بسمه تعالي
موقعيت جغرافيايي استان كردستان
كردستان استاني سرسبز و خرم با وسعتي معادل بيست و هشت هزار و دويست و سه كيلومتر مربع در غرب ايران و در مجاورت بخش شرقي كشور عراق قرار دارد. اين استان كه در دامنه ها و دشت هاي پراكنده سلسله جبال زاگرس مياني قرار گرفته است، از شمال به استان هاي آذربايجان غربي و زنجان، از شرق به همدان و زنجان، از جنوب به استان كرمانشاه و از غرب به كشور عراق محدود است. استان كردستان بين سي و چهار درجه و چهل و چهار دقيقه تا سي و شش درجه و سي دقيقه عرض شمالي و چهل و پنج درجه و سي و يك دقيقه تا چهل و هشت درجه و شانزده دقيقه طول شرقي از نصف النهار گرينويچ قرار گرفته است.
استان كردستان بر اساس آخرين تقسيمات كشوري در سال 1375 داراي 8 شهرستان ، 12 شهر، 21 بخش، 78 دهستان، 1765 روستا داراي سكنه بوده است. شهرستان هاي اين استان عبارتند از: سنندج، بانه، بيجار، ديواندره، سقز، قروه، كامياران و مريوان. در حال حاضر استان كردستان با مجموعه شهر ها، روستاها و عشايري كه در اقصي نقاط آن پراكنده شده و استقرار يافته اند، به يكي از نواحي در حال توسعه غرب كشور تبديل شده و از پتانسيل هاي توريستي و تفرجگاهي بسيار خوبي برخوردار مي باشد.
جغرافياي طبيعي و اقليم استان كردستان
استان كردستان منطقه اي كاملا كوهستاني است كه از مريوان تا دره قزل اوزن و كوههاي زنجان جنوبي در مشرق گسترده شده است. ناهمواري هاي اين استان كه تحت عنوان ناحيه كوهستاني كردستان مركزي بررسي مي شود، مشتمل بر دو بخش غربي و شرقي مي شود. اين دو قسمت از نظر شكل پستي و بلندي و جنس زمين متفاوتند. قسمت وسيعي از سنندج، مريوان و سرزمين هاي اطراف آنها تا جنوب كردستان بخش كوهستاني غربي را تشكيل مي دهد. در اين ناحيه، يكنواختي و سستي جنس زمين اشكال مشابهي را به وجود آورده كه از ويژگي هاي آن كوههاي گنبدي شكل با شيب يكنواخت و ملايم همراه با دره هاي باز است. اين يكنواختي را طبقات آهكي سخت و سنگ هاي دروني كه بين لايه هاي سست ظاهر مي شوند، در هم ريخته و آن را به صورت صخره هاي عريان در آورده است. نوع مشخص اين ناهمواري ها، ناحيه كوهستاني چهل چشمه در بين مريوان وسقز است كه دنباله پستي بلندي هاي اين ناحيه را در جنوب و مشرق، تشكيل داده اند و دامنه غربي آن تا داخل كشور عراق كشيده شده است. در اين ناحيه شعبه هاي رود قزل اوزن در شرق و شمال شرقي و رود سيروان در جنوب چهره زمين را به طور كامل تغيير داده اند. بخش كوهستاني شرقي، قسمت هاي شرقي سنندج را در بر مي گيرد و در حد فاصل ناحيه غربي و شرقي، يك رشته از ارتفاعات آتشفشاني شمالي – جنوبي را به وجود مي آورد. در شرق اين رشته كوه، شهرستان هاي قروه و بيجار قرار گرفته اند كه شكل زمين در آنها با پستي و بلندي هاي ناحيه غربي به كلي متفاوت است. از ويژگي هاي اين ناحيه، وجود يك حصار كوهستاني متشكل از سنگ هاي دگرگوني و رسوبي است كه دشت هاي مرتفع هموار و تپه ماهوري را احاطه كرده است. در اين ناحيه به استثناي كوههاي بيجار، دشت هاي نسبتا وسيعي نيز وجود دارد. اين دشت ها به وسيله شعبه هاي رود قزل اوزن قطع شده و به صورت تپه ماهور در آمده اند. مرتفع ترين دشت اين ناحيه «هوه تو» خوانده مي شود كه با 2200 متر ارتفاع در شمال سنندج واقع شده است. بلند ترين كوههاي اين ناحيه، شاه نشين در شمال بيجار، شيدا در مركز و پنجه علي بين قروه و سقز است. استان كردستان