش پدر وي اش فرستاد ... دعوي ها کرد و وعده ها داد
گفتا: «به نسب بزرگوارم ... چون تو نسب بزرگ دارم
وادي وادي ز ميش تا بز ... با چوپانان راد گربز،
از اشتر و اسب گله گله ... خادم نر و ماده يک محله،
هر چيز طلب کني، بيارم ... در پاي تو ريزم آنچه دارم
داماد ني ام تو را و فرزند، ... هستم به قبول بندگي، بند»
چون شد پدرش ز خوان آن پير ... زين طعمه ي پاک، چاشني گير
آن تازه جوان پسندش افتاد ... بي تاب و گره به بندش افتاد
گفتا که: «جمال او نديده ... فرزند من است و نور ديده»
رفت و طلبيد مادرش را ... آن قدر شناس گوهرش را
او نيز به اين سخن رضا داد ... وين داعيه را به سينه جا داد
گفتا که: «مناسب است و لايق، ... اين کار به حال هر دو عاشق
ليلي چو به اين شود هم آغوش، ... از يار کهن کند فراموش

مجنون چو ازين خبر برد بوي، ... در آرزوي دگر کند روي
ما هم برهيم در ميانه، ... از گفت و شنيد اين فسانه،
ليکن چو به ليلي اين سخن گفت ... ز انديشه چو زلف خود برآشفت
از شعله ي اين غم اش جگر سوخت ... رنگ سمنش چو لاله افروخت
ني تاب خلاف راي مادر ... بيرون شدن از رضاي مادر،
ني طاقت ترک يار ديرين ... سر تافتن از قرار ديرين
نگشاد دهن به چاره کوشي ... گفتند: رضاست اين خموشي
دادند به خواستگار پيغام ... تا در پي اين غرض زند گام
دلداده چو اين پيام بشنيد ... کار دو جهان به کام خود ديد
آرايش مجلس طرب کرد ... اشراف قبيله را طلب کرد
هر يک به مقام خود نشستند ... مه را به ستاره عقد بستند
خلقي همه شاد، غير ليلي ... خندان به مراد، غير ليلي
از خنده ببست درج گوهر ... وز گريه گشاد لل تر
وآن تشنه جگر ستاده از دور ... بر آب نظر نهاده از دور
روزي دو سه چون به صبر بنشست ... شوق آمد و پشت صبر بشکست
شد همبر نخل راستينش ... زد دست هوس در آستينش
زد بانگ که: «خيز و دور بنشين ... زين تازه رطب صبور بنشين
خوش نيست ز پاشکسته شاخي ... ميدان هوس بدين فراخي
آن کس که فگار خار اوي ام ... دل خسته در انتظار اوي ام،
صبر و دل و دين فداي من کرد ... جان را هدف بلاي من کرد،
در باديه از من است دل تنگ ... در کوه ز من زند به دل سنگ،
آهو به خيال من چراند ... جامه به هواي من دراند،
از من نفسي نبوده غافل ... وز من به کسي نگشته مايل،
يک بار نديده سير، رويم ... گامي نزده دلير، سويم
راضي ست به سايه اي ز سروم ... خرسند به پري از تذروم
ز آن سايه نکردم اش سرافراز ... وين پر سوي او نکرده پرواز
پيمان وفاي اوست طوقم ... غالب به لقاي اوست شوقم
چون با دگري در آورم سر؟ ... وز وصل کسي دگر خورم بر؟
مغرور مشو به حشمت خويش ... مي دار نگاه، عزت خويش
سوگند به صنع صانع پاک ... اعجوبه نگار تخته ي خاک،
که ت بار دگر اگر ببينم ... دست آورده در آستينم،

بر روي تو آستين فشانم ... بر فرق تو تيغ کين برانم
بر کين تو گر نباشدم دست ... خود دست به کشتن خودم هست
خود را بکشم به تيغ بيداد ... وز دست جفات گردم آزاد»
بيچاره چو اين وعيد و سوگند ... بشنيد از آن لب شکر خند،
دانست که پاي سعي کندست ... وآن ناقه ي بي زمام تندست
چون بود به دام او گرفتار ... وز بيم مفارقت دل افگار،
ناچار به درد و داغ او ساخت ... با بوي گلي ز باغ او ساخت
هر لحظه ز وصل فرقت آميز ... وز راحت هاي محنت انگيز،
بيخ املي ش کنده مي شد ... صد ره مي مرد و زنده مي شد
تا بود هميشه کارش اين بود ... سرمايه ي روزگارش اين بود
و آن روز که مرد هم بر اين مرد ... زاد ره آن جهان هم اين برد

طبال سراي اين عروسي ... در پرده ي عاج و آبنوسي،
اين طبل گران نوا نوازد ... وين پرده ي سينه کوب سازد
کن زخم دوال خورده ي عشق ... و آوازه بلند کرده ي عشق،
چون از سفر حجاز برگشت ... بر خاک حريم يار بگذشت،
آن داغ که داشت تازه تر شد ... وآن باغ که کاشت تازه بر شد
شخصي ديدش که خاک مي بيخت ... وآخر بر فرق خاک مي ريخت
گفتا: «پي چيست خاک بيزي؟ ... وز کيست به فرق خاک ريزي؟»
گفتا: « بيزم به هر زمين خاک ... تا بو که بيابم آن در پاک»
گفتا که: از اين طلب بيارام ... وز محنت روز و شب بيارام
کن تازه گهر کز آرزويش ... شد عمر تو صرف جست و جويش،
تو جان کندي و ديگري يافت ... دل کند ز تو چو بهتري يافت
تو نيز بدار دست ازين کار ... وز پهلوي خود بيفکن اين بار
ياري که ره وفا نورزد ... صد خرمن از او جوي نيرزد
تو ليلي گو چو در مکنون ... و او بسته زبان ز نام مجنون
دل بسته به يار خوش شمايل ... حرف غم تو سترده از دل
از حي ثقيف، زنده جاني ... با طبع لطيف، نوجواني
بر تو پي شوهري گزيده ... خرمهره به گوهري خريده
چون لام الفند هر دو يک جا ... تو چون الف ايستاده تنها
برخيز و ازين خيال برگرد ... زين وسوسه ي محال برگرد
خوبان همه همچو گل دوروي اند ... مغرور شده به رنگ و بوي اند
زن صعوه ي سرخ زرد بال است ... بودن به رضاي زن محال است
مجنون ز سماع اين ترانه ... برخاست به رقص صوفيانه
بانگي بزد و به سر بغلتيد ... از صرع زده بستر بغلتيد
در خاک شده ز خون دل گل ... گرديد چو مرغ نيم بسمل
از بس که ز يار سنگدل، سنگ ... مي کوفت به سينه با دل تنگ،
صد رخنه از آن به کارش افتاد ... بر بيهوشي قرارش افتاد
کز لب نفسش گذر نکردي ... در آينه ها نظر نکردي
بعد از ديري که جان نو يافت ... جان را به هزار غم گرو يافت

چون بر نفسش گشاده شد راه ... بر جاي نفس نزد بجز: آه
آن عاشق از خرد رميده ... ز انديشه ي نيک و بد رهيده،
از مستي عشق بود مجنون ... دادش به ميان مستي افيون
وا کرد ز انس ناکسان خوي ... و آورد به سوي وحشيان روي
با وي همه وحش رام گشتند ... در انس به وي تمام گشتند
مي رفت به کوه و دشت چون شاه ... با او چو سپه، وحوش همراه
چون بر سر تخت خود نشستي ... گردش دد و دام حلقه بستي
مي رفت چنين نشيدخوانان ... از ديده سرشک لعل رانان

آن بانوي حجله ي نکويي ... و آن بانوي کاخ خوبرويي
چو گوهر سلک ديگري شد ... آسايش تاج سروري شد،
پيوسته ز کار خود خجل بود ... وز عاشق خويش منفعل بود
تدبير نيافت غير ازين هيچ ... کن قصه ي درد پيچ در پيچ
تحرير کند به خون ديده ... از خامه ي هر مژه چکيده
عنوان همه درد همچو مضمون ... ارسال کند به سوي مجنون
اين داعيه چون به خاطر آورد ... آن نامه ي سينه سوز را کرد
آغاز به نام ايزد پاک ... تسکين ده بيدلان غمناک
ديباچه ي نامه چون رقم زد، ... از صورت حال خويش دم زد
کاي رفته ز همدمان سوي دشت ... همراه تو ني جز آهوي دشت
از ما کرده کناره چوني؟ ... افتاده به خار و خاره چوني؟
شب ها کف پاي تو که بيند؟ ... خار از کف پاي تو که چيند؟
خوانت که نهد به چاشت يا شام؟ ... همخوان تو کيست جز دد و دام؟
با اينهمه شکر کن که باري ... نبود چو من ات به سينه باري
دوران چو گل ام به ناز پرورد ... وز خار ستيزه غنچه ام کرد
شوهر کردن نه کار من بود ... کاري نه به اختيار من بود
از مادر و از پدر شد اين کار ... ز ايشان به دلم خليد اين خار
هر کس که چو گل رخ تو ديده ست ... يا بوي تو از صبا شنيده ست،
کي ديده به هر کسي کند باز؟ ... با صحبت هر خسي کند ساز؟
همخوابه ي من نبوده هرگز ... سر بر سر من نسوده هرگز
گشته ز من خراب، مهجور ... قانع به نگاهي، آن هم از دور
زين غم، روزش شبي ست تاريک ... زين رنج، تنش چو موي باريک
وز کشمکش غم اش ز هر سوي ... نزديک گسستن است آن موي
آن موست حجاب را بهانه ... خوش آنکه برافتد از ميانه
تا روي تو بي حجاب بينم ... خورشيد تو بي سحاب بينم
نامه که شد از حجاب، بنياد ... آخر چو به بي نقابي افتاد،
زد خاتم مهر، اختتامش ... از حلقه ي ميم، والسلامش
قاصد جويان ز خيمه برخاست ... قد کرد پي برون شدن راست

بودش خيمه به مرغزاري ... نزديک به خيمه، چشمه ساري
بنشست ولي نه از خود آگاه ... بنهاد چو چشمه چشم بر راه
ناگاه بديد کز غباري ... آمد بيرون، شترسواري
دامن ز غبار ره برافشاند ... اشتر به کنار چشمه خواباند
ليلي گفتش که:«از کجايي؟ ... کيد ز تو بوي آشنايي»
گفتا که: «ز خاک پاک نجدم ... کحل بصرست خاک نجدم»
ليلي گفتا که:«تلخکامي، ... مجنون لقبي و قيس نامي
سرگشته در آن ديار گردد ... غمديده و سوگوار گردد
هيچ ات به وي آشنايي اي هست؟ ... امکان زبان گشايي اي هست؟»
گفتا: «بلي آشناي اوي ام ... سر در کنف وفاي اوي ام
هر جا باشم دعاش گويم ... تسکين دل از خداش جويم»
ليلي گفتا که: «در چه کارست؟» ... گفتا که:«ز درد عشق زارست
همواره ز مردمان رميده ... با وحش رميده آرميده»
ليلي گفتا که:«اي خردمند ... داني که به عشق کيست دربند؟»
گفتا:« آري، به ياد ليلي ... هر دم راند ز ديده سيلي»
ليلي ز مژه سرشک خون ريخت ... و اسرار نهان ز دل برون ريخت
گفتا که: «منم مراد جانش ... و آن نام من است بر زبانش
جانم به فدات اگر تواني ... کز من خبري به وي رساني،
آيين وفا گري کني ساز ... و آري سوي من جواب آن باز،
دردي ببري و داغي آري ... شمعي ببري، چراغي آري»
برخاست به پاي، آن جوانمرد ... کاي مجنون را دل از تو پردرد
منت دارم، به جان بکوشم ... کالاي تو را به جان فروشم
شد ليلي را درون ز غم شاد ... وآن نامه ز جيب خويش بگشاد
پيچيد در آن به آرزويي ... برگ کاهي و تار مويي
يعني: ز آن روز کز تو فردم، ... چون مو زارم، چو کاه زردم
چون نامه بر آن گرفت، برجست ... بر ناقه ي رهنورد بنشست
شد راحله تاز راه مجنون ... مايل به قرارگاه مجنون
آنجا چو رسيد بي کم و کاست ... بسيار دويد از چپ و راست
ديدش که چو مستي اوفتاده ... دستور خرد به باد داده
در خواب نه، ليک چشم بسته ... بيدار، ولي ز خويش رسته
از گردش ماه و مهر بيرون ... وز دايره ي سپهر بيرون