به طور كلي تحت تاثير دو جريان عمده هواي گرم و سرد قرار دارد و اقليم هاي گوناگوني را به وجود مي آورد. بيشترين ميزان بارش جوي در ناحه غربي استان (شهر هاي بانه و مريوان) حدود 800 ميلي متر در سال و كمترين ميزان بارندگي آن در ناحيه شرقي حدود 400 ميلي متر در سال است. ميزان نزولات جوي در قسمت مركزي استان (شهر هاي سقز و سنندج) نزديك به 500 ميلي متر در سال است. تمام قلمرو استان در بهار و تابستان آب و هوايي خنك و معتدل دارد. مقايسه ارقام ميانگين دماي ماههاي مختلف سال در مركز استان نشان مي دهد كه متوسط دماي روزانه در ارديبهشت ماه 16.1 و در مهر ماه 16.9 درجه سانتي گراد است. ميانگين دماي ماههاي اين دوره از 22 تا 28 درجه سانتي گراد متغير است. اين درجه، دماي مطلوبي براي صنعت گردشگري مي باشد. از اين رو 6 ماه از سال در مركز استان كردستان براي جريان جهانگردي بهترين و مناسب ترين ايام به حساب مي آيد. سردترين ماه سال در شهرستان سنندج، بهمن ماه است كه حداقل دماي آن به حدود يك درجه زير صفر مي رسد. تعداد روزهاي يخبندان در سنندج 92 روز در سال گزارش شده است. در پهنه استان كردستان پاره اقليم هاي گوناگوني وجود دارد كه در زير به انواع و نواحي مشخص آن اشاره مي شود:
· دره ميرآوا (اميرآباد) كه زمستان هاي سرد و تابستان هاي معتدل دارد.
· مسير سنندج به سمت سقز (دشت اوباتو) كه زمستان هاي معتدل دارد.
· مسير مريوان به دربند دزلي كه زمستان هاي سرد با يخبندان هاي طولاني دارد و در فصل تابستان روزهاي آن گرم و شب هاي آن خنك است.
· ناحيه اورامانات كه آب و هواي آن مرطوب و معتدل است.
· مسير سنندج به مريوان كه اقليمي نيمه خشك و نيمه مرطوب دارد.
نفوذ توده هاي مرطوب زمستاني و بهاري در مريوان و درياچه زريوار تاثير فراواني در مرطوب و معتدل شدن هواي اين ناحيه دارد. ميزان رطوبت و بارش مناسب باعث ايجاد جنگل هاي انبوه بلوط و گونه هاي مختلف درختان جنگلي شده است. پوشش گياهي اين ناحيه مناظري شگفت انگيز و باشكوه دارند. از آنجا كه تنوع اقليمي همراه با ساير شرايط مناسب، از جازبه هاي مهم در صنعت جهانگردي به شمار مي رود و جهانگردان خواهان دماي مطلوب و مطبوعي (25 – 22 درجه سانتي گراد) هستند، استان كردستان به ويژه در فصول بهار و تابستان از اين نظر بسيار مناسب و داراي توانايي هاي جهانگردي قابل توجهي مي باشد.
صنايع دستي
در استان كردستان تهيه و توليد انواع فراورده هاي دستي از ديرباز مرسوم بوده است. مهمترين صنايع دستي استان مذكور عبارتند از:
سفالگري و سراميك سازي:
هنر سفالگري از زمان هاي بس كهن در كردستان رايج بوده و ظرف هاي سفالين متعددي در زير زمين كشف شده و نشان مي دهد كه اين هنر در دوره پيش از تاريخ در كردستان مورد توجه فوق العاده مردم بوره و تعدادي از آنها در گورهاي مردگان پيدا كرده اند زيرا مردم آن زمان اعتقاد داشتند كه پس از مرگ مجدداً زنده مي شوند و به اين ظروف احتياج خواهند داشت و از اين رو در هنگام به خاك سپردن مردگان مايحتاج زندگي را هم با آنان دفن مي كردند.
در دوره ساسانيان جنس لعاب تكامل يافت و ظروف لعابدار بسيار زيبايي مي ساختند و تعدادي از اين ظروف از زير خاك بيرون آمده و هنر سفال سازي از آن تاريخ به بعد در ايران رونق پيدا كرد و ظروف لعابدار با گل معمولي ساخته مي شد و آن از خاك رس بدون ماسه و شن و مواد آهكي بود و اين نوع ظروف در كردستان به وفور پيدا مي شود.