مستغرق بحر عشق گشته ... وز هر چه نه عشق در گذشته
قاصد هرچند حيله انگيخت ... تا بو که به وي تواند آميخت
آن حيله نداشت هيچ سودش ... از بانگ بلند آزمودش
برداشت چو حاديان نوايي ... در کوه فکند ازآن صدايي
ليلي گويان حدا همي کرد ... و آن دلشده را ندا همي کرد
کرد آن اثري در او سرانجام ... و آمد به خود از سماع آن نام
گفتا:«تو که اي و اين چه نام است؟ ... زين نام مراد تو کدام است؟»
گفتا که: «منم رسول ليلي ... خاص نظر قبول ليلي»
گفتا که: «ره ادب نجسته ... وز مشک و گلاب لب نشسته،
هر دم به زبان چه آري اين نام؟ ... گستاخ، چرا شماري اين نام؟»
زد لاف که:« من زبان اوي ام ... گويا شده ترجمان اوي ام
خيزان، بستان که نامه ي اوست ... يک رشحه ز نوک خامه ي اوست»
مجنون چو شنيد نام نامه ... پا ساخت ز فرق سر چو خامه
چون بر سر نامه نام او ديد، ... بوسيد و به چشم خويش ماليد
افتاد ز عقل و هوش رفته ... خاصيت چشم و گوش رفته
آمد چو ز بي خودي به خود باز ... اين نغمه ي شوق کرد آغاز
کاين نامه که غنچه ي مرادست ... زو در دل تنگ صد گشادست
حرزي ست به بازوي ارادت ... مرقوم به خامه ي سعادت
تعويذ دل رميدگان است ... تومار بلا کشيدگان است
وآن دم که گشاد نامه را سر، ... سر برزد از او نواي ديگر
کاين نامه نه نامه، نوبهاري ست ... وز باغ امل بنفشه زاري ست
دلکش رقمي ست نورسيده ... بر صفحه ي آرزو کشيده
صف هاست کشيده عنبرين مور ... ره ساخته بر زمين کافور
هر موري از آن به سوي خانه ... برده دل بيدلان چو دانه
ز آن نامه ي دلنواز هر حرف ... بود از مي ذوق و حال يک ظرف
هر جرعه ي مي کز آن بخوردي ... از جا جستي و رقص کردي
از خواندن نامه چون بپرداخت ... در گردن جان حمايل اش ساخت
قاصد چو بديد آن به پا خاست ... زو کرد جواب نامه درخواست
مجنون چو به نامه در، قلم زد ... در اول نامه اين رقم زد:
«ديباچه ي نامه ي اماني ... عنوان صحيفه ي معاني

جز نام مسببي نشايد ... کز وي در هر سبب گشايد
مطلق گردان دست تقدير ... زنجيري ساز پاي تدبير
آن را که به وصل چاره سازد، ... سر برتر از آسمان فرازد
و آن را که ز هجر سينه سوزد، ... صد شعله به خرمنش فروزد»
چون بست زبان ازين سرآغاز ... گشت از دل ريش رازپرداز
کاين هست صحيفه ي نيازي ... ز آزرده دلي به دلنوازي
آن دم که رسيد نامه ي تو ... پر عطر وفا ز خامه ي تو
بر ديده ي خون فشان نهادم ... در سينه به جاي جان نهادم
هر حرف وفا ز وي که خواندم ... از ديده سرشک خون فشاندم
در وي سخنان نوشته بودي ... صد تخم فريب کشته بودي
غمخواري من بسي نمودي ... غم هاي مرا بسي فزودي
گيرم که تو دوري از کم و کاست ... نيد به زبان تو بجز راست،
مسکين عاشق چو بدگمان است ... هر لحظه اسير صد گمان است
هر شبهه به پيش او دليلي ست ... هر پشه ي مرده زنده پيلي ست
مرغي که به بام يار بيند ... کو دانه ز بام يار چيند،
ز آن مرغ به خاطرش غباري ست ... کز غير به دوست نامه آري ست
گفتي که: به بوسه دل ندارم ... وز فکر کنار بر کنارم
اين درد نه بس که صبح تا شام ... هم صحبت توست کام و ناکام؟
گفتي که: ز درد پايمال است ... وز غصه به معرض زوال است
خواهد ز ميانه زود رفتن ... بر باد هوا چو دود رفتن
گر او برود تو را چه کم، يار؟ ... کالاي تو را چه کم خريدار؟
ممکن بود از تو کام هر کس ... محروم از آن همين منم، بس
آن را که تو دوست داري، اي دوست ... گر دوست ندارمش نه نيکوست
با هر که تو دوستدار اويي ... از من نسزد بجز نکويي
عاشق که براي دوست کاهد ... آن به که رضاي دوست خواهد
از خواهش خويش رو بتابد ... در راه مراد او شتابد
هر چند که من نه از تو شادم، ... يک بار نداده اي مرادم،
خاطر ز زمانه شاد بادت ... گيتي همه بر مراد بادت
دمسازي دوستان تو را باد ... ور من ميرم تو را بقا باد


نيرنگ زن بياض اين راز ... صورتگري اينچنين کند ساز
کان کعبه ي بي نظير منظر ... چون صورت چين بديع پيکر
با شوهر خود چو سرکشي کرد، ... پاداش خوشي ش ناخوشي کرد،
مسکين زين غم ز پا درافتاد ... بيمار به روي بستر افتاد
آن وصل، بلاي جان او شد ... سودانديشي، زيان او شد
مي بود ز خاطر غم انديش ... بيماري او زمان زمان بيش
چون يک دو سه روز بود رنجه ... مسکين به شکنج اين شکنجه
ناگاه عنايت ازل دست ... بگشاد و، بر او شکنجه بشکست
از کشمکش نفس رهاندش ... وز تنگي اين قفس جهاندش
جان داد به درد و جاودان زيست ... آن کو ندهد به درد جان کيست
در بودن، درد و در سفر درد ... آوخ ز جهان درد بر درد
ليلي که ز درد و داغ مجنون ... مي داشت دلي چو غنچه پر خون،
از مردن شو، بهانه برساخت ... وز خون، دل خويشتن بپرداخت
عمري به لباس سوگواري ... بنشست به رسم عده داري
عشقش به درون نه داشت خانه، ... شد ماتم شوهرش بهانه
عمري به دراز، گريه و آه ... مي کرد و زبان خلق کوتاه
چون يک چندي بر اين برآمد ... دودش ز دل حزين برآمد
بگرفت به کف شکسته جامي ... مي زد به حريم دوست گامي
آن دلشده چون رسيد آنجا، ... صد دلشده بيش ديد آنجا
بر دست گرفته کاسه يا جام ... در يوزه گرش ز خوان انعام
هر کس ز کف چنان حبيبي ... مي يافت به قدر خود نصيبي
مجنون از دور چون بديدش ... عقل از سر و، جان ز تن رميدش
چون نوبت وي رسيد، بي خويش ... آورد او نيز جام خود پيش
ليلي وي را چو ديد و بشناخت ... کارش نه چو کار ديگران ساخت
ناداده نصيب از آن طعام اش ... کفليز زد و شکست جامش
مجنون چو شکست جام خود ديد ... گويا که جهان به کام خود ديد
آهنگ سماع آن شکست اش ... چون راه سماع ساخت مست اش
مي بود بر آن سماع، رقاص ... مي زد با خود ترانه اي خاص
کالعيش که کام شد ميسر ... عيشي به تمام شد ميسر
همچون دگران نداد کامم ... وز سنگ ستم شکست جامم
با من نظري ش هست تنها ... ز آن جام مرا شکست تنها
صد سر فدي شکست او باد ... جانها شده مزد دست او باد

رامشگر اين ترانه ي خوش ... دستان زن اين سرود دلکش
بر عود سخن چنين کشد تار ... کن مانده به چنگ غم گرفتار،
روزي به هواي نيمروزي ... از تاب حرارت تموزي،
ره برده به خيمه ي ذليلان ... يعني که به سايه ي مغيلان
برساخت از آن نظاره گاهي ... مي کرد به هر طرف نگاهي
ناگاه بديد قومي از دور ... ز ايشان در و دشت گشته معمور
کردند به يک زمان در آن جاي ... صد خيمه و بارگاه بر پاي
ز آن خيمه گه اش نمود ناگاه ... با جمع ستارگان يکي ماه
کز خيمه هواي گشت کردند ... ز آن مرحله رو به دشت کردند
آن دم که به پيش هم رسيدند ... يکديگر را تمام ديدند
مسکين مجنون چه ديد؟ ليلي ... با او ز زنان قوم خيلي
چشمش چو بر آن سهي قد افتاد ... بي خود برجست و بي خود افتاد
شد کالبدش ز هوش خالي ... ليلي به سرش دويد حالي
بنهاد سرش به زانوي خويش ... خونابه فشان ز سينه ي ريش
ز آن خواب خوش از گلاب ريزي ... زود آوردش به خواب خيزي
ديدند جمال يکدگر را ... بردند ملال يکدگر را
هر راز کهن که بود گفتند ... هر در سخن که بود سفتند
در وقت وداع کاندرين باغ ... کس سوخته دل مباد ازين داغ
مجنون گفتا که:«اي دل افروز ... کامروز ميان صد غم و سوز
بگذاشتي اندر اين زمين ام، ... من بعد کي و کجات بينم؟»
گفتا که: «به وقت بازگشتن ... خواهم هم ازين زمين گذشتن
گر زآنکه درين مقام باشي، ... از ديدن من به کام باشي»
اين رفت ز جاي و او به جا ماند ... چون مرده تني ز جان جدا ماند
بر موجب وعده اي که بشنيد ... از منزل خويشتن نجنبيد
در حيرت عشق آن دلاراي ... ننشست درخت وار از پاي
مي بود ستاده چون درختي ... مرغان به سرش نشسته لختي
يک جا چو درخت پاش محکم ... مو رفته چو شاخه هاش در هم
عهدي چو گذشت در ميانه ... مرغي به سرش گرفت خانه

مويش چو بتان مشک برقع ... از گوهر بيضه شد مرصع
برخاست ز بيضه ها به پرواز ... مرغان سرود عشق پرداز
يک چند براين نسق چو بگذشت ... ليلي به ديار خويش برگشت
آمد چو به آن خجسته منزل ... وز ناقه فروگرفت محمل،
آمد به سر رميده مجنون ... ديدش ز حساب عقل بيرون
هر چند نهفته دادش آواز ... نمد به وجود خويشتن باز
زد بانگ بلند کاي وفا کيش ... بنگر به وفا سرشته ي خويش
گفتا :«تو که اي و از کجايي؟ ... بيهوده به سوي من چه آيي؟
گفتا که: «منم مراد جانت ... کام دل و رونق روانت
يعني ليلي که مست اويي ... اينجا شده پاي بست اويي»
گفتا: «رو رو که عشقت امروز ... در من زده آتشي جهان سوز
برد از نظرم غبار صورت ... ديگر نشوم شکار صورت
عشق ام کشتي به موج خون راند ... معشوقي و عاشقي برون ماند
ليلي چو شنيد اين سخن ها ... از صبر و قرار ماند تنها
دانست يقين، که حال او چيست ... بنشست و به هاي هاي بگريست
گفت: «اي دل و دين ز دست داده ... در ورطه ي عشق ما فتاده
ناديده ز خوان ما نوايي ... افتاده به جاودان بلايي
مشکل که دگر به هم نشينيم ... وز دور جمال هم ببينيم»
اين گفت و ره وثاق برداشت ... ماتم گري فراق برداشت
از سينه به ناله درد مي رفت ... مي رفت و به آب ديده مي گفت:
«دردا که فلک ستيزه کارست ... سرچشمه ي عيش، ناگوارست
ما خوش خاطر دو يار بوديم ... دور از غم روزگار بوديم
از دست خسان ز پا فتاديم ... وز يکديگر جدا فتاديم
او دور از من، به مرگ نزديک ... من دور از وي، چو موي باريک
او، کرده به وادي عدم روي ... من، کرده به تنگناي غم خوي
او، بر شرف هلاک، بي من ... افتاده به خون و خاک، بي من
من، درصدد زوال، بي او ... ناچيزتر از خيال، بي او
امروز بريدم از وي اميد ... دل بنهادم به هجر جاويد»
اين گفت و شکسته دل ز منزل ... بر نيت کوچ، بست محمل
مجنون هم ازين نشيمن درد ... منزل به نشيمن دگر کرد

چون وعده ي دوست را به سر برد ... بار خود از آن زمين به در برد
برخاست چنانکه بود از آغاز ... با گور و گوزن گشت دمساز


طغراکش اين فراق نامه ... اين رشحه برون دهد ز خامه
کز بر عرب يکي عرابي ... مقبول خرد به خرده يابي
سرزد ز دلش هواي مجنون ... طياره ز حله راند بيرون
بر عامريان گذشت از آغاز ... جست از همه کس نشان او باز
گفتند که: يک دو روز بيش است، ... کز وي دل اين قبيله ريش است
ني ديده کسي ز وي نشاني ... ني نيز شنيده داستاني
برخاست عرابي و شتابان ... رو کرد ز حله در بيابان
چون يک دو سه روز جستجو کرد ... نوميد به راه خويش رو کرد
ناگاه نمود زير کوهي ... جمع آمده وحشيان گروهي
شد تيز به سويشان روانه ... مجنون را ديد در ميانه
با آهوکي سفيد و روشن ... همچون ليلي به چشم و گردن
بر بالش خاک و بستر خار ... جان داده ز درد فرقت يار
همخوابه چو ديده ماجرايش ... او نيز بمرده در وفايش
گردش دد و دام حلقه بسته ... شاخ طرب همه شکسته
از سينه ي آهو آه خيزان ... وز چشم گوزن اشک ريزان
کردش چو نگاه در پس پشت ... بر ريگ نوشته ديد ز انگشت
کوخ که ز داغ عشق مردم ... بر بستر هجر جان سپردم
شد مهر زمانه سرد بر من ... کس مرحمتي نکرد بر من
يک زنده، غذا چو من نخورده ... يک مرده، به روز من نمرده
بشکست شب صبوري ام پشت ... و ايام به تيغ دوري ام کشت
کس کشته ي بي ديت چو من نيست ... محروم ز تعزيت چو من نيست
ني بر سر من گريست ياري ... ني شست ز روي من غباري
نز دوست کسي سلامي آورد ... در پرسش من پيامي آورد
شد شيشه ي چرخ بر دلم تنگ ... زد شيشه ي زندگي م بر سنگ
تا حشر خلد به هر دل ريش ... اين شيشه ي ريزه ريزه چون نيش
چون اهل حي اين خبر شنيدند ... بر خود همه جامه ها دريدند
از فرق عمامه ها فکندند ... مو ببريدند و چهره کندند
يکسر همه اهل آن قبيله ... از صدق درون، برون ز حيله
گشتند روان به جاي آن کوه ... بر سينه هزار کوه اندوه