كاشي كاري:
صنعت كاشي كاري نيز در كردستان رونق بسياري دارد و اين صنعت در قرن سيزد هم ه.ق به بعد رو به پيشرفت گذاشت و داخل مسجد دارالاحسان و مسجد دارالامان و خانه هاي قديمي سنندج از كاشي هاي معرق پوشيده است و هنر ساختن كاشي هاي معرق در زمان امان الله خان اول اردلان (1214 – 1240 هجري) ساخته شد و به حد كمال رسيد و صنعت كاشي سازي در اين زمان رو به تكامل گذاشت.
قالي بافي:
قالي بافي در كردستان بسيار رايج است و نام كردستان هميشه مترادف با مهمترين قالي هاي دستباف بوده كه با كمال ذوق و سليقه پديد آمده است و قالي افشار و سنندج و بيجار و بوكان امروز شهرت جهاني دارد و به تحقيق يكي از پر ارزش ترين فرش هاي ايران است.
بيشتر طرح هاي مورد استفاده قاليبافان در كردستان طرح هاي شكسته بوده است و بندرت از طرح هاي ديگر استفاده مي شود. از ميان اين طرح ها مي توان به طرح ماهي درهم (هراتي)، ريز ماهي نقش بته اي، گل وكيلي، گل ميرزا علي، گل مينا و شاخ گوزن و مينا خاني اشاره كرد.
نقش ماهي درهم(هراتي)، در بين طرح هاي كوچك (تكرار شونده) ايران ظريف ترين و زيبا ترين طرح بشمار مي رود.طرح هراتي، طرحي ماهرانه و در عين حال ساده است كه حاكي از رعايت موازين و قيود و زيبايي و ظرافت و ذوق و سليقه ايراني است.
ريزه ماهي:
نقش بسيار ريز ريز ماهي درهم كه از آن ريزتر غير ممكن است، به خرده ماهي نيز معروف است. در اين طرح، گلهاي بسار ريز، اضلاع چهارگونه لوزي را تشكيل مي دهند كه اكثراً گل هشت پري را در بر دارد.
نقش بته اي:
نقش بته اي نيز يكي ديگر از نقوش رايج بعد از هراتي است كه از روزگار قديم، تقريباً در همه انواع دست بافت ها، بخصوص ترمه، قالي، قلمكار متداول بوده است و از حدود 60 گونه نگاره بته اي متداول در قالي بافي ايران تعدادي نيز در سنندج مورد علاقه بافندگان بوده و آنها را با حالات مختلف مي بافند. از انواع بته مي توان جقه خرقه اي، جقه (سه گره اي)، جقه زمردي، جقه دو گره، جقه ريز، جقه توپي (هشت پر) را نام برد.
جقه خرقه اي:
از طرح هاي بته اي بسيار زيبا يي است كه در سنندج معروف به جقه چاركي است. اين نقشه معمولاً در قالي هايي با ابعاد بزرگ بافته مي شود. حد فاصل جقه هاي بزرگ، جقه هاي كوچك و ساده استكه بسيار ماهرانه بافته مي شود.
جقه (سه گره اي):
اين نوع جقه براي قالي هايي با ابعاد 3*2 متر مربع مناسب است و منظور از سه گره اندازه طول سه جقه است. (هر گره 5/7 سانتي متر). در فاصله جقه ها بندهاي ساده و گلهاي كوچك قرار مي گيرند و نيز داخل جقه ها اشكال مختلفي پر مي شود.
جقه زمردي:
همان جقه سه گره اي است، با اين تفاوت كه نوار سبز رنگي دور تا دور شكل جقه را مي گيرد و دايره هاي كوچكي در فواصل منظم بر روي اين وار قرار مي گيرد، در اين حالت دايره ها زيبايي خاصي به فرم جقه داده و آن را خوشرنگ مي كنند.
جقه (دو گره):
اين طرح را به دو گونه مي بافند. در جقه هاي دو گره اي بر حسب سليقه بافندگان عرض جقه تغيير مي نمايد ولي طول آن بندرت تا 2 سانتي متر تغيير مي كند.
جقه ريز:
اين جقه بخصوص اندازه پشتي بوده و در اندازه هاي ديگري كار نمي شود و جالت خاص خود را دارد و قسمت داخل جقه ها را بوسيله گل سرخ پر مي كنند.
جقه توپي (هشت پر):
اين طرح به وسيله تركيب كردن هشت عدد جقه دو گره اي با يكديگر به وجود مي آيد و قاعده جقه ها به واسطه يك لوزي به هم وصل شده اند و در نهايت به شكل يك دايره مي رسند و به اين دليل آن را جقه توپي مي گويند. اين نقش در اندازه اي مختلف بافته مي شود ولي در قالي هاي دو گره اي جلوه خاصي دارد.