دل پر غم و درد و ديده پر خون ... راه آوردند سوي مجنون
هر کس ره ماتمي دگر زد ... بر دل رقم غمي دگر زد
آن خورد دريغ بر جواني ش ... وين کرد فغان ز ناتواني ش
آن گفت ز طبع نکته زاي اش ... وين گفت ز نظم جانفزاي اش
ز آن شور و شغب چو بازماندند ... چون مه به عماري اش نشاندند
همخوابه ي مرده را ز ياري ... با او کردند هم عماري
اظهار بزرگواري اش را ... عامرنسبان عماري اش را
بر گردن و دوش جاي کردند ... رفتن سوي حله راي کردند
در هر گامي که مي نهادند ... صد چشمه ز چشم مي گشادند
در هر قدمي که مي بريدند ... صد ناله ز درد مي کشيدند
از دجله ي چشمشان به هر ميل ... شط بر شط بود، نيل در نيل
آهسته همي زدند گامي ... فريادکنان به هر مقامي
چون نغمه ي درد و غم سرايان ... آمد ره دورشان به پايان،
خونابه ي غم کشيدگان اش ... شستند به آب ديدگان اش
چاک افکندند در دل خاک ... جا کرد به خاک با دل چاک
و آن دم که شدند مهربانان ... دامن ز غبار او فشانان
هر يک به مقام خويشتن باز ... مجروح ز دور چرخ ناساز،
در ريخت ز دشت و در دد و دام ... کردند به خوابگاهش آرام
در پرتو آن مزار پر نور ... گشتند ددان ز خوي بد، دور
آري، عاشق که پاکبازست، ... عشقش نه ز عالم مجازست
قلبي ببرد ز جان قلاب ... گردد مس قلب او زر ناب
مجنون که به خاک در، نهان شد ... گنج کرم همه جهان شد
هر کس ز غمي فتاده در رنج ... زد دست طلب به پاي آن گنج
ز آن گنج کرم مراد خود يافت ... گر يک دو مراد جست، صد يافت
روي همه، در حظيره اش بود ... چشم همه، بر ذخيره اش بود
شد روضه ي جان، حظيره ي او ... رضوان ابد، ذخيره ي او
آرند که صوفي اي صفا کيش ... برداشت به خواب پرده از پيش
مجنون بر وي شد آشکارا ... با او نه به صواب مدارا
گفت: «اي شده از خرابي حال، ... بر نقش مجاز، فتنه سي سال
چون کرد اجل نبرد با تو، ... معشوق ازل چه کرد با تو؟»
گفتا: «به سراي عزت ام خواند ... بر صدر سرير قرب بنشاند

گفت: اي به بساط عشق گستاخ ... شرم ات نمد که چون درين کاخ،
خوردي مي ما ز جام ليلي، ... خواندي ما را به نام ليلي؟
بر من چو در عتاب بگشود ... با من بجز اين عتاب ننمود»
جامي بنگر کز آفرينش ... هر ذره به چشم اهل بينش
از زخم ازل، شکسته جامي ست ... گرداگردش نوشته نامي ست
در صاحب نام، کن نشان گم ... در هستي وي، شو از جهان گم
تا بازرهي ز هستي خويش ... وز ظلمت خودپرستي خويش
جايي برسي کز آن گذر نيست ... جز بي خبري از آن خبر نيست
با تو ز جهان بي نشاني ... گفتيم نشان، دگر تو داني

ليلي چو ز باغ مرگ مجنون ... چون لاله نشست غرقه در خون،
شد عرصه ي دهر بر دلش تنگ ... زد ساغر عيش خويش بر سنگ
افتاد در آن کشاکش درد ... از راحت خواب و لذت خورد
تابنده مهش ز تاب خود رفت ... نورسته گلشن ز آب خود رفت
بي وسمه گذاشت، ابروان را ... بي شانه، کمند گيسوان را
تب، کرد به قصد جانش آهنگ ... نگذاشت به رخ ز صحت اش رنگ
آمد به کماني از خدنگي ... زد سرخ گلش به زردرنگي
تبخاله نهاد بر لبش خال ... شد بر ساقش گشاده خلخال
چون از نفس خزان، درختان ... گشتند به باد داده رختان
از خلعت سبز عور ماندند ... وز برگ بهار دور ماندند
گلزار ز هر گل و گياهي ... شد رنگرزانه کارگاهي
طاووس درخت پر بينداخت ... سلطان چمن سپر بينداخت
بستان ز هواي سرد بفسرد ... تب لرزه ز رخ طراوتش برد
شد هر شاخي ز برگ و بر، پاک ... بر دوش درخت مار ضحاک
از خون خوردن، انار خندان ... آلوده به خون نمود دندان
به گشت چو عاشقي رخش زرد ... از درد نشسته بر رخش گرد
بادام به عبرت ايستاده ... صد چشم به هر طرف نهاده
باغي تهي از گل و شکوفه ... بغداد شده بدل به کوفه
و آن غيرت گلرخان بغداد ... يعني ليلي گل چمن زاد
افتاده به خارخار مردن ... تن بنهاده به جان سپردن
گريان شد کاي ستوده مادر ... پاکيزه فراش پاک چادر
يک لحظه به مهر باش مايل ... کن دست به گردنم حمايل
روي شفقت بنه به رويم ... بگشا نظر کرم به سويم
زين پيش به گفتگوي مردم، ... بر من نمد تو را ترحم
نگذاشتي ام به دوست پيوند ... تا فرقت وي به مرگم افکند
از خلعت عصمت ام کفن کن ... رنگش ز سرشک لعل من کن
ز آن رنگ ببخش رو سفيدي م ... کنست علامت شهيدي م
روي سفرم به خاک او کن ... جايم به مزار پاک او کن
بشکاف زمين زير پايش ... زن حفره به قبر دلگشايش

نه بر کف پاي او سرم را ... ساز از کف پايش افسرم را
تا حشر که در وفاش خيزم، ... آسوده ز خاک پاش خيزم
رو سوي ديار يار ديرين ... افشاند به خنده جان شيرين
او خفته به هودج عروسي ... مادر به رهش به خاک بوسي
بردندش از آن قبيله بيرون ... يکسر به حظيره گاه مجنون
خاکش به جوار دوست کندند ... در خاک چو گوهرش فکندند
شد روضه ي آن دو کشته ي غم ... سر منزل عاشقان عالم
ايشان بستند رخت ازين حي ... ما نيز روانه ايم از پي
گردون که به عشوه جان ستاني ست ... زه کرده به قصد ما کماني ست
زآن پيش کزين کمان کين توز ... بر سينه خوريم تير دلدوز،
آن به که به گوشه اي نشينيم ... زين مزرعه خوشه اي بچينيم
نور ازل و ابد طلب کن ... آن را چو بيافتي، طرب کن
آن نور نهفته در گل توست ... تابنده ز مشرق دل توست
خوش آنکه شوي ز پاي تا فرق ... چون ذره در آفتاب خود غرق
هرچند نشان ز خويش جويي ... کم يابي اگر چه بيش جويي
دلگرم شوي به آفتابي ... خود را همه آفتاب يابي
بي برگي تو همه شود برگ ... ايمن گردي ز آفت مرگ
جايي دل تو مقام گيرد ... کنجا جز مرگ کس نميرد
جامي به کسي مگير پيوند ... کخر دل از آن ببايدت کند
بيگانه شو از برون سرايي ... با جوهر خود کن آشنايي
ز آيينه خويش زنگ بزداي ... راهي به حريم وصل بگشاي


هر چند چو بحر تلخکامي، ... اين کار تو را بس است، جامي
کز موج معاني ات ز سينه ... افتاد به ساحل اين سفينه
مرهم نه داغ دلفگاران ... تسکين ده درد بيقراران
شيرين شکري ست نورسيده ... از نيشکر قلم چکيده
شعري که ز خاطر خردمند ... زايد، به مثل بود چو فرزند
فرزند به صورت ارچه زشت است ... در چشم پدر نکوسرشت است
اي ساخته تيز خامه را نوک ... ز آن کرده عروس طبع را دوک
مي کن ز آن نوک، خوش نويسي ... ز آن دوک ز مشک رشته ريسي
مي زن رقمي به لوح انصاف ... دراعه ي عيب پوش مي باف
چون شعر نکو بود، خط نيک ... باشد مدد نکويي اش، ليک
گردد ز لباس خط ناخوب ... در ديده ي عيب جوي، معيوب
حرفي که به خط بدنويسي، ... در وي همه عيب خود نويسي
در خوبي خط اگر نکوشي، ... از بهر خدا ز تيزهوشي،
حرفي که نهي، به راستي نه ... کز هر هنري است راستي به
و آن دم که نويسي اش، سراسر ... با نسخه ي راست کن برابر
چون خود کردي فساد از آغاز، ... اصلاح به ديگران مينداز
کوتاهي اين بلندبنياد، ... در هشتصد و نه فتاد و هشتاد
ور تو به شمار آن بري دست ... باشد سه هزار و هشتصد و شصت
شد عرض ز طبع فکرت انديش ... در طول چهار مه، کم و بيش
در يک دو سه ساعتي ز هر روز ... شد طبع بر اين مراد، فيروز
هر چند که قدر اين تهي دست ... زين نظم شکسته بسته بشکست،
زو حقه ي چرخ، درج در باد ... ز آوازه ي او زمانه پر باد

الهي کمال الهي تو راست ... جمال جهان پادشاهي تو راست
جمال تو از وسع بينش، برون ... کمال از حد آفرينش، برون
بلندي و پستي نخوانم تو را ... مقيد به اينها ندانم تو را
نه تنها بلندي و پستي تويي، ... که هستي ده و هست و هستي تويي
چو بيروني از عقل و وهم و قياس، ... تو را چون شناسم من ناشناس؟
ز آغاز اين نامه تا ختم کار ... گر آرد يکي نامجو در شمار
همه دفتر فضل و انعام توست ... مفصل شده ي نسخه ي نام توست
نگويم که نامت هزار و يکي است ... که با آن هزاران هزار اندکي است
تويي کز تو کس را نباشد گزير ... در افتادگي ها تويي دستگير
ندارم ز کس دستگيري هوس ... ز دست تو مي آيد اين کار و بس
عبث را درين کارگه راه نيست ... ولي هر سر از هر سر آگاه نيست
به ما اختياري که دادي به کار ... ندادي در آن اختيار، اختيار
چو سررشته ي کار در دست توست ... کننده، به هر کار پابست توست
سزد گر ز حيرت برآريم دم ... چو مختار باشيم و مجبور هم
يکي جوي جامي دو جويي مکن ... به ميدان وحدت دوگويي مکن
يکي اصل جمعيت و زندگي ست ... دويي تخم مرگ و پراکندگي ست

دلا ديده ي دوربين برگشاي ... درين دير ديرينه ي ديرپاي
ببين غور دور شباروزي اش ... به خورشيد و مه، عالم افروزي اش
شب و روز او چون دو يغمايي اند ... دو پيمانه ي عمر پيمايي اند
دو طرار هشيار و، تو خفته مست ... پي کيسه ببريدنت تيزدست
به عبرت نظر کن که گردون چه کرد ... فريدون کجا رفت و قارون چه کرد
پي گنج بردند بسيار رنج ... کنون خاک ريزند به سر چو گنج
پي عزت نفس، خواري مکش ... ز حرص و طمع خاکساري مکش
طلب را نمي گويم انکار کن، ... طلب کن، وليکن به هنجار کن
به مردار جويي چو کرکس مباش ... گرفتار هر ناکس و کس مباش


سخن ز آسمان ها فرود آمده ست ... بر اقليم جان ها فرود آمده ست
بود تابش ماه و مهر از سخن ... بود گردش نه سپهر از سخن
سخن مايه ي سحر و افسو بود ... به تخصيص وقتي که موزون بود
زدم عمري از بي مثالان مثل ... سرودم به وصف غزالان غزل
نمودم ره راست عشاق را ... ز آوازه پر کردم آفاق را
به قصد قصايد شدم تيزگام ... برآمد به نظم معمام نام
ز بي چارگي ها درين چارسوي ... به قول رباعي شدم چاره جوي
کنون کرده ام پشت همت قوي ... دهم مثنوي را لباس نوي
کهن مثنوي هاي پيران کار ... که مانده ست از آن رفتگان يادگار،
اگرچه روان بخش و جان پرورست ... در اشعار نو لذت ديگرست
دل نونيازان کوي اميد ... خط سبز خواهد نه موي سفيد
دريغا که بگذشت عمر شريف ... به جمع قوافي و فکر رديف
کند قافيه تنگ بر من نفس ... از آن چون رديف ام فتد کار پس
نيايد برون حرفي از خامه ام ... که نبود سيه رويي نامه ام


شناساي تاريخ هاي کهن ... چنين رانده است از سکندر سخن
که مشاطه ي دولت فيلقوس ... چو آراست روي زمين چون عروس
ز دمسازي اين عروسش به بر ... خداداد پيرانه سر يک پسر
چو بگذشت سال وي از هفت و هشت ... وز او فر شاهي فروزنده گشت،
پدر صاحب عهد خود ساخت اش ... به تاج کياني سرافراخت اش
چو بيعت گرفت اش ز گردن کشان، ... به سرچشمه ي علم دادش نشان
فرستاد پيش ارسطالس اش ... که گردد ز نابخردي حارسش
بدو داد پيغام کاي فيلسوف ... که خورشيد تو رسته است از کسوف،
سپهر خرد را تويي آفتاب ... ز فيض تو يونان زمين نورياب
اگر در جهان نبود آموزگار، ... شود تيره از بي خرد روزگار
اگر شاه دوران نباشد حکيم ... بود در حضيض جهالت مقيم
سکندر که پرورده ي مهدم اوست ... بر اورنگ شاهي وليعهدم اوست
به قانون اقبال داناش کن ... بر اسباب دولت تواناش کن
ز حکمت بدان سان کن اش بهره مند، ... که سازد پس از مرگ نامم بلند»
ارسطالس اين نکته ها چون شنود ... به درس سکندر زبان را گشود
به حکمت چراغ دل افروخت اش ... ره حل هر مشکل آموخت اش
سکندر که طبع هنرسنج داشت ... به امکان درون از هنر گنج داشت،
به نقادي فکر روشن که بود ... گذشت از رفيقان به هر فن که بود
به يزدان شناسي علم برفراخت ... ز دانش پژوهي خدا را شناخت
شد از فسحت خاطر آگهش ... رياض رياضي تماشاگهش
ز اقليدس اقليدش آمد به دست ... طلسمات گنج مجسطي شکست
شد از گردش چرخ ديرين اساس ... حقايق پذير و دقايق شناس
بلي حکمت آن است پيش حکيم ... که بر راه دانش، شود مستقيم
کشد خامه در دفتر آب و گل ... ز دانش دهد زيور جان و دل

سکندر چو ز آلايش جهل پاک ... شد از علم يونانيان بهره ناک،
ز ناسازي روزگار شموس ... نگونسار شد دولت فيلقوس
درين وحشت آباد پر قال و قيل ... به گوش آمدش بانگ طبل رحيل
فرستاد پيش ارسطو کسي ... ستايشگري کرد با او بسي
بدو گفت کاي کوه فر و شکوه ... سر دين پرستان دانش پژوه
مرا بازوي عمر سستي گرفت ... تنم کسوت نادرستي گرفت
بيا، زود همراه شاگرد خويش ... پذيرنده ي کرد و ناکرد خويش
که بر کار عمر اعتمادي نماند ... وز اين بند اميد گشادي نماند
ارسطو چو زين قصه آگاه شد، ... به آن قبله ي ملک همراه شد
رخ آورد در خدمت فيلقوس ... سرافراخت از دولت پاي بوس
ملک فيلقوس آن شه سرفراز ... به روي سکندر چو شد ديده باز
حکيمان آن ناحيت را بخواند ... طفيل سکندر به مجلس نشاند
بفرمود تا از پي آزمون ... بپرسندش از مشکلات فنون
ز هر نکته کردند او را سال ... برون آمد از عهده ي قيل و قال
به انصاف گردن برافراشتند ... به تحسين او بانگ برداشتند
چو شد واقف حال او فيلقوس ... بر اهل ممالک، چه روم و چه روس
دگرباره دادش به شاهي رواج ... بدو کرد تسليم اورنگ و تاج
همه سرکشان خاک راهش شدند ... سلاح آوران سپاهش شدند

چنين گفت دانشور روم و روس ... که چون رخت بست از جهان فيلقوس
سکند برآمد به تخت بلند ... صلايي به بالغ دلان در فکند
که: «اي واقفان از معاد و معاش ... که هستيم با يکدگر خواجه تاش
سفر کرد ازين ملک، شاه شما ... به هر نيک و بد نيکخواه شما
نباشد شما را ز شاهي گزير ... که باشد به فرمان او داروگير
ندارم ز کس پايه ي برتري، ... که باشد مرا وايه ي سروري
بجوييد از بهر خود مهتري ... کرم پروري معدلت گستري»
سکندر چو شد زين حکايت خموش ... ز جان خموشان برآمد خروش
که: «شاها سر و سرور ما تويي ... ز شاهان مه و مهتر ما تويي»
وز آن پس به بيعت گشادند دست ... به سر تاج، بر تخت شاهي نشست
زبان را به تحسين مردم گشاد ... که:«نقد حيات از شما کم مباد
اميدم چنانست از کردگار ... کز آن گونه کز شاهي ام ساخت کار،
ز الهام عدلم کند بهره مند ... نيفتد بجز عدل هيچ ام پسند»


دبير خردمند دانش پژوه ... نويسنده ي قصه ي هر گروه
نوشت از سکندر شه نامدار ... که چون سلطنت يافت بر وي قرار،
چو نور خرد بودش اندر سرشت ... خردنامه هاي حکيمان نوشت
گرفتي به دستور آن، کار پيش ... به آن راست کردي همه کار خويش
نخست از ارسطو که ش استاد بود ... به شاگردي او دلش شاد بود،
خردنامه اي نغز عنوان گرفت ... که مغز از قبول دل و جان گرفت
ز نام خداي اش سرآغاز کرد ... وز آن پس نواي دعا ساز کرد
که: «شاها دلت چشمه ي راز باد ... به روي تو چشم رضا باز باد
ميفکن به کار رعيت گره ... خدا آنچه دادت، به ايشان بده
ترحم کن و، عفو و بخشش نماي ... که اينها رسيدت ز فضل خداي
اگر واگذاري به او کار خويش، ... نيايد تو را هيچ دشوار، پيش
وگر جز بدو افکني کار را، ... نشانه شوي تير ادبار را
گر اصلاح خلق جهان بايدت، ... دل از هر بدي بر کران بايدت
مشو غره ي حسن گفتار خويش ... نکو کن چو گفتار، کردار خويش
بزن شيشه ي خشم را سنگ حلم ... بشو ظلمت جهل را ز آب علم
مبادا شود سخت تر کار تو ... به پشت تو گردد فزون بار تو


فلاطون که فر الهي ش بود ... ز دانش به دل گنج شاهي ش بود،
گشاد از دل و جان يزدان شناس ... زبان را به تمهيد شکر و سپاس
که: «اي اولين تخم اين کشتزار ... پسين ميوه ي باغ هفت و چهار
به پاي فراست بر آگرد خويش ... به چشم کياست ببين کرد خويش
به کوي وفا سست اساسي مکن ... ببين نعمت و ناسپاسي مکن
به نعمت رسيدي، مکن چون خسان ... فراموش از انعام نعمت رسان
ز بس مي رسد فيض انعام ازو ... برد بهره هم خاص و هم عام ازو
مکن اينهمه فکر دور و دراز ... پي آنچه نبود به آن ات نياز
متاعي است دنيا، پي اين متاع ... مکن با حريصان گيتي نزاع
جهاني شده زين بتان خاکسار ... بتان را به آن بت پرستان گذار
به عبرت ز پيشينيان ياد کن ... دل از ياد پيشينيان شاد کن
مکن همنشيني به هر بدسرشت ... که گيرد ازو طبع تو خوي زشت
چو دشمن به دست تو گردد اسير، ... از او سايه ي دوستي وامگير
شه آن دان که رسم کرم زنده کرد ... صد آزاد را از کرم بنده کرد
دلت را به دانشوري دار هوش ... چو دانستي، آنگاه در کار کوش
به هر کس ره آشنايي مپوي ... ز هر آشنا روشنايي مجوي
مگو، تا نپرسد ز تو نکته جوي ... چو پرسد، تامل کن، آنگه بگوي
مگو راستي هم که صاحب خرد ... به روي قبولش نهد دست رد
چرا راستي گويد آن راست مرد ... که بايد به صد حجت اش راست کرد؟»

دیوان اشعار جامی 6

صفحه اول

دیوان اشعار جامی 6

ز عشرت مال داران دست دارند ... ز تنگي تنگ دستان جان سپارند
چنان نان کم شود بر خوان دوران ... که گويد آدمي نان و دهد جان»
جوان مرد اين سخن بشنيد و برگشت ... حريف بزم شاه دادگر گشت
حديث يوسف و تعبير او گفت ... دل شاه از غمش چون غنچه بشکفت
بگفتا: «خيز و يوسف را بياور ... کز او به گرددم اين نکته باور
سخن کز دوست آري، شکرست آن ... ولي گر خود بگويد خوشترست آن»
دگر باره به زندان شد روانه ... ببرد اين مژده سوي آن يگانه
که: «اي سرو رياض قدس، بخرام ... سوي بستان سراي شاه نه گام»
بگفتا: «من چه آيم سوي شاهي ... که چون من بي کسي را، بي گناهي
به زندان سال ها محبوس کرده ست ... ز آثار کرم مايوس کرده ست؟
اگر خواهد که من بيرون نهم پاي ... ازين غمخانه، گو: اول بفرماي
که آناني که چون رويم بديدند ... ز حيرت در رخم کف ها بريدند،
به يک جا چون ثريا با هم آيند ... نقاب از کار من روشن گشايند
که جرم من چه بود، از من چه ديدند؟ ... چرا رختم سوي زندان کشيدند؟
بود کاين سر شود بر شاه، روشن ... که پاک است از خيانت دامن من
مرا پيشه، گناه انديشگي نيست ... در انديشه، خيانت پيشگي نيست»
جوان مرد اين سخن چون گفت با شاه ... زنان مصر را کردند آگاه
که پيش شاه يک سر جمع گشتند ... همه پروانه ي آن شمع گشتند
چو ره کردند در بزم شه آن جمع ... زبان آتشين بگشاد چون شمع
کز آن شمع حريم جان چه ديديد، ... که بر وي تيغ بدنامي کشيديد؟
ز رويش در بهار و باغ بوديد، ... چرا ره سوي زندان اش نموديد؟
بتي کزار باشد بر تنش گل، ... کي از دانا سزد بر گردنش غل؟
گلي که ش نيست تاب باد شبگير ... به پايش چون نهد جز آب، زنجير؟
زنان گفتند کاي شاه جوان بخت ... به تو فرخنده فر هم تاج و هم تخت
ز يوسف ما بجز پاکي نديديم ... بجز عز و شرفناکي نديديم
نباشد در صدف گوهر چنان پاک ... که بود از تهمت، آن جان جهان، پاک
زليخا نيز بود آنجا نشسته ... زبان از کذب و جان از کيد، رسته

ز دستان هاي پنهان زير پرده، ... رياضت هاي عشقش، پاک کرده
فروغ راستي ش از جان علم زد ... چو صبح راستين، از صدق دم زد
بگفتا: «نيست يوسف را گناهي ... منم در عشق او گم کرده راهي
به زندان از ستم هاي من افتاد ... در آن غم ها از غم هاي من افتاد
جفايي کو رسيد او را ز جافي ... کنون واجب بود او را تلافي
هر احسان کيد از شاه نکوکار ... به صد چندان بود يوسف سزاوار»
چو شاه اين نکته ي سنجيده بشنيد ... چو گل بشکفت و چون غنچه بخنديد
اشارت کرد کز زندان اش آرند ... بدان خرم سرا بستان اش آرند
به ملک جان بود شاه نکوبخت ... مقام شه نشايد جز سر تخت


درين دير کهن رسمي ست ديرين ... که بي تلخي نباشد عيش، شيرين
شب يوسف چو بگذشت از درازي ... طلوع صبح کردش کارسازي
پي تعظيم و اکرام وي از شاه ... خطاب آمد به نزديکان درگاه
کز ايوان شه خورشيداورنگ ... به ميداني ز هر جانب دو فرسنگ
دو رويه تا به زندان ايستادند ... تجمل هاي خود را عرضه دادند
چو يوسف شد سوي خسرو روانه ... به خلعت هاي خاص خسروانه
فراز مرکبي از پاي تا فرق ... چو کوهي گشته در زر و گهر غرق
چو آمد بارگاه شه پديدار ... فرود آمد ز رخش تيز رفتار
ز قرب مقدمش چون شه خبر يافت ... به استقبال او چون بخت بشتافت
به پهلوي خودش بر تخت بنشاند ... به پرسش هاي خوش با وي سخن راند
نخست از خواب خود پرسيد و تعبير ... درآمد لعل نوشينش به تقدير
وز آن پس کردش از هر جا سالي ... بپرسيدش ز هر کاري و حالي
جواب دلکش و مطبوع گفت اش ... چنانک آمد از آن گفتن شگفت اش
در آخر گفت: «اين خوابي که ديدم، ... ز تو تعبير آن روشن شنيدم،
چسان تدبير آن کردن توانيم؟ ... غم خلق جهان خوردن توانيم؟»
بگفتا: «بايد ايام فراخي ... که ابر و نم نيفتد در تراخي
منادي کردن اندر هر دياري ... که نبود خلق را جز کشت، کاري
چو از دانه شود آگنده خوشه ... نهندش همچنان از بهر توشه
چو باشد خوشه در خانه، درنگي ... نيارد روزگار قحط و تنگي
برد هر کس براي عيش تيره ... به قدر حاجت خود ز آن ذخيره
ولي هر کار را بايد کفيلي ... که از دانش بود با وي دليلي
به دانش غايت آن کار داند ... چو داند کار را کردن تواند
به من تفويض کن تدبير اين کار ... که نيد ديگري چون من پديدار»
چو شاه از وي بديد اين کارسازي ... به ملک مصر دادش سرفرازي
چو شاه از وي بديد اين کارسازي ... به ملک مصر دادش سرفرازي
سپه را بنده ي فرمان او کرد ... زمين را عرصه ي ميدان او کرد