گل وكيلي:
يكي از معروفترين نقشه هاي مختص سنندج "گل وكيلي" است كه در ديگر مناطق بافته نمي شود. در مورد قدمت اين طرح مي توان به نمونه اي كه در موزه فرش (تاريخ بافت آن به اواسط قرن 13 هجري مي باشد) اشاره كرد.
گل ميرزا علي:
گل ميرزا علي، يكي از نقشه هاي «گل فرنگي» سنندج است. انواع متعددي از گل فرنگ در سنندج بافته مي شود كه به نام هاي گل و بلبل عروس و داماد، و گل و عروس ناميده مي شود و امروزه نسبت به اوايل رواج آنها كمتر بافته مي شود.
شاخ گوزني (يحيي چلمي):
اين طرح كه 2 نمونه از آن در موزه فرش تهران نگهداري مي شود از جمله نقش هاي سنندج بوده و مختص سنندح است.
علوه بر نقشه هايي كه شرح داده شد، نقشه هاي ديگري چون گل چيني و كل جرسه را نيز مي توان نام برد.
گليم:
مبدأ مشهورترين گليم هاي كردستان، سنه است كه در حال حاضر شامل سنندج و اطراف آن مي شود. اين منطقه از مراكز مهم توليد قالي و گليم هاي كردستان به شمار مي آمده است.
سنه از زمان سلطنت صفويان پايتخت كردستان بوده است و تأثير صفويان در گليم هاي به جاي مانده از قرون هجدهم، نوزدهم و اوايل قرن بيستم به وضوح ديده مي شود. گليم هاي قبايل سنجابي و جاف تحت تأثير آويزهاي زربافت و قلاب دوزي شده صفوي است. گليم هاي سنه چه از نظر فني و چه از لحاظ زيبايي شناسي با ديگر گليم هايي كه توسط قبايل و چادر نشينان كرد بافته شده، تفاوت دارد. در بافت آنها نوعي ذوق هنري ديده مي شود و بيش از گليم هاي ديگر به فرش هاي گره دار ايراني شبيه است.
به طور كلي گليم ها از نظر تركيب بندي به سه دسته تقسيم كرد:
1- تكرار مكرر طرح هاي گل دار و يا يك طرح گل دار كه از ميخ يا داربستي آويزان شده و توسط حاشيه اي باريك و يا مجموعه اي از حاشيه ها احاطه شده است. نگاره ها شامل برگ، پيچك، ساقه و گل است.
2- در اين گروه گل ها ظريف تر شده و ترنجي مجزا در مركز آن قرار دارد. طرح اين گليم ها بسيار شبيه قالي هاي گره داري است كه تجار فرش تهران به آن «براتي» مي گويند. براتي مضمون پيچيده و مركب از گل هاي كوچك، بته و كندوي عسل است كه تصوير يك باغ را به ياد مي آورد.
3- سجاده هايي كه به علت داشتن محراب پيازي شكل از سجاده هاي ديگر كشورها متمايزند.
اندازه بافت گليم ها اكثراً كوچك است، اما بعضي از آنها بزرگ و تقريباً مربع شكل است. اين گليم ها اكثراً داراي بافت هاي چاك دار است، اما اضافه كردن پودهاي ضميمه و پودهاي منحني از مشخصاتي است كه معمولاً در ديگر گليم هاي كرد يافت نمي شود.
رنگ ها غالباً آبي، قرمز و سفيد است و گاهي از رشته هاي فلز نيز در آنها استفاده شده است. تارها معمولاً نخي است و تارهاي پشمي به ندرت در آنها به كار برده مي رود. پودها غالباً از رشته هاي بلند پشمين، فلزي، ابريشمي و اخيراً پلي كروم ابريشمين درست مي شود. ريشه ها را كه امكان صدمه ديدن آنها بسيار زياد است، به شكل دسته تارهاي گره دار مي بندند و اگر به اندازه كافي بلند باشد، مجدداً گره خورده و به شكل توري و شبكه در مي آورند.
گليم هاي سنه به خاطر ظرافت و زيبايي خود شهرت خاصي دارد. در 10 ساله اخير، با اين كه از ظرافت سابق آن كاسته شده، اما هنوز داراي كيفيتي مطلوب است. بعضي از گليم هاي سنه در گذشته توسط خانم ها به صورت ديوار آويز يا پوشش مخصوص در حمام به كار مي رفته است. گليم هاي سنه، گليم هاي بسيار نفيس است كه ارزش واقعي آنها توسط كلكسيونرها در مزايده هاي دهه 1950 و 1960 ميلادي شناخته شده است.