به جاي خود به تخت زر نشاندش ... به صد عزت عزيز مصر خواندش
چو يوسف را خدا داد اين بلندي ... به قدر اين بلندي ارجمندي،
عزيز مصر را دولت زبون گشت ... لواي حشمت او سرنگون گشت
دلش طاقت نياورد اين خلل را ... به زودي شد هدف تير اجل را
زليخا روي در ديوار غم کرد ... ز بار هجر يوسف پشت خم کرد
نه از جاه عزيزش خانه آباد ... نه از اندوه يوسف خاطر آزاد
فلک کو ديرمهر و زودکين است ... درين حرمان سرا کار وي اين است
يکي را برکشد چون خور بر افلاک ... يکي را افکند چون سايه بر خاک

دلي کز دلبري ناشاد باشد ... ز هر شادي و غم آزاد باشد
غمي ديگر نگيرد دامن او ... نگردد شادي اي پيرامن او
زليخا بود مرغي محنت آهنگ ... جهان چون خانه ي مرغان بر او تنگ
غم يوسف ز جان او نمي رفت ... حديثش از زبان او نمي رفت
درين وقتي که رفت از سر عزيزش ... نماند اسباب دولت هيچ چيزش،
خيال روي يوسف يار او بود ... انيس خاطر افگار او بود
به يادش روي در ويرانه اي کرد ... وطن در کنج محنت خانه اي کرد
ز مژگان دم به دم خوناب مي ريخت ... مگر خوناب خون ناب مي ريخت
چو بود از تاب دل، سوزان تب او ... مژه مي ريخت آبي بر لب او
نمي شست از رخ آن خونابه گويي ... از آن خونابه بودش سرخ رويي
گهي کندي به ناخن روي گلگون ... چو چشم خود گشادي چشمه ي خون
گهي سينه گهي دل مي خراشيد ... ز جان جز نقش جانان مي تراشيد
فراوان سال ها کار وي اين بود ... ز هجران رنج و تيمار وي اين بود
جواني، تيره گشت از چرخ پيرش ... به رنگ شير شد موي چو قيرش
گريزان گشت زاغ از تير تقدير ... به جاي زاغ شد بوم آشيان گير
به روي تازه چون گلچين اش افتاد ... شکن در صفحه ي نسرين اش افتاد
سهي سروش ز بار عشق خم شد ... سرش چون حلقه همراز قدم شد
نه سر، ني پاي بود از بخت واژون ... ز بزم وصل، همچون حلقه بيرون
درين نم ديده خاک، از خون مردم ... چو شد سرمايه ي بينايي اش گم،
به پشت خم از آن بودي سرش پيش ... که جستي گم شده سرمايه ي خويش
به سر بردي در آن ويران، مه و سال ... سرش ز افسر تهي، پايش ز خلخال
تهي از حله هاي اطلس اش دوش ... سبک از دانه هاي گوهرش گوش
به مهر يوسف اش از خاک بستر ... به از مهد حرير حورگستر
نرفتي غير «يوسف» بر زبانش ... نبودي غير او آرام جانش
خبرگويان ز يوسف لب ببستند ... پس زانوي خاموشي نشستند

زليخا را ز تنهايي چو جان کاست ... به راه يوسف از ني خانه اي خواست
بدو کردند ني بستي حواله ... چون موسيقار پر فرياد و ناله
چو کردي از جدايي ناله آغاز ... جدا برخاستي از هر ني آواز
چو از هجر آتش اندر وي گرفتي ... ز آهش شعله اندر ني گرفتي
به حسرت بر سر راهش نشستي ... خروشان بر گذرگاهش نشستي
چو بي يوسف رسيدي خيلي از راه ... به طنزش کودکان کردندي آگاه
که: «اينک در رسيد از راه، يوسف ... به رويي رشک مهر و ماه، يوسف»
زليخا گفتي: «از يوسف در اينان ... نمي يابم نشان، اي نازنينان
به دل زين طنز مپسنديد داغم ... که نيد بوي يوسف در دماغم
به هر منزل که آن دلدار گردد ... جهان پر نافه ي تاتار گردد»
چو يوسف در رسيدي با گروهي ... کز ايشان در دل افتادي شکوهي
بگفتندي که: «از يوسف خبر نيست ... درين قوم از قدوم او اثر نيست»
بگفتي: «در فريب من مکوشيد ... قدوم دوست را از من مپوشيد»
چو کردي گوش آن حيران مهجور ... ز چاووشان، نواي «دور شو، دور»
زدي افغان که: «من عمري ست دورم ... به صد محنت درين دوري صبورم»
بگفتي اين و بي هوش اوفتادي ... ز خود کردي فراموش اوفتادي
ز جام بيخودي از دست رفتي ... چنان بيخود، در آن ني بست رفتي
بدين دستور بودي روزگاري ... نبودي غير ازين اش کار و باري

زليخا کرد بعد از ره نشيني ... هواي دولت ديدار بيني
شبي سر پيش آن بت بر زمين سود ... که عمري در پرستش کاري اش بود
بگفت: «اي قبله ي جانم جمالت ... سر من در عبادت پايمالت
تو را عمري ست کز جان مي پرستم ... برون شد گوهر بينش ز دستم
به چشم خود ببين رسوايي ام را ... به چشمم بازده ي بينايي ام را
ز يوسف چند باشم مانده مهجور؟ ... بده چشمي که رويش بينم از دور
چو شاه خور به تخت خاور آمد ... صهيل ابلق يوسف بر آمد
برون آمد زليخا چون گدايي ... گرفت از راه يوسف تنگنايي
به رسم دادخواهان داد برداشت ... ز دل ناله، ز جان فرياد برداشت
کس از غوغا، به حال او نيفتاد ... به حالي شد که او را کس مبيناد
ز درد دل فغان مي کرد و مي رفت ... ز آه آتش فشان مي کرد و مي رفت
به محنت خانه ي خود چون پي آورد ... دو صد شعله به يک مشت ني آورد
به پيش آورد آن سنگين صنم را ... زبان بگشاد تسکين الم را
که اي سنگ سبوي عز و جاهم ... به هر راهي که باشم سنگ راهم
تو سنگي، خواهم از ننگ تو رستن ... به سنگي گوهر قدرت شکستن
بگفت اين، پس به زخم سنگ خاره ... خليل آسا شکست اش پاره پاره
ز شغل بت شکستن چون بپرداخت ... به آب چشم و خون دل وضو ساخت
تضرع کرد و رو بر خاک ماليد ... به درگاه خداي پاک ناليد:
«اگر رو بر بت آوردم، خدايا ... به آن بر خود جفا کردم، خدايا،
به لطف خود جفاي من بيامرز ... خطا کردم، خطاي من بيامرز
چو آن گرد خطا از من فشاندي، ... به من ده باز آنچ از من ستاندي
چو برگشت از ره، آن بر مصريان شاه ... گرفت افغان کنان بازش سرراه
که: «پاکا، آنکه شه را ساخت بنده ... ز ذل و عجز کردش سرفکنده
به فرق بنده ي مسکين محتاج، ... نهاد از عز و جاه خسروي تاج»
چو جا کرد اين سخن در گوش يوسف ... برفت از هيبت آن هوش يوسف

به حاجب گفت کاين تسبيح خوان را، ... که برد از جان من تاب و توان را
به خلوت خانه ي خاص من آور ... به جولانگاه اخلاص من آور
که تا يک شمه از حالش بپرسم ... وز اين ادبار و اقبالش بپرسم
کز آن تسبيح چون شور و شغب کرد ... عجب ماندم، که تاثيري عجب کرد
گرش دردي نه دامنگير باشد، ... کلامش را کي اين تاثير باشد؟
ز غوغاي سپه چون رست يوسف ... به خلوتگاه خود بنشست يوسف،
درآمد حاجب از در، کاي يگانه ... به خوي نيک در عالم فسانه
ستاده بر در اينک آن زن پير ... که در ره مرکبت را شد عنانگير
بگفتا: «حاجت او را روا کن ... اگر دردي ش هست آن را دوا کن»
بگفت: «او نيست ز آن سان کوته انديش ... که با من باز گويد حاجت خويش»
بگفتا: «رخصت اش ده تا درآيد ... حجاب از حال خود، هم خود گشايد»
چو رخصت يافت، همچون ذره رقاص ... درآمد شادمان در خلوت خاص
چو گل خندان شد و چون غنچه بشکفت ... دهان پرخنده يوسف را دعا گفت
ز بس خنديدنش يوسف عجب کرد ... ز وي نام و نشان وي طلب کرد
بگفت: «آنم که چون روي تو ديدم ... تو را از جمله عالم برگزيدم
جواني در غمت بر باد دادم ... بدين پيري که مي بيني رسيدم
گرفتي شاهد ملک اندر آغوش ... مرا يک بارگي کردي فراموش»
چو يوسف زين سخن دانست کو کيست ... ترحم کرد و بر وي زار بگريست
بگفتا: «اي زليخا اين چه حال است؟ ... چرا حالت بدين سان در وبال است؟»
چو يوسف گفت با وي «اي زليخا» ... فتاد از پا زليخا، بي زليخا
شراب بيخودي زد از دلش جوش ... برفت از لذت آوازش از هوش
چو باز از بيخودي آمد به خود باز ... حکايت کرد يوسف با وي آغاز
بگفتا: «کو جواني و جمالت؟» ... بگفت: «از دست شد دور از وصالت»
بگفتا: «خم چرا شد سرو نازت؟» ... بگفت: «از بار هجر جانگدازت»
بگفتا: «چشم تو بي نور چون است؟» ... بگفت: «از بس که بي تو غرق خون است»
بگفتا: «کو زر و سيمي که بودت؟ ... به فرق آن تاج و ديهيمي که بودت؟»

بگفت: «از حسن تو هر کس سخن راند ... ز وصفت بر سر من گوهر افشاند
سر و زر را نثار پاش کردم ... به گوهر پاشي اش پاداش کردم
نماند از سيم و زر چيزي به دستم ... کنون دل گنج عشق، اينم که هستم»
بگفتا: «حاجت تو چيست امروز؟ ... ضمان حاجت تو کيست امروز؟»
بگفت: «از حاجت ام آزرده جاني ... نخواهم جز تو حاجت را ضماني
اگر ضامن شوي آن را به سوگند ... به شرح آن گشايم از زبان، بند
وگر ني، لب ز شرح آن ببندم ... غم و درد دگر بر خود پسندم»
«قسم گفتا: به آن کان فتوت ... به آن معمار ارکان نبوت،
کز آتش لاله و ريحان دميدش ... لباس حلت از يزدان رسيدش،
که هر حاجت که امروز از تو دانم ... روا سازم به زودي، گر توانم»
بگفت: «اول جمال است و جواني ... بدان گونه که خود ديدي و داني
دگر چشمي که ديدار تو بينم ... گلي از باغ رخسار تو چينم»
بجنبانيد لب، يوسف دعا را ... روان کرد از دو لب آب بقا را
جمال مرده اش را زندگي داد ... رخش را خلعت فرخندگي داد
به جوي رفته باز آورد آبش ... وز آن شد تازه، گلزار شبابش
سپيدي شد ز مشکين مهره اش دور ... درآمد در سواد نرگسش نور
خم از سرو گل اندامش برون رفت ... شکنج از نقره ي خامش برون رفت
جمالش را سر و کاري دگر شد ... ز عهد پيشتر هم بيشتر شد
دگر ره يوسف اش گفت: «اين نکوخوي ... مراد ديگرت گر هست، برگوي»
«مرادي نيست گفتا: غير ازينم، ... که در خلوتگه وصلت نشينم
به روز اندر تماشاي تو باشم ... به شب رو بر کف پاي تو باشم
فتم در سايه ي سرو بلندت ... شکر چينم ز لعل نوشخندت
نهم مرهم دل افگار خود را ... به کام خويش بينم کار خود را»
چو يوسف اين تمنا کرد از او گوش ... زماني سر به پيش افکند خاموش
نظر بر غيب، بودش انتظاري ... جواب او نه «ني» گفت و نه «آري»
ميان خواست حيران بود و ناخواست ... که آواز پر جبريل برخاست
پيام آورد کاي شاه شرفناک ... سلامت مي رساند ايزد پاک

که ما عجز زليخا را چو ديديم ... به تو عرض نيازش را شنيديم،
دلش از تيغ نوميدي نخستيم ... به تو بالاي عرشش عقد بستيم
تو هم عقدي ش کن جاويد پيوند ... که بگشايد به آن از کار او بند
ز عين عاطفت يابي نظرها ... شود زاينده ز آن عقدت گهرها»


چو فرمان يافت يوسف از خداوند ... که بندد با زليخا عقد پيوند
اساس انداخت جشن خسروانه ... نهاد اسباب جشن اندر ميانه
شه مصر و سران ملک را خواند ... به تخت عز و صدر جاه بنشاند
به قانون خليل و دين يعقوب ... بر آيين جميل و صورت خوب
زليخا را به عقد خود درآورد ... به عقد خويش يکتا گوهر آورد
ز رحمت جاي بر تخت زرش کرد ... کنار خويش بالين سرش کرد
چو يوسف گوهر ناسفته را ديد ... ز باغش غنچه ي نشکفته را چيد،
بدو گفت: «اين گهر ناسفته چون ماند؟ ... گل از باد سحر نشکفته چون ماند؟»
بگفتا: «جز عزيزم کس نديده ست ... ولي او غنچه ي باغم نچيده ست
به راه جاه اگر چه تيزتگ بود ... به وقت کامراني سست رگ بود
به طفلي در، که خوابت ديده بودم ... ز تو نام و نشان پرسيده بودم
بساط مرحمت گسترده بودي ... به من اين نقد را بسپرده بودي
بحمد الله که اين نقد امانت ... که کوته ماند از آن دست خيانت،
دوصد بار ارچه تيغ بيم خوردم، ... به تو بي آفتي تسليم کردم»
چو يوسف اين سخن را ز آن پري چهر ... شنيد، افزود از آن اش مهر بر مهر
ز حرفي کز کمال عشق خيزد ... کجا معشوق با عاشق ستيزد

چو پا در يک رکاب آورد، جبريل ... بدو گفتا: «مکن زين بيش تعجيل
امان نبود ز چرخ عمر فرساي ... که سايد بر رکاب ديگرت پاي
عنان بگسل ز آمال و اماني ... بکش پا از رکاب زندگاني»
چو يوسف اين بشارت کرد ازو گوش ... ز شادي شد بر او هستي فراموش
ز شاهي دامن همت بيفشاند ... يکي از وارثان ملک را خواند
به جاي خود شه آن مرز کردش ... به خصلت هاي نيک اندرز کردش
به کف جبريل حاضر دشت سيبي ... که باغ خلد از آن مي داشت زيبي
چو يوسف را به دست آن سيب بنهاد ... روان آن سيب را بوييد و جان داد
چو يوسف را از آن بو جان برآمد ... ز جان حاضران افغان برآمد
ز بس بالا گرفت آواز فرياد ... صدا در گنبد فيروزه افتاد
زليخا گفت کاين شور و فغان چيست؟ ... پر از غوغا زمين و آسمان چيست؟
بدو گفتند کن شاه جوان بخت ... به سوي تخته رو کرد از سر تخت
وداع کلبه ي تنگ جهان کرد ... وطن بر اوج کاخ لامکان کرد
چو بشنيد اين سخن از خويشتن رفت ... فروغ نير هوش اش ز تن رفت
ز هول اين حديث، آن سرو چالاک ... سه روز افتاد همچون سايه بر خاک
چو چارم روز شد ز آن خواب بيدار ... سماع آن ز خود بردش دگر بار
سه بار اين سان سه روز از خود همي رفت ... به داغ سينه سوز از خود همي رفت
چهارم بار چون آمد به خود باز ... ز يوسف کرد اول پرسش آغاز
جز اين از وي خبر بازش ندادند ... که همچون گنج در خاکش نهادند
نخست از دور چرخ ناموافق ... گريبان چاک زد چون صبح صادق
به سينه از تغابن سنگ مي زد ... تپانچه بر رخ گلرنگ مي زد
به سوي فرق نازک برد پنجه ... ز زور پنجه آن را ساخت رنجه
ز ريحان سرو بستان را سبک کرد ... به چيدن سنبلستان را تنک کرد
ز دل نوحه، ز جان فرياد برداشت ... فغان از سينه ي ناشاد برداشت
«وفادار وفاداري نه اين بود ... به ياران شيوه ي ياري نه اين بود

عجب خاري شکستي در دل من ... که بيرون نايد الا از گل من
همان بهتر کز اينجا پر گشايم ... به يک پرواز کردن سويت آيم»
به يک جنبش از آن اندوه خانه ... به رحلتگاه يوسف شده روانه
نديد آنجا نشان ز آن گوهر پاک ... بجز خرپشته اي از خاک نمناک
بر آن خرپشته آن خورشيدپايه ... به خاک انداخت خود را همچو سايه
گهي فرقش همي بوسيد و گه پاي ... فغان مي زد ز دل کاي واي من واي
زدي آتش به خاشاک وجودم ... از آن پيچان رود بر چرخ دودم
چو درد و حسرتش از حد فزون شد ... به رسم خاک بوسي سرنگون شد
دو چشم خود به انگشتان درآورد ... دو نرگس را ز نرگس دان برآورد
به خاک وي فکند از کاسه ي سر ... که نرگس کاشتن در خاک بهتر
به خاکش روي خون آلود بنهاد ... به مسکيني زمين بوسيد و جان داد
خوش آن عاشق که چون جانش برآيد ... به بوي وصل جانانش برآيد
حريفان حال او را چون بديدند ... فغان و ناله بر گردون کشيدند
هر آن نوحه که بهر يوسف او کرد ... همي کردند بر وي با دو صد درد
بشستندش ز ديده اشک باران ... چو برگ گل ز باران بهاران
بسان غنچه کز شاخ سمن رست ... بر او کردند زنگاري کفن چست
ز گرد فرقت اش رخ پاک کردند ... به جنب يوسف اش در خاک کردند
ولي داناي اين شيرين حکايت ... که دارد از کهن پيران روايت
چنين گويد که با هر جانب از نيل ... که جسم پاک يوسف يافت تحويل،
به ديگر جانبش قحط و وبا خاست ... به جاي نعمت انواع بلا خاست
بر اين آخر قرار کار دادند ... که در تابوتي از سنگ اش نهادند
شکاف سنگ قيرانداي کردند ... ميان قعر نيل اش جاي کردند
ببين حيله که چرخ بي وفا کرد ... که بعد مرگش از يوسف جدا کرد
يکي شد غرق بحر آشنايي ... يکي لب تشنه در بر جدايي
نگويد کس که مردي در کفن رفت، ... بدين مردانگي کن شيرزن رفت
نخست از غير جانان ديده برکند ... وز آن پس نقد جان بر خاکش افکند
هزاران فيض بر جان و تنش باد ... به جانان ديده ي جان روشن اش باد

زليخا چون ز يوسف کام دل يافت ... به وصل دايمش آرام دل يافت
به دل خرم، به خاطر شاد مي زيست ... ز غم هاي جهان آزاد مي زيست
تمادي يافت ايام وصالش ... در آن دولت ز چل بگذشت سال اش
پياپي داد آن نخل برومند ... بر فرزند، بل فرزند فرزند
شبي بنهاده يوسف سر به مهراب ... ره بيداري اش، زد رهزن خواب
پدر را ديد با مادر نشسته ... به رخ چون خور نقاب نور بسته
ندا کردند کاي فرزند، درياب ... کشيد ايام دوري دير، بشتاب
به ديگر روز، يوسف بامدادان ... که شد دل ها ز فيض صبح شادان
به برکرده لباس شهرياري ... برون آمد به آهنگ سواري

بحمدالله که بر رغم زمانه ... به پايان آمد اين دلکش فسانه
ورق ها از پريشاني رهيدند ... به دامن پاي جمعيت کشيدند
چو گل هر دم رواجي تازه شان باد ... ز پيوند بقا شيرازه شان باد
کتابي بين به کلک صدق مرقوم ... به نام عاشق و معشوق مرسوم
ز نامش طوطي آساي ام شکرخا ... چو بردم نام يوسف با زليخا
بود هر داستان زو بوستاني ... به هر بستان ز گل رويان نشاني
هزاران تازه گل در وي شکفته ... دوصد نرگس به خواب ناز خفته
به هر سو جدول از هر چشمه ساري ... پر از آب لطافت جويباري
نظر در آبش از دل غم بشويد ... غبار از خاطر درهم بشويد
ز جانش سر زند سر وفايي ... ز جيب آرد برون دست دعايي
ز موج بهر الطاف الهي ... کند اين تشنه لب را قطره خواهي
چو آرد تازه گل ها را در آغوش ... نگردد باغبان بر وي فراموش
سخن را از دعا دادي تمامي ... به آمرزش زبان بگشاي جامي

اي خاک تو تاج سربلندان ... مجنون تو عقل هوشمندان
خورشيد ز توست روشني گير ... بي روشني تو چشمه ي قير
در راه تو عقل فکرت انديش ... صد سال اگر قدم نهد پيش،
نا آمده از تو رهنمايي ... دورست که ره برد به جايي
جز تو همه سرفکنده ي تو ... هر نيست چو هست بنده ي تو
تسکين ده درد بي قراران ... مرهم نه داغ دل فگاران
بر سستي پيري ام ببخشاي ... بر عجز فقيري ام ببخشاي
زين برف که بر گلم نشسته ست ... بس خار که در دلم شکسته ست
خواهم که کند به سويت آهنگ ... در دامن رحمتت زند چنگ
باشد به چو من شکسته رايي ... زين چنگ زدن رسد نوايي


تاريخ نويس عشقبازان ... شيرين رقم سخن ترازان
از سرور عاشقان چو دم زد ... بر لوح بيان چنين رقم زد
کز «عامريان» بلند قدري ... بر صدر شرف خجسته بدري
مقبول عرب به کارسازي ... محبوب عجم به دلنوازي
از مال و منال بودش اسباب ... افزون ز عمارت گل و آب
چون خيمه درين بساط غبرا ... مي بود مقيم کوه و صحرا
عرض رمه اش برون ز فرسنگ ... بر آهوي دشت کرده جا تنگ
اشتر گله هاش کوه کوهان ... چون کوه بلند، پر شکوهان
خيلش گذران به هر کناره ... چون گله ي گور بي شماره
داده کف او شکست حاتم ... بر بسته به جود، دست حاتم
سادات عرب به چاپلوسي ... پيش در او به خاک بوسي
شاهان عجم ز بختياري ... با او به هواي دوستداري
از جاه هزار زيب و فر داشت ... و آن از همه به، که ده پسر داشت
هر يک ز نهال عمر شاخي ... وز شهر امل بلندکاخي
ليکن ز همه، کهينه فرزند ... مي داشت دلش به مهر خود بند
بر دست بود بلي ده انگشت ... در قوت حمله، جمله يک مشت
باشد ز همه به سور و ماتم ... انگشت کهين سزاي خاتم
آري، بود او ز برج اميد ... فرخنده مهي تمام خورشيد
فرخندگي مه تمامش ... بيرون ز قياس، و قيس نامش
سر تا قدم از ادب سرشته ... بر دل رقم ادب نوشته
چون لعل لبش خموش بودي ... بر روزن راز، گوش بودي
چون غنچه ي تنگ او شکفتي ... سنجيده هزار نکته گفتي
بينا، نظر پدر به حالش ... خرم، دل مادر از جمالش
حالي ست عجب، که آدميزاد ... آسوده زيد درين غم آباد
غافل که چه بر سرش نوشته ند ... در آب و گلش چه تخم کشته ند
آن را که به عشق، گل سرشتند ... وين حرف به لوح دل نوشتند،
شسته نشود ز لوحش اين حرف ... ور عمر کند به شست و شو صرف
قيس آن ز قياس عقل بيرون ... نامش به گمان خلق مجنون
ناگشته هنوز اسير ليلي ... مي داشت به هر جميله ميلي

يک ناقه ي رهگذار بودش ... کرنده به هر ديار بودش
هر روز بر او سوار گشتي ... پوينده به هر ديار گشتي
آهنگ به هر قبيله کردي ... جويايي هر جميله کردي
جمعي به ديار وي رسيدند ... و آن ميل و شعف ز وي بديدند
گفتند که در فلان قبيله ... ماهي ست چو حور عين جميله
ليلي آمد به نام و، خيلي ... هر سو به هواش کرده ميلي
حسن رخش از صف برون است ... هم خود برو و ببين که چون است
از گوش مجوي کار ديده ... فرق است ز ديده تا شنيده
اين قصه شنيد قيس برخاست ... خود را به لباس ديگر آراست
از شوق درون فغان برآورد ... و آن ناقه به زير ران درآورد
مي راند در آرزوي ليلي ... تا سر برود به کوي ليلي
چون مردم ليلي اش بديدند ... بر وي دم مردمي دميدند
گفتند به نيکويي ثنايش ... کردند به صدر خانه جايش
ليک از هر سو نظر همي تافت ... از مقصد خود اثر نمي يافت
خون گشت ز نااميدي اش دل ... ناگاه برآمد از مقابل
آواز حلي و بانگ خلخال ... گرداند سماع آن بر او حال
در حله ي ناز ديد سروي ... چون کبک دري روان تذروي
رويي ز حساب وصف بيرون ... گلگونه نکرده، ليک گلگون
آهو چشمي که گويي آهو ... چشمش به نظاره دوخت بر رو
هر موي ز زلف او کمندي ... بر پاي دلي نهاده بندي
گشتند به روي يکدگر خوش ... در خرمن هم زدند آتش
آن پرده ز رخ گشاد مي داشت ... وين صبر و خرد به باد مي داشت
آن ناوک زهردار مي زد ... وين زمزمه ي هلاک مي زد
آن از نم خوي جبين همي شست ... وين دفتر عقل و دين همي شست
آن بر سر حسن و ناز مي بود ... وين سربه ره نياز مي بود
چون غنچه به هم دو سرو گلرنگ ... کردند آغاز صحبتي تنگ
شد ديده چو بهره ور ز ديدار ... گشتند شکرشکن به گفتار
هر يک به بهانه اي ز جايي ... مي گفت نبوده ماجرايي
ني شرح غم نو و کهن بود ... مقصود سخن هم اين سخن بود
غافل ز فريب اين غم آباد ... بودند ز بند هر غم آزاد
الا غم آن که چون سرآيد ... اين روز وصال و، شب درآيد،

دور از دلبر چگونه باشند ... بي يکديگر چگونه باشند
زرين علمي که مشرق افراخت ... دور فلک اش به مغرب انداخت
قيس و ليلي ز هم بريدند ... ديدند ز فرقت آنچه ديدند
آن ناقه به جاي خويشتن راند ... وين پاي شکسته در وطن ماند