گليم هاي بيجار:
بيجار كه يكي از شهرهاي تجار ي حاشيه اي كردستان است، داراي گليم مخصوص به خود است. بعضي از اين گليم ها نسخه هاي ساده گليم هاي سنه با پشم زبر و رنگ هاي تند است و بعضي ديگر داراي بافت هاي چاك دار پشمين و تارهاي نخي است. گليم هاي بيجار معمولاً طويل و باريك است و در آن از تزنج هاي رنگين مثلثي و يا لوزي شكل استفاده مي شود.بيشتر گليم هاي منطقه داراي 2 حاشيه بوده و از ديگر ويژگي هاي بعضي از گليم ها، بافت انسان و حيوان در متن يا حاشيه هاي آنها است. طرح حيوانات نيز در متن اين گليم ها، اهميت گله هاي گوسفندان و بزها را نشان مي دهد. كه به عنوان ثروت قابل حمل به آن تكيه مي كنند. البته حيوانات دو سر از ويژگي كارهاي تزئيني كردها، من جمله در كيف ها است.
گليم شاهسون بيجار:
شاهسون هاي بيجار در قرن هجدهم از دشت مغان مهجرت كرده و در روستاهاي مابين زنجان و قزوين در نزديكي بيجار و شمال همدان مستقر شدند. اهالي اين منطفه ترك زبان هستند و استقلال خود را كاملاً حفظ كرده اند. بسياري از نگاره هايي كه در گليم هاي شاهسون بيجار به چشم مي خورد، از مناطق ديگر آمده است. با آن كه بسياري از گليم ها با طرح هاي پود رو و پود هاي چرخان تزئين مي شود، اما در عين حال اسلوب بافت چاك دار همراه با پشم و نخ نيز در آنها به كار مي رود.
منبت كاري:
منبت كاري چوب در كردستان از قديم رواج داشته و درهاي چوبي در كردستان و برخي از روستا هاي آن كه به جاي مانده متعلق به دوران صفوي بوده كه داراي كنده كاري هاي دقيق و به صورت گل و كتيبه هاي گوناگون است. منبت كاري هايي كه بر در امام زاده ها و مشايخ انجام شده بسيار با ارزش است و امروز هم منبت كاران كرد در كردستان به كار خود ادامه مي دهند و منبت كاري رواج كامل دارد. اكنون در سنندج معروف ترين و زبردست ترين منبت كاران در كارگاههاي خود مشغول به كارند همراه با سبك هاي جديد، كه در آن ابداع و ابتكار خود را محفوظ داشته اند.
نازك كاري چوب:
ساخت فراورده هاي چوبيو نازك كاري در سنندج سابقه طولاني دارد و محصولات چوبي اين شهر از قديم الايام خواستاران فراواني داشته، بويژه تخته شطرنج هاي سنندج از مرغوبيت خاصي برخوردار است و در كارگاههاي نازك كاري علاوه بر تهيه تخته شطرنج محصول هاي ديگري از قبيل قوطي سيگار و شيريني خوري و كيف زنانه و جعبه و لوازم آرايش و سيني و بشقاب و غيره توليد مي شود و امروز كارگاههاي خراطي كردستان بيشتر به تهيه قليان و پيپ چپق و عصا و چوب دستي و چوب سيگاري مي پردازند.
دستبافي:
يكي ديگر از صنايع دستباف كردستان موج بافي است. كردها از موج براي نگهداري رختخواب و وسائل اضافي بهره برداري مي كنند و در ضمن به عنوان پشتي هم از آن استفاده مي نمايند و زيبايي خاصي به محل زندگي مي دهد. تهيه موج كه مانند پارچه نازك و لطيف است در اغلب شهرها منجمله سنندج، سقز، بانه و مريوان رواج دارد.
شال بافي:
شال يك نوع پارچه است كه براي تهيه لباس كردي مورد استفاده واقع مي شود. دستبافان شال اين مناطق با استفاده از پشم بز كه در اصطلاح محلي به آن مَرَز گويند شال را توليد مي كنند.
ساير صنايع دستي رايج در كردستان را نمد مالي، پولك دوزي و حصير بافي تشكيل مي دهد.
روستاي عيسي آباد در 35 كيلومتري غرب شهر سنندج (محور مریوان) در بخش كلاترزان با طول جغرافیایی 46.78 و عرض جغرافیایی 35.34 واقع شده است.