چون عيسي صبح، دم برآورد ... وز زرد قصب، علم برآورد
قيس از دم اژدهاي شب رست ... وز آه و نفير دم فروبست
بر ناقه ي رهنورد دم زد ... واندر ره بي خودي قدم زد
مي راند نشيد شوق خوانان ... تا ساحت خيمه گاه جانان
در سايه ي خيمه چون نه ره داشت ... از دور زمام خود نگه داشت
ناديده ز خيمگي نشاني ... مي گفت به خيمه داستاني
کاي قبله ي نور و حجله ي حور ... در سايه ات آفتاب مستور
بر گريه ي زار من ببخشاي ... وز طلعت يار پرده بگشاي
چون ميخ ام اگر رسد به سر سنگ ... زينجا نکنم به رفتن آهنگ
من بودم دوش و گريه و سوز ... واي ار گذرد چو دوش ام امروز
ليلي ست چو آب زندگاني ... من تشنه جگر، چنانکه داني
قيس ارچه نشد بلندآواز ... در خيمه شنيد ليلي آن راز
از پرده ي خيمه چهره گلگون ... آمد چون گل ز خيمه بيرون
بر ناقه ستاده قيس را ديد ... چون صبح به روي او بخنديد
گفت: «اي زده دم ز مهر رويم ... بر جان تو داغ آرزويم
دردي که تو را نشسته در دل ... يا کرده به سينه ي تو منزل،
داري تو گمان که مرغ آن درد ... تنها به دل تو آشيان کرد؟
هست اي ز تو باغ عيش خندان ... درد دل من هزار چندان
ليکن چو تو دم زدن نيارم ... سوي تو قدم زدن نيارم
رازي که تواني اش تو گفتن ... من نتوانم بجز نهفتن
عاشق زده کوس جامه چاکي ... معشوق و لباس شرمناکي
عاشق غم دل به نامه پرداز ... معشوق به جان نهفتن راز
عاشق نالد ز درد دوري ... معشوق خموشي و صبوري
عاشق نالد ز پرده بيرون ... معشوق به دل فرو خورد خون
عاشق ره جست و جو سپارد ... معشوق به خانه پا فشارد
سازنده که ساز عشق پرداخت ... معشوقي و عاشقي به هم ساخت
اين هر دو نوا ز يک مقام اند ... از يکديگر جدا به نام اند»
چون قيس شنيد اين ترانه ... برداشت سرود عاشقانه

مي خواست که از هواي ليلي ... چون سايه فتد به پاي ليلي،
همزادانش دوان ز هر سوي ... حاضر گشتند مرحبا گوي
دهشت زده گشت قيس از آنان ... لب بست ز گفت و گوي جانان
مي رفت دلي به درد و غم جفت ... با خويشتن اين سرود مي گفت
کاي قوم که همدمان ياريد ... يک دم او را به من گذاريد
تا سير جمال او ببينم ... خرم به وصال او نشينم»
روزي زين سان به شب رسيدش ... رنجي و غمي عجب رسيدش
شب نيز بدين صفت به سر برد ... محمل به نشيمن سحر برد
پا ساخت ز سر، به راه ليلي ... شد باز به خيمه گاه ليلي
بوسيد به خدمت آستانه ... بر پاي ستاد، خادمانه
ليلي به درون خيمه اش خواند ... بر مسند احترام بنشاند
هنگامه ي عاشقي نهادند ... سر نامه ي عاشقي گشادند
ليلي و سري به عشوه سازيي ... قيس و نظري به پاکبازي
ليلي و گره ز مو گشادن ... قيس و دل و دين به باد دادن
القصه دو دوست گشته همدم ... کردند اساس عشق محکم
آن بر سر صدر ناز بنشست ... وين در صف عاشقي کمر بست
بردند به سر چنانکه داني ... در شيوه ي عشق زندگاني

عنوان کش اين صحيفه ي درد ... در طي صحيفه اين رقم کرد
کز قيس رميده دل چو ليلي ... دريافت به سوي خويش ميلي
مي خواست که غور آن بداند ... تا بهره به قدر آن رساند
قيس هنري درآمد از راه ... رويي ز غبار راه پر گرد
جاني ز فراق يار پردرد ... بوسيد زمين و مرحبا گفت
بر ليلي و خيل او دعا گفت ... ليلي سوي او نظر نينداخت
ز آن جمع به حال او نپرداخت ... از عشوه کشيد زلف بر رو
وز ناز فکند چين در ابرو ... با هر که نه قيس، خنده آميز
با هر که نه قيس، در شکر ريز ... با هر که نه قيس، در تبسم
با هر که نه قيس، در تکلم ... رو در همه بود و پشت با او
خوش با همه و درشت با او ... قيس ار به رخش نظاره کردي
از پيش نظر کناره کردي ... ور آن به سخن زبان گشادي
اين گوش به ديگري نهادي ... چون قيس ز ليلي اين هنر ديد
حال خود ازين هنر دگر ديد ... پرده ز رخ نياز برداشت
وين ناله ي جان گداز برداشت ... کن رونق کار و بار من کو؟
و آن حرمت اعتبار من کو؟ ... خوش آنکه چو ليلي ام بديدي
از صحبت ديگران بريدي ... با من بودي، به من نشستي
با من ز سخن دهن نبستي ... زو خواستمي به روزگاران
عذر گنه گناهکاران ... کو با همه بي گناهي من
يک تن پي عذرخواهي من؟ ... گر مي نشود شفيع من کس
اين اشک چو خون شفيع من بس ... ليلي چو غزل سرايي اش ديد
وين نغمه ي جان گداز بشنيد، ... آورد ز جمله رو به سويش
بگشاد زبان به گفت و گويش ... شد در رخ او ز لطف خندان
گفت: «اي شه خيل دردمندان ... ما هر دو دو يار مهربانيم
وز زخمه ي عشق در فغانيم ... بر روي گره، ميان مردم
باشد گره زبان مردم ... عشقت که بود ز نقد جان به
چون گنج ز ديده ها نهان به» ... چون قيس شنيد اين بشارت
شد هوشش ازين سخن به غارت ... بر خاک چو سايه بي خود افتاد

در سايه ي آن سهي قد افتاد ... تا دير که از زمين بجنبيد
گفتند به خواب مرگ خسبيد ... بر چهره زدند آبش از چشم
آن آب نبرد خوابش از چشم ... خوبان عرب ز جا بجستند
هنگامه ي خويش برشکستند ... رفتند همه فتان و خيزان
از تهمت قتل او گريزان ... ننشست از آن پري رخان کس
او ماند همين و ليلي و بس ... تا آخر روز حالش اين بود
چون مرده فتاده بر زمين بود ... چون روز گذشت و چشم بگشاد
چشمش به جمال ليلي افتاد ... ليلي پرسيد کاي يگانه
در مجمع عاشقان فسانه ... اين بيخودي از کجا فتادت؟
وين باده ي بيخودي که دادت؟» ... گفتا: «ز کف تو خوردم اين مي
وين باده تو داديم پياپي ... بر من ز نخست تافتي روي
بستي ز سخن لب سخنگوي ... کف در کف ديگران نهادي
رخ در رخ ديگران ستادي ... پيش آمدم ات، فکندي ام پس
خوارم کردي به چشم هر خس ... و آخر در لطف باز کردي
صد عشوه و ناز ساز کردي ... چون پروردي به درد و صاف ام
يک جرعه نداشتي معاف ام ... گفتي سخنان فتنه انگيز
کردي ز آن مي به مستي ام تيز ... گر بيخودي اي کنم چه چاره؟
من آدمي ام نه سنگ خاره» ... ليلي چو شنيد اين حکايت
گفتا به کرشمه ي عنايت ... با قيس، که: «اي مراد جانم
قوت ده جسم ناتوانم ... دردي که توراست حاصل از من،
داغي که توراست بر دل از من، ... درد دل من از آن فزون است
وز دايره ي صفت برون است» ... شد قيس ز ذوق اين سخن شاد


سر فتنه ي نيکوان آفاق ... چون ابروي خود به نيکويي طاق
يعني ليلي نگار موزون ... آن چون قيس اش هزار مجنون
چون ديد که قيس حق شناس است ... عشقش به در از حد و قياس است،
در نقد وفاش هيچ شک نيست ... محتاج گواهي محک نيست،
چون روز دگر به سويش آمد ... جاني پر از آرزويش آمد،
خواهان رضاي او به صد جهد ... گفت اش پي استواري عهد:
«سوگند به ذات ايزد پاک ... گردش ده چرخ هاي افلاک
سوگند به ديده هاي روشن ... بر عالم راز پرتو افکن
سوگند به هر غريب مهجور ... افتاده ز يار خويشتن دور
کز مهر تو تا مجال باشد ... ببريدن من محال باشد
صد بار گر از غمت بميرم ... پيوند به ديگري نگيرم
کس همنفس ام مباد بي تو ... پرواي کس ام مباد بي تو
زين عهد که با تو بستم امروز ... عهد همه را شکستم امروز»
ليلي چو کمر به عهد دربست ... در مهد وفا به عهد بنشست
ترک همه کار و بار خود کرد ... روي از همه کس به يار خود کرد
در وصل چو قيس جهد او ديد ... وين عهد وفا به عهد او ديد،
وسواس محبتش فزون شد ... و آن وسوسه عاقبت جنون شد
آمد به جنون ز پرده بيرون ... «مجنون» لقبش نهاد گردون
در هر محفل که جاش کردند ... «مجنون مجنون» نداش کردند

مسکين پدرش خبر چو ز آن يافت ... چون باد به سوي او عنان تافت
مهر پدري ز دل زدش جوش ... وز مهر کشيدش اندر آغوش
کاي جان پدر چه حال داري؟ ... رو بهر چه در وبال داري؟
امروز شنيده ام که جايي ... دادي دل خود به دلربايي
در خطه ي اين خط مجازي ... نيکو هنري ست عشقبازي،
ليکن همه کس به آن سزا نيست ... هر منظر خوب، دلگشا نيست
ليلي که به چشم تو عزيزست، ... نسبت به تو کمترين کنيزست
بردار خداي را دل از وي ... پيوند اميد بگسل از وي
وين نيز مقررست و معلوم ... کن حي که به ليلي اند موسوم،
داريم درين نشيمن جنگ ... صد تيغ به خون يکدگر رنگ
مجنون به پدر درين نصايح ... گفت: «اي به زبان مهر، ناصح
هر نکته ي حکمتي که گفتي ... هر در نصيحتي که سفتي
با تو نه دل عتاب دارم، ... ليکن همه را جواب دارم
گفتي که: شدي ز عشق مفتون ... وز جذبه ي عاشقي دگرگون
آري نزنم نفس ز انکار ... عشق است مرا درين جهان کار
هر کس که نه راه عشق ورزد ... در مذهب من جوي نيرزد
گفتي: ليلي به حسن بالاست ... ليکن به نسب فروتر از ماست
عاشق به نسب چکار دارد؟ ... کز هر چه نه عشق، عار دارد
گفتي که: بکش سر از هوايش ... انديشه تهي کن از وفايش
ترک غم عشق کار من نيست ... وين کار به اختيار من نيست
گفتي که: به کين آن قبيله ... داريم هزار کيد و کينه
ما را که ز مهر سينه چاک است ... از کينه ي ديگران چه باک است»
بيچاره پدر چو قيس را ديد ... وز وي سخنان عشق بشنيد
دربست زبان ز گفتن پند ... بگست ز بند پند پيوند
انداخت ز فرط نيک خواهي ... کارش به عنايت الهي


کي پرده ي عاشقي شود ساز ... بي زخمه ي عيب جوي و غماز؟
غماز به ليلي اين خبر برد ... کز عشق تو قيس را دل افسرد
خاطر به هواي ديگري داد ... باشد به لقاي ديگري شاد
آمد پدر و گرفت دستش ... با دختر عم نکاح بست اش
تو نيز نظر از او فروبند ... ياري بگزين و دل در او بند
با اهل جفا، وفا روا نيست ... پاداش جفا بجز جفا نيست
ليلي چو شنيد اين حکايت ... کردش غم دل به جان سرايت
با قيس ز گردش زمانه ... برداشت خطاب غايبانه
کاي دلبر بي وفا چه کردي؟ ... با عاشق مبتلا چه کردي؟
با هم نه چنين کنند ياران ... اين نيست طريق دوستداران
ليلي به چنين غم جگرسوز ... چون کرد شب سياه خود روز
ناگه مجنون درآمد از راه ... از ليلي و حال او نه آگاه
شد يارطلب به رسم هر بار ... ليلي به عتاب گفت: «زنهار
ندهند ره اندر آن حريم اش ... وز تيغ و سنان کنند بيم اش
گو دامن يار خويشتن گير ... دنباله ي کار خويشتن گير
مسکين مجنون چو آن جفا ديد ... بسيار به اين و آن بناليد
آن نالش او نداشت سودي ... بنهاد به ره سر سجودي
گريان گريان ز دور برگشت ... غمگين ز سراي سور برگشت
ناديده ز يار خود نصيبي ... مي گفت به زير لب نسيبي:
پاکم ز گناه پيچ در پيچ ... عشق است گناه من، دگر هيچ
آن را که بود همين گناهش ... بر بي گنهي بس اين گواه اش»
با خويش همي سرود مجنون ... اين نکته ي همچو در مکنون
وز دور همي شنيد ياري ... از آتش عشق، داغداري
برگشت و به ليلي اش رسانيد ... ليلي ز دو ديده خون چکانيد
شد باز به عشق، تازه پيمان ... وز کرده ي خويشتن پشيمان
در خون دل از مژه قلم زد ... بر پاره ي کاغذي رقم زد:
«برخيز و بيا که بيقرارم ... وز کرده ي خويش شرمسارم»
پيچيد و به دست قاصدي داد ... سوي سر عاشقان فرستاد
مجنون چو بخواند نامه ي او ... پا ساخت ز سر، چون خامه ي او

ز آن وسوسه مي تپيد تا بود ... و آن مرحله مي بريد تا بود

خوش نغمه مغني حجازي ... اين نغمه زند به پرده سازي
چون يک چندي بر اين برآمد ... صد بار دل از زمين برآمد،
آن واقعه فاش شد در افواه ... گشتند کسان ليلي آگاه
در گفتن اين فسانه ي راز ... نمام زبان کشيد و غماز
مشروح شد اين حديث درهم ... با مادر ليلي و پدر هم
يک شب ز کمال مهرباني ... در گوشه ي خلوتي که داني
فرزند خجسته را نشاندند ... بر وي ز سخن گهر فشاندند:
کاي مردم چشم و راحت دل ... کم شو نمک جراحت دل
خلق از تو و قيس آنچه گويند ... ز آن قصه نه نيکي تو جويند
زين گونه حکايت پريشان ... رسوايي توست قصد ايشان
ز آن پيش که اين سخن شود فاش ... افتد سمري به دست او باش،
کوته کن از آن زبان مردم ... بر در ورق گمان مردم
بردار ز قيس عامري دل ... وز صحبت او اميد بگسل
مستوره که رخ نهفته باشد ... چون غنچه ي ناشکفته باشد
آسوده بود به طرف گلزار ... رسوا نشده به کوي و بازار
آلوده ي هر گمان چه باشي؟ ... افتاده به هر زبان چه باشي؟
ليلي مي کرد پندشان گوش ... از آتش قيس سينه پرجوش
ايشان ز برون به پندگويي ... ليلي ز درون به مهرجويي
چون رو به ديار آن دل افروز ... شد قيس روان به رسم هر روز
آن مه ز حديث شب خبر گفت ... ناسازي مادر و پدر گفت
گفتا: «بنگر چه پيشم آمد ... بر ريش جگر چه نيشم آمد
ز آن مي ترسم که ناپسندي ... ناگه برساندت گزندي»
مجنون چو شنيد اين سخن را ... زد چاک ز درد پيرهن را
جاني و دلي ز غصه جوشان ... برگشت بدين نوا خروشان
کاي دل، پس از اين صبور مي باش ... وز هر چه نه صبر دور مي باش
هجري که بود مرا دلبر ... وصل است و ز وصل نيز خوشتر
هر کس که نه بر رضاي جانان ... دارد هوس لقاي جانان،
در دعوي عشق نيست صادق ... نتوان لقب اش نهاد عاشق


مجنون چو به حکم آن دل افروز ... محروم شد از زيارت روز
شب ها به لباس شب روانه ... گشتي به ره طلب روانه
منزل به ديار يار کردي ... و آنجا همه شب قرار کردي
گفتي ز فراق روز با او ... صد قصه ي سينه سوز با او
يک شب به هم آن دو پاک دامان ... در کشور عشق نيک نامان
بودند نشسته هر دو تنها ... انداخته در ميان سخن ها
از مرده دلان حي، جواني ... در شيوه ي عشق بدگماني
بر صحبت تنگشان حسد برد ... واندر حقشان گمان بد برد
شد روز دگر به خلوت راز ... پيش پدرش فسانه پرداز
در خرمن خشکش آتش افروخت ... ز آن شعله نخست خرمنش سوخت
آمد سوي ليلي آتش افکن ... و آن راز شبانه ساخت روشن
بهر ادبش گشاد پنجه ... گل را به تپانچه ساخت رنجه
چون نيلوفر ز زخم سيلي ... کردش رخ لاله رنگ، نيلي

بعد از همه ياد کرد سوگند ... کز جرات قيس ازين غم آباد
خواهم به خليفه برد فرياد ... او کيست که گاه صبح و گه شام،
در طرف حريم من زند گام؟ ... گر داد خليفه داد من، خوش
ورني بندم من ستم کش، ... در رهگذر وي از ستيزه
محکم بندي ز تيغ و نيزه ... يا پاي برون نهد ازين راه
يا دست کند ز عمر کوتاه ... مجنون چو ازين حديث جان سوز
آگاهي يافت، هم در آن روز، ... گشت از تک و پوي، پاي او سست
وز حرف اميد، لوح دل شست ... بنشست و کشيد پا به دامان
از رفتن آشکار و پنهان ... ني از غم خويش، از غم يار

چون مانع دل رميده مجنون ... از صحبت آن نگار موزون
يعني پدر بزرگوارش ... آن در همه فن بزرگ کارش
برخاست به مقتضاي سوگند ... محمل به در خليفه افکند،
بر خواند به رسم دادخواهي ... افسانه ي خويش را کماهي
کز «عامريان» ستيزه خويي ... در بيت و غزل بديهه گويي،
از قاعده ي ادب فتاده ... خود را «مجنون» لقب نهاده،
افکنده ز روي راز پرده ... صد پرده ز عشق ساز کرده
دارم گهري يگانه چون حور ... از چشمزد زمانه مستور
جز آينه کس نديده رويش ... نبسوده به غير شانه مويش
آن شيفته راي ديوديده ... رسوا شده ي دهل دريده
از بس که زند ز عشق او دم ... آوازه ي او گرفت عالم
در جمله جهان يک انجمن نيست ... کافسانه سراي اين سخن نيست
بي حلقه زدن ز در درآيد ... پايش شکنم، به سر درآيد
گر در بندم، درآيد از بام ... صبحش رانم، قدم زند شام
جز تو که رسد به غور من کس؟ ... از بهر خدا به غور من رس
حرفي دو به خامه ي عنايت ... بنويس به مير آن ولايت
تا قاعده ي کرم کند ساز ... وين حادثه از سرم کند باز»
دانست خليفه شرح حالش ... بنوشت به وفق آن مثالش
چون مير ولايت آن رقم خواند ... مرکب سوي قيس و قوم اوراند
اندخت بساط داوري را ... زد بانگ سران عامري را
قيس و پدرش به هم نشستند ... اعيان قبيله حلقه بستند
منشور خليفه کرد بيرون ... مضمون وي آنکه: «قيس مجنون
کز ليلي و عشق او زند لاف، ... بيرون ننهد قدم ز انصاف
زين پس پي کار خود نشيند ... بر خاک ديار خود نشيند
ليلي گويان غزل نخواند ... ليلي جويان جمل نراند
پا بازکشد ز جستجويش ... لب مهر کند ز گفت و گويش
منزل نکند بر آستانش ... محفل ننهد ز داستانش
بر خاک درش وطن نسازد ... وز ذکر وي انجمن نسازد
ور ز آنکه کند خلاف اين کار، ... باشد به هلاک خود سزاوار

هر کس که کند به قتلش آهنگ ... بر شيشه ي هستي اش زند سنگ،
بر وي ديت و قصاص نبود ... سرکوبي عام و خاص نبود
اين واقعه را چو قوم ديدند ... مضمون مثال را شنيدند،
بر قيس زبان دراز کردند ... چشم شفقت فراز کردند
گفتند که: «غور کار ديدي؟ ... منشور خليفه را شنيدي؟
من بعد مجال دم زدن نيست ... بالاتر از اين سخن، سخن نيست
گر مي نشوي بدين سخن راست ... خونت هدر است و مال، يغماست
بر مادر و بر پدر ببخشاي ... زين شيوه ي ناصواب بازآي»
مجنون ز سماع اين ترانه ... برداشت نفير عاشقانه
هوشش ز سر و توان ز تن رفت ... مصروع آسا ز خويشتن رفت
گردش همه خلق حلقه بستند ... در حلقه ي ماتمش نشستند
داور ز غمش نشست در خون ... شد شيوه ي داوري دگرگون
دستور حکومت اش شده سست ... منشور خليفه را فروشست
کاين نامه که زيرکي فروش است، ... قانون معاش اهل هوش است،
جز بر سر عاقلان قلم نيست ... ديوانه سزاي اين رقم نيست
تا دير فتاده بود بر خاک ... رخساره نهاده بود بر خاک
چون بيهشي اش ز سر برون شد ... هوشش به نشيد، رهنمون شد
با زخمه ي عشق ساخت چون چنگ ... شد ساز بدين نشيدش آهنگ:
«ما گرم روان راه عشقيم ... غارت زدگان شاه عشقيم
جز عشق وظيفه نيست ما را ... پرواي خليفه نيست ما را
ز آن پايه که عشق پاي ما بست ... کوتاه بود خليفه را دست
ما طاير سدره آشيانيم ... بالاي زمين و آسمانيم
ز آن دام که عنکبوت سازد، ... از پهلوي ما چه قوت سازد؟
هيهات چه جاي اين خيال است؟ ... مهجوري من ز وي محال است
محوم در وي چو سايه در نور ... دورست که من شوم ز من دور»

مشاطه ي اين عروس طناز ... مشاطگي اينچنين کند ساز
کان پي سپر سپاه اندوه ... در سيل بلا فتاده چون کوه،
چون ماند برون ز کوي ليلي ... جاني پر از آرزوي ليلي
شد حيله گر و وسيله انديش ... زد گام سوي قبيله ي خويش
ز اعيان قبيله جست يک تن ... چون جان ز فروغ عقل روشن
گفت: «اين به توام اميد ياري ... دارم به تو اين اميدواري
کز من به پدر بري سلامي ... وز پي برساني اش کلامي
کخر طلب رضاي من کن ... دردم بنگر، دواي من کن
ليلي که مراد جان من اوست ... فيروزي جاودان من اوست،
گو با پدرش که: کين نورزد ... با من که جهان بدين نيرزد
باشم به حريم احترامش ... داماد نه، کمترين غلامش»
آن يار تمام بي کم و کاست ... گريان ز حضور قيس برخاست
ز آن ملتمسي که از پدر کرد ... اشراف قبيله را خبر کرد
با يکدگر اتفاق کردند ... سوگند بر اتفاق خوردند
سوي پدرش قدم نهادند ... و آن دفتر غم ز هم گشادند
با او سخنان قيس گفتند ... هر مهره که سفته بود سفتند
دانست پدر که حال او چيست ... بر روي نهاد دست و بگريست
محمل پي رهروي بياراست ... وز اهل قبيله همرهي خواست
راندند ز آب ديده سيلي ... تا وادي خيمه گاه ليلي
آمد پدرش چنان که داني ... وافکند بساط ميهماني
چون خوان ز ميانه برگرفتند ... و افسون و فسانه درگرفتند،
هر کس سخني دگر درانداخت ... پرده ز ضمير خود برانداخت
گفتند درين سراچه ي پست ... بالا نرود نوا ز يک دست
تا جفت نگرددش دو بازو، ... خود گو که چسان شود ترازو؟
وآنگاه به صد زبان ثناگوي ... کردند به سوي ميزبان روي
کاي دست تو بيخ ظلم کنده ... حي عرب از سخات زنده
در پرده تو را خجسته ماهي ست ... کز چشم دلت بدو نگاهي ست
بر ظلمتيان شب ببخشاي ... وين ميغ ز پيش ماه بگشاي
طاق است و، بود عطيه اي مفت ... با طاق دگر گرش کني جفت

قيس هنري ست ديگر آن طاق ... چون بخت به بندگي ت مشتاق
در اصل و نسب يگانه ي دهر ... در فضل و ادب فسانه ي شهر
محروم اش ازين مراد مپسند ... داماد گذاشتيم و فرزند،
بپذير به دولت غلامي ش ... زين شهد رهان ز تلخکامي ش
لايق به هم اند اين دو گوهر ... مشتاق هم اند اين دو اختر
آيين وفا و مهرباني ... گفتيم تو را، دگر تو داني
آن دور ز راه و رسم مردم ... ره کرده ز رسم مردمي گم
مطموره نشين چاه غفلت ... طياره سوار راه غفلت
يعني که کفيل کار ليلي ... برهم زن روزگار ليلي
بر ابروي ناگشاده چين زد ... صد عقده ي خشم بر جبين زد
گفت: «اين چه خيال نادرست است؟ ... چون خانه ي عنکبوت سست است
گر اين طلب از نخست بودي ... در کيش خرد درست بودي
امروز که حيز زمانه ... پر شد ز نواي اين ترانه،
يک گوش نماند در جهان باز ... خالي ز سماع اين سر آواز
طفلان که به هم فسانه گويند، ... اين قصه به کنج خانه گويند
رندان که به ناي و نوش کوشند، ... پيمانه بدين خروش نوشند
ناصح که نهد اساس تعليم، ... از صورت حال ما کند بيم
رسوايي ازين بتر چه باشد؟ ... باشد بتر اين ز هرچه باشد
شيشه که شود ميان خاره ... ز افتادن سخت پاره پاره،
کي ز آب دهان درست گردد؟ ... بر قاعده ي نخست گردد؟
خيزيد و در طلب ببنديد ... زين گفت و شنود لب ببنديد
عاري که به گردن من آيد ... آلايش دامن من آيد
عاري دگرم به سر مياريد ... من بعد مرا به من گذاريد
آن خس که به ديده خست خارم، ... چون ديده ي خود بدو سپارم؟
ز آن کس که به دل نشاند تيرم، ... چون دعوي دل دهي پذيرم؟
چون عامريان نشسته خاموش ... پر گشت ازين محالشان گوش
مهر از لب بسته برگرفتند ... آيين سخن ز سر گرفتند
گفتند: «حديث عار تا چند؟ ... زين بيهده افتخار تا چند؟
قيس هنري بجز هنر نيست ... وز دايره ي هنر به در نيست
عشقي که زده ست سر ز جيبش ... هان تا نکني دليل عيبش
در پاکي طبع نيست عاري ... بر چهره ي فخر از آن غباري